Oisín và Tír na nÓg: Xứ sở tuổi trẻ

Theo truyền thống Ireland, Oisín, con trai của Fionn mac Cumhaill, sống lâu hơn các đồng đội trong đoàn chiến binh Fianna đến nhiều thế kỷ, đủ lâu để kể lại chiến công của họ cho Thánh Patrick nghe. Các văn bản trung đại hầu như không nói vì sao chàng sống lâu như vậy. Câu trả lời mà nhiều người biết, một người con gái cưỡi ngựa trắng đưa chàng vượt biển đến Tír na nÓg, “Xứ sở tuổi trẻ”, lại đến từ một bài thơ viết ở hạt Clare khoảng năm 1750. Chừng mười năm sau, ở Scotland, James Macpherson biến chính ông già ấy thành “Ossian”, người hát rong mù lòa của một thiên sử thi vùng Cao nguyên, và cả châu Âu say mê đọc.

1 Câu Chuyện

Đây là bài ca của Mícheál Coimín, theo bản Bryan O’Looney hiệu đính cho Hội Ossian năm 1859; các câu trích được dịch từ bản dịch sát nghĩa tiếng Anh của O’Looney. Bài thơ có dạng đối đáp: Thánh Patrick hỏi Oisín đã sống ra sao sau khi đoàn Fianna không còn, và Oisín trả lời.

1-1 Người Cưỡi Ngựa Bên Hồ Loch Léin

Sau trận Gabhra, nơi Oscar, con trai Oisín, ngã xuống, những người Fianna còn lại đi săn vào một buổi sáng mù sương bên hồ Loch Léin, tức các hồ Killarney. Từ phía tây, một người con gái trẻ cưỡi con ngựa trắng thon thả tiến đến. Nàng đội vương miện, khoác tấm áo choàng lụa màu nâu “đính những ngôi sao bằng vàng đỏ”, mỗi lọn tóc xoăn lại treo một chiếc vòng vàng, ngựa của nàng có yên vàng đỏ và hàm thiếc bằng vàng. Cuộc săn dừng lại.

“Tên tôi là Niamh tóc vàng,” nàng nói với Fionn, “tôi là người con gái xinh đẹp của vua Xứ sở tuổi trẻ.” Biết bao hoàng tử đã yêu nàng mà nàng đều từ chối; nàng đến vì Oisín, vì những gì nàng nghe về sự dũng mãnh và dáng vẻ của chàng. Oisín nắm tay nàng và nói nàng là người chàng chọn “hơn hết thảy phụ nữ trên đời”.

1-2 Lời Hứa

Rồi nàng đặt lên chàng “những ràng buộc mà bậc anh hùng chân chính không thể cưỡng”, thứ lời buộc không anh hùng nào được chối từ, rằng chàng phải cùng nàng cưỡi ngựa đến Tír na nÓg. Nàng tả xứ sở ấy: cây trĩu quả và hoa, mật ong và rượu nho, trăm thanh gươm và trăm con ngựa, cả vương miện của vua Xứ sở tuổi trẻ. “Chàng sẽ không thấy cái chết hay sự tàn tạ.” Oisín nhận lời.

Họ xuống bờ biển. Khi con ngựa quay mặt về phía sóng triều, đoàn Fianna cất ba tiếng kêu than, còn Fionn khóc đến ướt cả ngực. Kể đến đây, Oisín bắt đầu nhớ lại những ngày săn bắn và yến tiệc xưa, và Patrick ngắt lời: “Hỡi Oisín khờ dại, hãy tạm gác / những chiến công của Fianna”, mà kể xem chàng đã đi thế nào.

