Durga và Mahishasura: Nữ thần và con quỷ trâu

Mỗi mùa thu ở Kolkata, các nghệ nhân nặn một nữ thần bằng đất sét sông Hằng, vẽ đôi mắt cho bà, rồi mười ngày sau trả bà về với dòng sông. Bà cưỡi sư tử, dưới chân là một con quỷ trâu. Phía sau hình tượng ấy là câu chuyện về một cuộc chiến trên thiên giới mà các vị thần đã thua, và một nữ thần đã giành lại nó cho họ.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Devī Māhātmya, “Sự vĩ đại của Nữ thần”, tức các chương 81 đến 84 của Mārkaṇḍeya Purāṇa, qua bản dịch tiếng Anh năm 1904 của F. Eden Pargiter. Trong khung truyện của bài thơ, đạo sĩ Medhas kể chuyện này cho một vị vua vừa mất nước.

1-1 Thiên Giới Bị Chiếm

Ngày xưa, đạo sĩ kể, các vị thần và các asura đánh nhau suốt tròn một trăm năm. Indra cầm đầu các vị thần, còn Mahiṣa, asura trâu (Mahiṣāsura, thường viết là Mahishasura), cầm đầu các asura. Các vị thần thua trận. Mahiṣa chinh phục tất cả và “trở thành Indra”, tức vua của thiên giới. Hắn chiếm lấy quyền cai quản của Mặt Trời, của Indra, Agni, Vāyu và Mặt Trăng, của Yama và Varuṇa. Bị đuổi khỏi thiên giới, các vị thần lang thang dưới trần “như người phàm”. Có Brahmā dẫn đầu, họ tìm đến Shiva và Vishnu, kể lại mọi chuyện.

1-2 Ngọn Núi Ánh Sáng

Nghe xong, Vishnu nổi giận, Shiva cũng vậy, mặt cả hai cau lại. Một nguồn năng lượng lớn, tejas, tuôn ra từ miệng Vishnu, rồi từ miệng Brahmā và Shiva, và từ thân thể Indra cùng mọi vị thần khác. Nó hợp lại thành một khối “như ngọn núi đang cháy”, lửa tràn khắp bầu trời, rồi tụ lại thành hình một người nữ. Ánh sáng của mỗi vị thần thành một phần thân thể bà: của Shiva thành gương mặt, của Yama thành mái tóc, của Vishnu thành đôi tay, của Mặt Trăng thành bầu ngực, của Indra thành vòng eo, của Brahmā thành bàn chân, của Mặt Trời thành ngón chân, của Agni thành ba con mắt và của Vāyu thành đôi tai.

Tuy vậy, văn bản không nói rằng các vị thần đã tạo ra bà. Ở chương trước, đạo sĩ giải thích rằng nữ thần “tồn tại vĩnh cửu”. Khi bà hiện ra “để hoàn thành mục đích của các vị thần”, thì thế gian gọi đó là lúc bà ra đời.

1-3 Quà Tặng Của Các Vị Thần

Rồi mỗi vị thần trao cho bà một món vũ khí, phần nhiều rút ra từ chính vũ khí của mình. Shiva rút một cây đinh ba từ cây đinh ba của ông, Vishnu rút một chiếc đĩa từ chiếc đĩa của ông. Varuṇa trao tù và và thòng lọng, Agni trao ngọn giáo, thần gió trao cây cung và những ống tên đầy. Indra trao lưỡi tầm sét và chiếc chuông của voi thần Airāvata, Yama trao cây gậy, Brahmā trao bình nước, còn Thời Gian trao thanh gươm và tấm khiên. Mặt Trời rót tia sáng của mình vào khắp lỗ chân lông trên da bà.

