Những đứa con của Lir: Chín trăm năm làm thiên nga

Khu vườn Tưởng niệm (Garden of Remembrance) ở Dublin được dành để tưởng nhớ tất cả những người đã hy sinh vì tự do của Ireland, và trung tâm của nó không phải là tượng một người lính. Đó là nhóm tượng đồng Những đứa con của Lir của Oisín Kelly. Ngay từ năm 1883, người biên tập văn bản tiếng Ireland đã viết rằng câu chuyện này “rất được yêu thích và được biết đến rộng rãi”: phép thuật của người mẹ kế, chín trăm năm trên ba vùng nước lạnh giá, và tiếng chuông chấm dứt tất cả.

1 Câu Chuyện

Đây là văn bản mà Eugene O’Curry soạn lại từ nhiều bản chép tay ở Dublin và công bố kèm bản dịch tiếng Anh năm 1863, được Richard J. O’Duffy in lại cùng các chú thích của O’Curry năm 1883. Trích dẫn theo bản dịch ấy; số đoạn (§) theo bản O’Duffy.

1-1 Lir Và Bodb Derg

Sau trận Tailtiu, khi các con trai của Míl giành lấy Ireland từ tay họ, Tuatha Dé Danann họp lại để chọn một vị vua duy nhất. Năm thủ lĩnh được nêu tên, trong đó có Lir ở Sídh Fionnachaidh, và hội nghị chọn Bodb Derg, con trai thần Dagda. Chỉ riêng Lir phật ý, bỏ đi không nói một lời. Những người khác muốn đốt nhà ông, nhưng Bodb không cho (§1–4).

Rồi vợ Lir mất sau ba đêm bệnh. Bodb đề nghị gả cho ông một trong ba cô con nuôi của mình, Aobh, Aoife và Ailbhe, con gái của Ailill xứ Aran. Lir đến với năm mươi cỗ chiến xa và chọn người lớn nhất là Aobh. Bà sinh cho ông một cặp song sinh, một gái một trai, Fionnuala và Aodh, rồi thêm hai con trai nữa, Fiachra và Conn, và qua đời khi sinh hai đứa sau. Bodb gả cho Lir em gái bà là Aoife. Ai thấy bốn đứa trẻ cũng đem lòng yêu mến, và Lir thường dậy từ lúc rạng đông “để nằm giữa các con” (§5–13).

1-2 Phép Thuật Của Aoife

Aoife bị lòng ghen tuông chiếm lấy. Bà giả bệnh gần trọn một năm, rồi chở bọn trẻ trên chiến xa đến nhà Bodb; Fionnuala miễn cưỡng đi theo vì đã mơ thấy điềm phản bội. Dọc đường, Aoife ra lệnh cho người hầu giết bọn trẻ. Họ từ chối, và khi tự mình rút gươm, bà cũng không nỡ ra tay (§14–16).

Đến bờ Loch Dairbhreach, “hồ của những cây sồi”, nay là hồ Derravaragh ở hạt Westmeath, bà bảo bọn trẻ xuống tắm. Khi chúng đã ra giữa hồ, bà vung “cây gậy phép biến hình của tu sĩ druid” đánh vào chúng, biến chúng thành “bốn con thiên nga xinh đẹp, trắng tinh” (§17).

Fionnuala đòi bà phải định ngày chấm dứt. Aoife đáp: ba trăm năm trên Loch Dairbhreach, ba trăm năm trên Sruth na Maoile, vùng biển “giữa Erinn và Albain” (giữa Ireland và Scotland), và ba trăm năm ở Iorras Domnann và Inis Gluaire nơi tận cùng phía tây. Không sức mạnh nào giải thoát được chúng cho đến khi “người đàn bà phương Nam và người đàn ông phương Bắc kết duyên”: Deoch, con gái một vua xứ Munster, và Lairgnen xứ Connacht. Rồi bà hơi hối hận. Bà để cho chúng giữ lại tiếng nói, lý trí và phẩm giá, và cất được tiếng hát ngọt ngào đến mức ai nghe cũng chìm vào giấc ngủ (§18–20).