1-3 Vượt Biển

Họ phi thẳng về phía tây. “Biển êm rút xuống trước mặt chúng tôi, / và dâng thành sóng lớn sau lưng.” Họ đi qua những thành phố, những lâu đài, thấy một con nai con không sừng bị một con chó săn trắng tai đỏ đuổi theo, thấy một thiếu nữ cưỡi ngựa nâu phi trên ngọn sóng, tay phải cầm quả táo vàng, theo sau là một chàng trai cưỡi ngựa trắng. Niamh bảo Oisín đừng bận tâm.

Ở một pháo đài, con gái vua xứ Sự Sống bị Fomhor Builleach, “gã Khổng lồ nện đánh”, giam giữ; nàng đã buộc hắn không được lấy nàng làm vợ cho đến khi có một dũng sĩ giao đấu tay đôi với hắn. Oisín đánh nhau với gã khổng lồ ba đêm ba ngày rồi chém đầu hắn; công chúa lấy dầu thơm chữa lành vết thương cho chàng, còn Oisín chôn gã khổng lồ và khắc tên hắn bằng chữ ogham. O’Looney ghi chú rằng “xứ Đức hạnh” này không có trong bất kỳ bản chép nào khác mà ông từng thấy.

1-4 Ba Trăm Năm

Sau một cơn bão, họ thấy một xứ sở đang mùa hoa nở và một pháo đài rực đủ mọi sắc màu. Một trăm năm mươi dũng sĩ và một trăm thiếu nữ ra đón, rồi đến vua Xứ sở tuổi trẻ đội vương miện vàng: “Đời chàng sẽ dài lâu bền bỉ, / và chính chàng sẽ trẻ mãi không già.” Yến tiệc kéo dài mười đêm mười ngày, và Oisín cưới Niamh. Họ có hai con trai, được Niamh đặt tên là Fionn và Oscar, và một con gái được Oisín đặt tên là Plúr na mBan, “Đóa hoa của phụ nữ”.

Chàng ở đó “ba trăm năm và hơn nữa”, cho đến khi khao khát được gặp lại Fionn và đoàn Fianna. Niamh cho chàng cưỡi ngựa trắng ra đi và ba lần dặn dò: nếu đặt chân xuống mặt đất bằng, chàng sẽ không bao giờ trở lại; nếu xuống khỏi ngựa, chàng sẽ không bao giờ trở lại; và nếu xuống ngựa, “chàng sẽ thành một ông già héo hon, mù lòa”. Ireland, nàng nói, “giờ đã không còn như xưa, / và chàng sẽ không bao giờ gặp lại Fionn của đoàn quân”. Rồi nàng bứt tung mái tóc vàng của mình.

1-5 Tảng Đá Ở Thung Lũng Chim Hét

Về đến Ireland, một đoàn người cưỡi ngựa sững sờ trước thân hình to lớn của chàng. Họ nói họ có nghe về Fionn qua nhiều cuốn sách của “các bậc hiền giả người Gael”, và nghe rằng Fionn có một người con trai đã theo một thiếu nữ về Xứ sở tuổi trẻ. Oisín tìm đến Almhain ở xứ Leinster, pháo đài của chính Fionn, nhưng ở đó chẳng còn gì “ngoài cỏ dại, cỏ gà và tầm ma”.

Ở Gleann na Smól, thung lũng chim hét, chàng gặp hơn ba trăm người đàn ông không đỡ nổi một tấm đá cẩm thạch lớn; những người bên dưới sắp bị đè bẹp. Giá Oscar còn sống, Oisín nói, cậu sẽ cầm tảng đá bằng tay phải mà ném qua đầu đám đông. Chàng nghiêng người khỏi yên, tì ngực phải xuống, nắm lấy tấm đá và ném nó xa bảy sào. Dây đai yên bằng vàng đứt, và chàng rơi xuống, “hai bàn chân chạm cỏ”. Con ngựa trắng hoảng sợ chạy mất. “Tôi mất ánh sáng đôi mắt”, và chàng thành “một ông già nghèo khổ, mù lòa”.