Biển cả tặng bà chuỗi ngọc trai, hai tấm áo không bao giờ cũ và những vòng hoa sen. Viśvakarman, người thợ của các vị thần, tặng châu báu, một chiếc rìu và bộ giáp không gì đâm thủng. Núi Himavat, tức Himalaya, tặng bà một con sư tử để cưỡi, còn Kubera tặng một chén đầy rượu. Nữ thần vừa cười vừa gầm vang, hết lần này đến lần khác. Thế gian rung chuyển, biển cả run rẩy, núi non chuyển dời, và các vị thần reo lên với bà: “Chiến thắng!”

1-4 Trận Chiến

Nghe tiếng gầm, Mahiṣa dẫn cả đạo quân lao tới. Hắn thấy nữ thần tỏa ánh sáng khắp ba cõi, mặt đất trĩu xuống dưới chân bà, vương miện chạm đến bầu trời, và “nghìn cánh tay” vươn ra khắp bốn phương. Các tướng của Mahiṣa xông vào bà với hàng triệu cỗ xe, voi và ngựa. Bà chặt gãy vũ khí của chúng “như thể chỉ là trò đùa”, và sách kể rằng gương mặt bà không hề lộ vẻ gắng sức. Con sư tử của bà sải bước giữa các đạo quân asura “như lửa lan qua rừng”, còn những hơi thở bà thở ra hóa thành binh lính chiến đấu cho bà. Lần lượt từng người, bà đánh bại các tướng của Mahiṣa, mở đầu là Cikṣura và Cāmara.

1-5 Con Trâu

Bấy giờ Mahiṣa xông tới “trong hình dạng trâu của chính hắn”. Hắn hất tung núi non bằng cặp sừng. Mặt đất vỡ vụn dưới móng hắn, biển tràn bờ nơi đuôi hắn quất vào, và mây bị sừng hắn xé toạc.

Nữ thần quăng thòng lọng trói hắn lại. Hắn bỏ hình trâu và hóa thành một con sư tử. Khi bà chém con sư tử, hắn lại thành một người đàn ông cầm gươm, và bà dùng tên bắn xuyên qua hắn cùng cả gươm lẫn khiên. Hắn hóa thành một con voi khổng lồ, dùng vòi kéo con sư tử của bà, và bà vung gươm chặt đứt chiếc vòi. Rồi hắn trở lại hình trâu và làm rung chuyển cả ba cõi.

Caṇḍikā uống từ chén của mình hết lần này đến lần khác rồi bật cười, mắt đỏ rực. “Hãy gầm đi, gầm trong chốc lát thôi, đồ ngu muội, trong lúc ta uống chén rượu mật này!”, bà bảo hắn. “Rồi các vị thần sẽ sớm gầm vang.” Bà nhảy lên lưng con trâu, dùng chân đè cổ hắn xuống và đâm hắn bằng ngọn giáo. Bị khuất phục, Mahiṣa chui ra một nửa người từ chính miệng mình, vẫn còn chống cự. Bà dùng thanh gươm lớn chém đầu hắn, và cả đạo quân asura bị diệt vong.