Lir tìm thấy các con trên hồ, đang hát bằng giọng người. Bodb Derg hỏi Aoife hình dạng nào là đáng sợ nhất đối với bà, và bà đáp: “một con quỷ của không trung”. Ông lấy gậy phép của mình đánh bà, “và bà vẫn là quỷ của không trung, và sẽ mãi mãi như thế” (§24–32).

1-3 Ba Trăm Năm Trên Mặt Hồ

Cả Tuatha Dé lẫn con cháu Míl đều dựng trại bên bờ hồ để nghe hát. Ngày ngày đàn thiên nga trò chuyện với bạn bè, và ai nghe tiếng hát của chúng ban đêm cũng ngủ yên giấc, dù đang mang bệnh gì. Hết ba trăm năm, chúng bay lên phương bắc, và người Ireland ra lệnh rằng từ đó “không ai được giết một con thiên nga nào” (§33–36).

1-4 Biển Moyle

Vùng biển giữa Ireland và Scotland là nơi lưu đày khắc nghiệt nhất. Một cơn bão làm cả bốn lạc nhau, và Fionnuala phải một mình qua đêm trên Carraig na Rón, “Tảng đá Hải cẩu”. Lúc rạng đông các em lần lượt trở về, và nàng che chở cho chúng: Aodh dưới lông ngực, Fiachra dưới cánh phải, Conn dưới cánh trái (§37–41). Một đêm tháng Giêng biển đóng băng, và khi giằng mình ra khỏi tảng đá, chúng để lại trên đó da chân và lông ngực (§43).

Ở cửa sông Bann, chúng gặp một đoàn kỵ sĩ do hai con trai của Bodb Derg dẫn đầu, và được biết Lir cùng Tuatha Dé đang mở tiệc ở Sídh Fionnachaidh. Fionnuala đáp lại bằng một khúc ai ca: xưa kia họ uống rượu mật hạt phỉ, còn nay thức ăn và rượu của họ là “cát trắng và nước mặn đắng” (§46–49).

1-5 Mái Nhà Trống Không

Ở Iorras Domnann phía tây, một chàng trai tên Aibhric đem lòng quý mến đàn thiên nga và tiếng hát của chúng. Văn bản gọi anh là “chàng trai đã sắp xếp và kể lại mọi chuyện của họ” (§52). Trong một đêm biển lại đóng băng, Fionnuala bảo các em hãy tin vào “Thiên Chúa chân thật, Đấng đã tạo nên trời với mây, đất với hoa trái”. Các em tin, và từ đó không cơn bão nào làm khổ chúng nữa (§53–54).

Khi hạn cuối cùng mãn, chúng bay về Sídh Fionnachaidh và chỉ thấy “những đồn lũy tròn phủ cỏ xanh không mái, những bụi tầm ma”, “không nhà, không lửa”. “Chủ nhân ngôi nhà không còn sống nữa,” Fionnuala hát. Chúng ở lại đó một đêm rồi bay đến Inis Gluaire (§55–57).

1-6 Tiếng Chuông

Rồi thánh Patrick đến Ireland, và tu sĩ Mochaomhóg đến Inis Gluaire. Ngay đêm đầu tiên, đàn thiên nga nghe tiếng chuông kinh sáng của ông và hoảng sợ bay vọt lên. “Đó là tiếng chuông của Mochaomhóg,” Fionnuala nói, và chính nó sẽ giải thoát họ. Chúng hát ngợi khen Thiên Chúa, còn Mochaomhóg cầu nguyện để biết ai đang hát, và được biết đó là những đứa con của Lir. Sáng hôm sau ông xuống hồ hỏi: “Các người có phải là con của Lir không?” “Đúng vậy” (§58–61). Ông đưa chúng về nhà thờ của mình, thuê thợ làm những sợi xích bằng bạc trắng sáng, nối Aodh với Fionnuala và Conn với Fiachra, và đàn thiên nga cùng ông dự Thánh lễ (§62).