1-6 Oisín Và Patrick

Xen giữa các đoạn kể, ông già và vị thánh tranh cãi. Fionn và cả đoàn Fianna, Patrick nói, đều đã bị đày xuống địa ngục: “Chính Thiên Chúa đã thắng Fionn”. Oisín đáp rằng nếu Oscar ở đó, thì “dù ở địa ngục hay thiên đàng của Chúa” cũng không có đạo quân nào cậu không đánh tan. Nếu còn được như xưa, chàng nói, chàng đã giết sạch đám tu sĩ của Patrick; thế nhưng nếu được ăn bánh mì như Fionn từng cho, chàng sẽ cầu nguyện cho Patrick. Patrick hứa cho chàng bánh mì và đồ uống, rồi bảo chàng kể tiếp. Bài thơ khép lại: “Patrick ơi, câu chuyện của tôi là vậy”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Acallam na Senórach (Cuộc trò chuyện của các bậc lão niên), một tác phẩm dài xen văn xuôi và thơ, được CELT (Kho văn bản điện tử Ireland) xếp vào khoảng 1100–1200. Tác phẩm còn trong các bản chép tay từ thế kỷ XV trở về sau, như bản Laud 610 ở Oxford (1453–1454) và Sách Lismore làm cho Fínghin Mac Carthaigh Riabhach (mất năm 1505), cùng một dị bản thứ hai trong các bản chép tay của dòng Phanxicô. Sau các trận Comar, Gabhra và Ollarba, chỉ còn Oisín và Caílte, cùng số người vừa đủ mười tám. Họ chia tay: Oisín đến síd (gò tiên) Ucht Cleitig, nơi mẹ chàng là Blái, con gái của Derc, sinh sống, còn Caílte đi về phía nam tìm Patrick. Các tu sĩ của Patrick sợ những người khổng lồ, “vì họ không phải người cùng một thời, cùng một thuở với giới tu sĩ”. “Điều gì đã giữ các ông sống được như thế?” Patrick hỏi; Caílte đáp: “Sự thật trong tim, sức mạnh trong cánh tay, và lời nói giữ trọn.” Hai thiên thần bảo Patrick cho chép lại các câu chuyện, “vì với những người và những bậc quý tộc đời sau, được nghe chuyện này sẽ là một niềm vui”. Oisín về sau xuất hiện ở Tara. Không có Tír na nÓg, cũng không có ngựa trắng.
• Duanaire Finn (Tập thơ của Finn), chép ở Louvain năm 1626–1627 bởi Niall Gruamdha Ó Catháin và Aodh Ó Dochartaigh cho đại úy Somhairle Mac Domhnaill, một người lính Ireland ở nước ngoài; mục lục ghi sáu mươi tám bài thơ, và cùng bản chép tay ấy có một bản Acallam. Trong bài “Gội đầu cho Oisín”, ông già nhờ một người phụ nữ gội cái đầu “đã lìa đoàn Fian của Finn từ lâu”; đôi mắt từng là “những viên ngọc trai mảnh mai”, giờ “tôi không nhìn thấy”. Bài thơ kết thúc: “Phép rửa tội của Patrick với tôi còn hơn những lần gội đầu dối trá của đàn bà”.
• Bài ca về Xứ sở tuổi trẻ, của Mícheál Coimín (tên tiếng Anh là Michael Comyn), một nhà thơ ở hạt Clare, mất năm 1760. O’Looney định niên đại “khoảng năm 1749” và nêu lý do: văn phong giống hệt truyện văn xuôi Torolbh con trai Starn của Coimín; một người ông quen gọi bài thơ là “Bài ca của Comyn”, và cha người ấy học thuộc từ bản chép tay của chính Comyn; một bản chép khác được viết năm 1762 ở Ruan, hạt Clare. Bài ca được chép tay và truyền miệng hơn một thế kỷ, và theo Tomás Ó Flannghaile, người hiệu đính năm 1896, đã lan đến Kerry, Galway, Mayo “và cả miền tây Scotland”. Khi Hội Ossian in bài thơ năm 1859, hội đồng của hội ghi thêm rằng họ không chịu trách nhiệm về “tính xác thực hay sự cổ xưa của bài thơ dưới đây”, mà in nó như một mẫu “mới nhất trong các truyện Fianna”.