1-6 Lời Hứa

Các vị thần dâng lên bà một bài tụng ca dài, cùng hoa và hương. Bà muốn ban cho họ một điều ước. Họ thưa rằng không còn gì phải làm nữa, vì Mahiṣa đã chết. Họ chỉ xin một điều: hễ khi nào họ nghĩ đến bà, xin bà hãy xua tan những tai ương tệ hại nhất, và xin bà ban phúc cho ai ca ngợi bà bằng những bài tụng ca này. “Được như vậy!”, bà nói, rồi biến mất.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Devī Māhātmya là một bài thơ gồm mười ba chương nằm trong Mārkaṇḍeya Purāṇa, tức các chương 81 đến 93, cả trong ấn bản Calcutta năm 1862 mà Pargiter dịch lẫn trong văn bản tiếng Phạn trên GRETIL. Pargiter gọi đây là “một đoạn chèn thêm thuần túy”, “một bài thơ tự nó trọn vẹn” được thêm vào một tác phẩm cổ hơn, và cho rằng nó “rất có thể” được soạn vào thế kỷ V hoặc VI. Bảo tàng Nghệ thuật Quận Los Angeles định niên đại khoảng năm 550. Ngay từ năm 1904, Pargiter đã ghi nhận bài thơ là “sách gối đầu của những người thờ Kali khắp miền Bắc Ấn Độ và ở Bengal, nhất là trong đại lễ Durga Puja”.
  • Chương 81 dựng khung truyện và kể chuyện nữ thần giúp Vishnu diệt hai con quỷ Madhu và Kaitabha. Chuyện Mahiṣa nằm ở các chương 82 đến 84. Các chương 85 đến 91 kể về hai asura khác là Śumbha và Niśumbha.
  • Ở chương 92, nữ thần dặn rằng bài thơ nên được nghe “trong đại lễ hằng năm cử hành vào mùa thu”, và vào các ngày mồng tám, mồng chín và mười bốn của nửa tháng âm lịch.
• Cái tên Durga. Trong các chương về Mahiṣa, người kể gọi bà là Caṇḍikā, Ambikā và Bhadrakālī. Tên “Durgā” xuất hiện trong bài tụng ca của các vị thần: “Hỡi Durgā, khi được tưởng nhớ, Người xua tan nỗi sợ của mọi sinh linh!” Cái tên thường được giải thích là “người khó vượt qua”, và bài tụng ca chơi chữ với nghĩa ấy: bà là Durgā, “con thuyền đưa qua biển đời khó vượt”.
• Mahābhārata, quyển 3, quyển về những năm tháng trong rừng, có một Mahiṣa khác, bị thần Skanda giết (mục 3).
• Các bộ Purāṇa muộn hơn kể lại chiến thắng của nữ thần một cách chi tiết. Vāmana Purāṇa (chương 18 đến 21) và Devī Bhāgavata Purāṇa (quyển 5) cho Mahiṣa một câu chuyện ra đời, và cho nữ thần một cái tên khác hoặc một lý do để chiến đấu.