Vua xứ Connacht thời ấy là Lairgnen, và hoàng hậu Deoch là con gái vua xứ Munster: người đàn ông phương Bắc và người đàn bà phương Nam. Deoch muốn có những con chim kỳ lạ. Mochaomhóg không cho, nên Lairgnen tự mình đến, giật lấy chúng trên bàn thờ, mỗi tay hai con. Tay ông vừa chạm vào, bộ lông rơi xuống, và họ đã thành người già (§63–65).

Fionnuala xin vị tu sĩ rửa tội cho họ vì cái chết đã gần, rồi dặn cách đặt mộ: Conn bên phải nàng, Fiachra bên trái, “và Aodh trước mặt tôi”. Họ được rửa tội, qua đời và được chôn như lời nàng dặn. Một tấm bia được dựng trên mộ, khắc tên họ bằng chữ ogham, “và linh hồn họ được lên thiên đàng” (§67–68).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Không có trong các bản chép tay cổ. Eugene O’Curry, người hiệu đính truyện, cho biết ông chưa từng gặp lời nào nhắc đến nó trong các bản chép tay cổ, và năm 1912 Donald Mackinnon viết rằng nó “không được nhắc đến trong văn học cổ”. Ngôn ngữ của truyện là tiếng Ireland cận đại sớm, văn xuôi xen những khúc ai ca bằng thơ của Fionnuala, Lir và Aoife.
• Một nhan đề năm 1526. Danh mục sách trong thư viện của Gerald FitzGerald, bá tước Kildare, ghi ngày 15 tháng 2 năm thứ 17 triều Henry VIII, có trong mục “sách tiếng Ireland” một cuốn tên “The History of Clane Lyre”: chuyện những đứa con của Lir.
• Bản chép tay cổ nhất. Adv. MS 72.1.38 ở Thư viện Quốc gia Scotland, một bản chép tay trên giấy gồm các truyện Ireland, có truyện này ở các trang 155–170; Mackinnon coi đây là bản cổ nhất được biết đến vào thời ông. Danh mục của Ronald Black định niên đại giấy vào nửa đầu thế kỷ XVII, và một bảng niên biểu trong sách vào năm 1618. Về sau bản chép tay từng qua tay James Macpherson, người dịch Ossian.
• Thế kỷ XVIII. Những bản cổ nhất mà P. W. Joyce biết đến năm 1879 là bản của người chép sách xứ Clare Andrew Mac Curtin (sống khoảng 1680–1740), bản của Richard Tipper năm 1718 và bản của Hugh O’Daly năm 1758. Trong một bản chép tay thế kỷ XVIII khác ở Edinburgh, Adv. MS 72.2.6, truyện mang tiêu đề “nỗi buồn thứ hai trong ba nỗi buồn của nghề kể chuyện”.
• Các ấn bản. O’Curry in nguyên văn và bản dịch trên tạp chí The Atlantis (1863); theo O’Duffy, ông đã đối chiếu sáu bản chép tay ở Dublin, bản nào cũng thiếu và “thô sơ, khiếm khuyết”. O’Duffy in lại cho trường học năm 1883. Joyce kể lại tự do trong Old Celtic Romances (1879), Joseph Jacobs rút gọn trong More Celtic Fairy Tales (1894), và phu nhân Gregory kể lại trong Gods and Fighting Men (1904).