3 Những Dị Bản

• Vì sao chàng sống lâu đến thế? Trong Acallam, Oisín và Caílte chỉ đơn giản là sống lâu hơn những người khác; Standish Hayes O’Grady, người dịch tác phẩm, tính ra là hơn một trăm năm mươi năm sau trận Gabhra. Eoin MacNeill gọi đó là “một sáng kiến táo bạo”: nhờ nó mà truyện Fianna giành được “nhân vật lừng lẫy nhất trong lịch sử Ireland, Thánh Patrick”, và “Oisín cùng Caoilte sống tiếp là để gặp được những người biết viết lại câu chuyện của đoàn Fiana”.
• Truyền thống cổ, hay sáng tác của Coimín? Alfred Nutt gọi bài ca là “chắc chắn được sáng tác trong vòng hai trăm năm trở lại”, nhưng vẫn cho rằng nó “về cơ bản lưu giữ một truyền thống cổ xưa và chân thực”. Phần mới hơn, theo ông, là con ngựa: các truyện vượt biển cổ cấm chạm vào đất, và chỉ khi người Ireland đã quen cưỡi ngựa, điều cấm ấy mới có thể thành “không được xuống ngựa”.
• Ba trăm năm. “Ba trăm năm và hơn nữa” trong Coimín. Bản dịch sát nghĩa của Ó Flannghaile vẫn giữ “có vẻ là ba trăm năm và hơn nữa”, nhưng bản dịch thơ của chính ông lại thêm một câu: “Dù những năm ấy với tôi luôn thấy ngắn”. Trong một truyền thuyết về hang động gần Mitchelstown, hạt Cork, in bên cạnh văn bản của O’Looney, Oisín tưởng mình chỉ ở lại “vài ngày”.
• Điều gì làm chàng ngã? Trong Coimín là tấm đá cẩm thạch và sợi đai yên đứt. Trong truyền thuyết Mitchelstown, một cỗ xe chở bao cát bị lật, và Oisín xuống ngựa để nhấc nó lên. Trong truyện dân gian của Curtin, chàng cúi xuống lấy chiếc tù và lớn của đoàn Fianna giấu dưới một phiến đá phẳng ở Knock Patrick, và một chân chạm đất.
• Mẹ chàng là ai? Trong Acallam, đó là Blái, con gái của Derc, một người phụ nữ thuộc tộc Tuatha Dé Danann, và vì thế, theo chữ của O’Grady, “trường tồn”. Theo Nutt, một lời chú bên lề trong Sách Leinster nói bà sinh ra chàng khi đang mang hình một con nai cái.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Chuyến vượt biển của Bran. Trong Immram Brain, mà người hiệu đính Kuno Meyer tin là được chép lần đầu vào thế kỷ VII, đoàn người của Bran từ Xứ sở Phụ nữ trở về. Người trên bờ chỉ biết Bran qua “những câu chuyện xưa của chúng tôi”. Nechtan nhảy khỏi thuyền, và “vừa chạm vào đất Ireland, anh liền thành một nắm tro, như thể đã nằm dưới đất hàng trăm năm”. Nutt đặt bài ca của Coimín cạnh truyện này và thấy nó được vẽ “bằng cùng những sắc màu”.
• Ossian của Macpherson. Fragments of Ancient Poetry (1760), Fingal (ghi năm 1762) và Temora (1763) biến Ossian, con trai Fingal, vua xứ Morven, thành người hát rong mù lòa cuối cùng của dòng tộc. Trong lời tựa Fingal, Macpherson gạt các bài ca Ireland đi như đồ “giả mạo”, và giễu rằng trong một bài, “Ossian bị bắt tự nói mình được Thánh Patrick rửa tội”. Trong bài luận tiếp theo, cuộc tranh luận của ông già về Kitô giáo được cho là diễn ra “với một người thuộc nhóm Culdee”: không có Patrick. Trong Hành trình đến các đảo phía tây Scotland (1775), Samuel Johnson tin rằng các bài thơ ấy “chưa bao giờ tồn tại dưới hình thức nào khác ngoài hình thức chúng ta đã thấy”.