3 Những Dị Bản

• Ai đã giết Mahiṣa?
  • Trong Devī Māhātmya: nữ thần.
  • Trong Mahābhārata (bản hiệu đính 3.221; mục 230 của Vana Parva trong bản dịch của K. M. Ganguli), Mahiṣa là một dānava ném cả ngọn núi vào các vị thần. Họ bỏ chạy, và hắn chộp lấy càng xe của Shiva. Shiva không giết hắn: ông nhớ rằng Skanda mới là cái chết của Mahiṣa. Skanda xuất hiện, “khoác màu đỏ rực”, trên cỗ xe “sáng như Mặt Trời”, và ngọn giáo của thần chặt đầu Mahiṣa. Một trong những tên gọi của Skanda ở chương ấy là Mahishardana, “kẻ giết Mahisha”.
• Vì sao không ai đánh bại được hắn?
  • Devī Māhātmya không đưa ra lý do.
  • Trong Mahābhārata, Indra nói với Skanda rằng Mahiṣa “nhờ ân huệ của Brahmā mà trở nên bất khả chiến bại”.
  • Trong Devī Bhāgavata Purāṇa (quyển 5, chương 2), Brahmā từ chối ban cho Mahiṣa sự bất tử. Vậy là Mahiṣa xin rằng không kẻ nam nào, dù là thần, dānava hay người, giết được hắn: “đàn bà làm sao giết nổi ta? Họ quá yếu để giết ta!” Brahmā chấp thuận. Đến chương 10, nữ thần bảo hắn rằng bà mang hình hài người nữ là để giữ đúng lời của Brahmā.
• Vì sao lại là trâu? Trong Devī Māhātmya, con trâu chỉ đơn giản là hình dạng “của chính hắn”. Vāmana Purāṇa (chương 18) và Devī Bhāgavata Purāṇa (quyển 5, chương 2) cho hắn là con của dānava Rambha và một con trâu cái.
• Nữ thần từ đâu đến? Trong Vāmana Purāṇa (chương 19), ánh sáng của các vị thần tụ về am của đạo sĩ Kātyāyana, và ông góp thêm ánh sáng của mình. Nữ thần hiện hình trong đó có mười tám cánh tay, và được gọi là Kātyāyanī theo tên ông.
• Hắn chết thế nào? Devī Māhātmya: khi đã chui ra nửa người từ miệng mình, bởi thanh gươm của bà. Vāmana Purāṇa (chương 21): bà dùng đinh ba đâm vào cổ con trâu, một người đàn ông cầm gươm chui ra, và bà nắm tóc hắn mà chém đầu. Devī Bhāgavata Purāṇa (quyển 5, chương 18): bà phóng chiếc đĩa.
• Mỗi ấn bản một khác. Ở chương 91 trong bản dịch của Pargiter, nữ thần báo trước rằng bà sẽ giết một asura tên là Durgama. Văn bản tiếng Phạn trên GRETIL thêm vào chỗ ấy một dòng: “tên ta sẽ lừng danh là nữ thần Durgā” (chúng tôi dịch).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tượng cổ hơn văn bản. Bảo tàng Nghệ thuật Quận Los Angeles có một phiến phù điêu nhỏ bằng sa thạch đỏ từ Mathura (M.84.153.1), niên đại khoảng năm 200. Nữ thần sáu tay dùng hai tay chính ghì cổ con trâu xuống. Bảo tàng ghi rằng Durga “xuất hiện lần đầu trong nghệ thuật Ấn Độ dưới triều Kushan (khoảng năm 30 đến 375)”, tức nhiều thế kỷ trước Devī Māhātmya.
• Mamallapuram. Trong đền hang Mahiṣāsuramardinī gần Chennai, được đục vào thế kỷ VII dưới thời vua Narasimhavarman I của triều Pallava, có bức phù điêu khắc nữ thần tám tay cưỡi sư tử, đang bắn tên. Đối diện bà là “hình tượng khổng lồ của quỷ vương đầu trâu”, hai tay cầm chùy, trong tư thế “đang núng thế” trước đòn tấn công của bà (theo mô tả của tiến sĩ Vogel, được H. Krishna Sastri dẫn lại).
• Ba cách thể hiện hắn. Các nhà điêu khắc tạc Mahiṣa với “thân người, hoặc thân người đầu trâu”, hoặc là “một con trâu mà từ thân bị chặt có một hình người chui ra”, Krishna Sastri viết. Cách sau cùng đi theo những văn bản kể rằng hắn chui ra khỏi thân trâu. Một pho tượng thế kỷ IX hoặc X từ Kashmir hoặc Himachal Pradesh ở Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland (1982.45) cho thấy “hình dạng quỷ” của hắn đang trồi ra từ cổ.
• Durga Puja ở Kolkata được ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của UNESCO từ năm 2021. UNESCO mô tả đây là mười ngày thờ phụng nữ thần vào tháng Chín hoặc tháng Mười. Các xưởng nhỏ nặn “Durga và gia đình bà” bằng đất sét không nung lấy từ sông Hằng. Đôi mắt tượng được vẽ vào ngày Mahalaya, ngày đầu tiên, “để thổi sự sống vào nữ thần”, và đến ngày thứ mười, tượng được thả xuống chính dòng sông đã cho đất sét. Trong những bộ tượng do nghệ nhân Kolkata làm, gia đình ấy gồm hai con trai là Ganesh và Kartikeya, hai con gái là Lakshmi và Saraswati.