• Châu Âu đọc Ossian. “Ossian đã thay chỗ Homer trong tim tôi,” chàng Werther của Goethe viết (1774), và trong lần cuối đến thăm Lotte, chàng đọc cho nàng nghe bản dịch các bài ca Ossian do chính chàng dịch. Năm 1797, nhà văn Fontanes viết cho viên tướng trẻ Bonaparte: “Người ta nói ngài luôn để một cuốn Ossian trong túi”. Năm 1811, Ingres được đặt vẽ Giấc mơ của Ossian cho trần phòng ngủ của Napoléon trong cung điện Quirinale ở Roma; bức tranh nay ở Bảo tàng Ingres tại Montauban.
• Yeats. Trường ca The Wanderings of Oisin (Cuộc phiêu du của Oisin) của W. B. Yeats, theo lời chính ông in năm 1888, cho Oisín ở mỗi hòn đảo một trăm năm, đảo Khiêu vũ, đảo Chiến thắng và đảo Lãng quên, và cuối cùng gặp hai người đàn ông chật vật với một bao cát. Yeats ghi chú rằng bài thơ dựa trên các cuộc đối đáp thời trung đại “và một bài thơ tiếng Gael của thế kỷ trước”, và rằng “các bài thơ tiếng Gael không cho Usheen đi đến hơn một hòn đảo”.
• Thời gian thất lạc ở những miền khác. Trong The Science of Fairy Tales (1891), Edwin Sidney Hartland lấy Oisín làm “điển hình” cho những truyện về “thời gian trôi đi siêu nhiên ở xứ tiên”, nhóm truyện mà ông cũng xếp vào đó các truyện Trung Hoa về người tiều phu Vương Chất và về hai người bạn lạc vào núi Thiên Thai. Ở Nhật Bản, Urashima Tarō quen thuộc, theo phần tóm tắt của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ōshima Hiroshi, ở Long cung ba ngày, về thì trên mặt đất đã qua ba trăm năm, mở chiếc hộp bị cấm và trong chớp mắt thành ông già tóc bạc. Chúng tôi chưa thấy học giả nào so sánh trực tiếp Oisín với Urashima: đó là một chủ đề chung.
• Ở Nhật Bản, theo Kimura Naoji trong bách khoa toàn thư của Heibonsha, toàn bộ Ossian của Macpherson lần đầu được biết đến qua bản dịch năm 1971 của Nakamura Tokusaburō (tủ sách Iwanami Bunko).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Fionn mac Cumhaill: Con cá hồi tri thức và đoàn Fianna: cha của Oisín, người có pháo đài Almhain mà Oisín thấy đã mọc đầy tầm ma. Những chiến công Oisín cứ muốn kể mãi, trước khi bị Patrick ngắt lời, được kể ở bài này.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: trong Acallam, mẹ của Oisín là một người phụ nữ tộc Tuatha Dé, và khi đoàn Fianna chia tay, chàng đến síd của mẹ, một trong những gò đất mà các vị thần xưa đã lui vào.
• Những đứa con của Lir: Chín trăm năm làm thiên nga: một truyện Ireland khác về những thế kỷ trôi qua, cũng kết thúc như chuyện Oisín, khi thế giới cũ gặp các vị thánh: trong bản kể của Joyce, đàn thiên nga hóa lại thành những người già cả và xin một tu sĩ làm phép rửa tội. Chúng tôi đặt hai truyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Từ Thức: Người trần lấy vợ tiên: trong số những khuôn mẫu mà truyện của Nguyễn Dữ tự nêu tên có chuyện Lưu Thần và Nguyễn Triệu ở núi Thiên Thai, một trong những truyện Hartland xếp cùng nhóm với Oisín. Chúng tôi chưa thấy học giả nào so sánh Từ Thức với chính Oisín: một năm ở cõi tiên bằng cả một đời người dưới trần là một chủ đề chung.

6 Nguồn Tham Khảo

• Mícheál Coimín, “Tír na nÓg: The Land of Youth”, Bryan O’Looney hiệu đính và dịch sang tiếng Anh, kèm ghi chú của John O’Daly về hang động Mitchelstown, Transactions of the Ossianic Society 4 (Dublin, 1859): archive.org
• Micheál Coimín, Laoi Oisín ar Thír na n-Óg: The Lay of Oisín in the Land of Youth, Tomás Ó Flannghaile hiệu đính (M. H. Gill, Dublin, 1896): archive.org
• “The Colloquy with the Ancients” (Acallam na Senórach, theo Sách Lismore), bản dịch tiếng Anh của Standish Hayes O’Grady, Silva Gadelica, tập 2 (London, 1892): archive.org; các bản chép tay và niên đại theo bản CELT của văn bản do Whitley Stokes hiệu đính (Irische Texte 4.1, 1900): CELT
• Duanaire Finn: The Book of the Lays of Fionn, phần 1, Eoin MacNeill hiệu đính và dịch (Irish Texts Society 7, 1908): archive.org
• The Voyage of Bran, Son of Febal, Kuno Meyer hiệu đính và dịch, kèm tiểu luận của Alfred Nutt, tập 1 (London, 1895): archive.org
• P. W. Joyce, Old Celtic Romances, “Oisin in Tirnanoge” (tái bản lần 3, 1907): Project Gutenberg; Jeremiah Curtin, Myths and Folk-lore of Ireland (London, 1890), “Oisin in Tir na n-Og”: archive.org
• Edwin Sidney Hartland, The Science of Fairy Tales (London, 1891), các chương 7–9: Project Gutenberg; W. B. Yeats, Poems (London: T. Fisher Unwin, bản sửa chữa, in lại năm 1920), “The Wanderings of Oisin” và phần chú thích: Project Gutenberg
• James Macpherson, Fingal, an Ancient Epic Poem (London, 1762), lời tựa và bài luận: archive.org; Henry Mackenzie, Report of the Committee of the Highland Society of Scotland … into the Nature and Authenticity of the Poems of Ossian (Edinburgh, 1805), tr. 151–152: archive.org
• Samuel Johnson, A Journey to the Western Islands of Scotland (1775): Project Gutenberg; J. W. von Goethe, The Sorrows of Young Werther, bản dịch tiếng Anh của R. D. Boylan: Project Gutenberg
• Nigel Leask, “‘Lost in Words’: Macpherson’s Ossian, Translation, and Ballad Collection in the Eighteenth-Century Scottish Gàidhealtachd”, inTRAlinea, 2021, về Thomson, Meek và Gaskill: intralinea.org; Derick S. Thomson, The Gaelic Sources of Macpherson’s “Ossian” (Aberdeen University Studies 130, 1952): Open Library
• Quỹ Napoléon, “Ossian’s Dream (Le Songe d’Ossian)”: napoleon.org
• “オシアン” (Kimura Naoji, Heibonsha; Ueda Kazuo, Nipponica) và “浦島太郎” (Ōshima Hiroshi, Heibonsha): Kotobank, Kotobank; Nakamura Tokusaburō dịch, Oshian: Keruto minzoku no koka (Iwanami, 1971): CiNii Books

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.