• Navaratri, “chín đêm”, theo lời UNESCO là lễ hội “dành để thờ phụng năng lượng nữ tính, tức ‘Shakti’”. Tờ Business Standard mô tả Durga Puja và Navaratri cùng là dịp kỷ niệm “chiến thắng của nữ thần Durga trước Mahishasura”. Ở Gujarat, người ta múa Garba trong dịp Navaratri, quanh một chiếc bình đất có thắp đèn dầu hoặc quanh tượng mẹ thần Amba. Garba được ghi vào cùng danh sách của UNESCO năm 2023.
• Người Asur. Không phải ai cũng ăn mừng. Năm 2011, tờ Business Standard đưa tin rằng các thành viên của người Asur, một bộ tộc được công nhận chính thức (scheduled tribe) ở Jharkhand và bắc Bengal, coi Mahiṣāsura là tổ tiên của mình và để tang ông trong những ngày Durga Puja. Tờ báo cũng ghi nhận rằng niềm tin ấy được truyền miệng, và nhiều người Asur trẻ không còn theo nữa. Tạp chí Outlook cũng đã viết về việc để tang này: theo lời kể của người Asur, vị vua của họ đã bị giết bằng mưu gian.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: cùng hai phe ấy. Ở đó các vị thần và các asura cùng nhau khuấy biển, và Vishnu hóa thành người nữ để giành amṛta cho các vị thần. Ở đây hai bên giao chiến, và cơn giận của các vị thần mang hình hài một nữ thần. Chiếc đĩa của Vishnu có mặt trong cả hai câu chuyện: trong Devī Māhātmya, ông rút một chiếc đĩa từ chiếc đĩa của mình để trao cho bà.
• Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi: trong những bộ tượng đất sét mà nghệ nhân Kolkata làm cho Durga Puja, Ganesha đứng bên Durga như một trong bốn người con của bà.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: một con quái vật khác suýt cướp ngai của các vị thần. Typhoeus trong Hesiod suýt trở thành vua của cả thần lẫn người; Mahiṣa thì đã thực sự “trở thành Indra”. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Kali: Nữ thần đen sinh ra từ cơn giận: trận chiến kế tiếp của cùng bài thơ. Nữ thần đã giết Mahiṣa trở lại để đánh Śumbha và Niśumbha, và Kali vọt ra từ trán bà. Ngay từ năm 1904, Pargiter đã gọi bài thơ là “sách gối đầu của những người thờ Kali”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Devī Māhātmya (Mārkaṇḍeya Purāṇa 81–93), văn bản tiếng Phạn: GRETIL
• F. Eden Pargiter (dịch), The Markandeya Purana (Hội Á châu, Calcutta, 1904), các chương 81–84 và 91–92, kèm phần dẫn nhập: archive.org
• Mahābhārata, bản hiệu đính, 3.221: GRETIL; K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata, Vana Parva, mục 230: Project Gutenberg
• Vāmana Purāṇa, các chương 18–21, văn bản tiếng Phạn: GRETIL
• Swami Vijñānānanda (dịch), The Srimad Devi Bhagavatam, quyển 5, các chương 2, 10 và 18 (Sacred Books of the Hindus, tập 26, phần 2, Panini Office, Allahabad): archive.org
• H. Krishna Sastri, South-Indian Images of Gods and Goddesses, chương 5: Wikisource
• Bảo tàng Nghệ thuật Quận Los Angeles, “Durga Slaying the Buffalo Demon” (M.84.153.1): LACMA; Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, “Durga Destroying the Buffalo Demon” (1982.45) và “Durga Killing the Demon Mahisha” (2003.103): clevelandart.org, clevelandart.org
• Bộ Du lịch Ấn Độ, “Mahishasuramardini Cave Temple”: Incredible India
• UNESCO, “Durga Puja in Kolkata” (2021) và “Garba of Gujarat” (2023): ich.unesco.org, ich.unesco.org
• Bảo tàng Quốc gia xứ Wales, “Durga Puja: Creating a Goddess” (2009): museum.wales
• Shine Jacob, “The demon’s brood”, Business Standard, 8/10/2011: business-standard.com; Pragya Shukla, “In The Land Of Asurs”, Outlook (cập nhật 18/1/2024): outlookindia.com
• Kamimura Katsuhiko, “ドゥルガー”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.