3 Những Dị Bản

• Con ruột hay con nuôi? Trong văn bản của O’Curry, Aobh và Aoife là con gái của Ailill xứ Aran và là con nuôi của Bodb. Bản tóm tắt của Mackinnon về bản chép tay Adv. MS 72.2.6 lại coi họ là con gái ruột của nhà vua.
• Bao giờ thì chấm dứt? Trong văn bản của O’Curry, Aoife chỉ nêu cuộc hôn nhân của Lairgnen và Deoch; về sau Fionnuala thêm “thời của Tailginn”, một tên gọi thánh Patrick, “và lúc Đức tin đến”. Joyce gộp tất cả vào lời Aoife: cho đến khi Taillkenn tới và “các con nghe tiếng chuông Kitô giáo”. Năm 1808 Thomas Moore tóm lại: “tiếng chuông Thánh lễ đầu tiên sẽ là dấu hiệu nàng được giải thoát”.
• Tên vị thánh. Mochaomhóg ở O’Curry và Gregory, Kemoc ở Joyce, thánh Kevoc (Caomhag) ở Mackinnon. O’Curry không xác định được ông là ai. Theo Mackinnon, trong bản ở Edinburgh vị thánh nguyền rủa Lairgnen “khá dữ dội”; ở Joyce ông trách mắng nhà vua “rất cay đắng”.
• Sau cái chết. Văn bản của O’Curry kết thúc bằng câu linh hồn họ “được lên thiên đàng”. Joyce thêm một thị kiến: Kemoc ngước lên và thấy “bốn đứa trẻ xinh đẹp, với đôi cánh bạc nhẹ nhàng” bay vút lên rồi biến mất.
• Tảng đá Hải cẩu ở đâu? O’Curry không biết. Mackinnon cho rằng đó có thể là Eilean nan Ròn, một hòn đảo của hải cẩu ngoài khơi đảo Oronsay ở Scotland.
• Một kết thúc đặt trong lịch sử. Biên niên sử Tigernach ghi cái chết của Fíngen con của Áed, vua Munster, dưới năm 618, và của Laidhgnén con của Colmán, vua Connacht, dưới năm 655, khoảng hai thế kỷ sau thánh Patrick. Joyce gọi Lairgnen và Deoch là “những nhân vật lịch sử nổi tiếng, sống vào thế kỷ VII”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lir, “biển cả”. Lir là một dạng của từ chỉ biển trong tiếng Ireland. Từ vựng của Cormac (Sanas Chormaic), theo Joyce là khoảng năm 900, kể rằng người Ireland và người Briton gọi Manannán, một hoa tiêu lừng danh, là thần biển, “tức mac lir, ‘con của biển’”. Khúc ai ca của Fionnuala có nhắc “lời dạy của Manannán”, nhưng O’Curry không dám nói Lir cha của Manannán có phải là Lir ở Sídh Fionnachaidh hay không. Whitley Stokes đặt Manannán mac Lir cạnh Manawydan con của Llŷr người xứ Wales, một nhân vật trong Mabinogi.
• Đừng giết thiên nga. O’Curry cho rằng tục ấy “có lẽ ít nhất cũng cổ như câu chuyện này”, và viết rằng người ta vẫn coi việc giết thiên nga là xui xẻo: một người ban đêm bắn rơi mười một con vì tưởng là ngỗng trời, rồi mất con trai, mất thuyền, mất vợ, và hàng xóm đổ hết cho phát súng ấy. Chúng tôi không tìm thấy đạo luật nào bảo vệ thiên nga vì câu chuyện này: Luật Động vật hoang dã năm 1976 bảo vệ chim hoang dã nói chung và không hề nhắc đến nó.
• Ba nỗi buồn của nghề kể chuyện. Năm 1808, Theophilus O’Flanagan gọi truyện Deirdre là một trong “Ba câu chuyện bi thảm của người Ireland”, cùng với cái chết của các con Tuireann và các con Lir, và in kèm những “khổ thơ cổ” liệt kê ba truyện ấy. Trong các bài giảng năm 1855–1856, O’Curry xếp cả ba vào trước năm 1000. Năm 1894 Joseph Jacobs phản bác: “không có bằng chứng” rằng truyện Lir cổ ngang hai truyện kia, mà một trong hai đã có từ thế kỷ XI. Douglas Hyde chuyển cả ba thành thơ tiếng Anh năm 1895.
• “Silent, O Moyle”. Bài “Song of Fionnuala” của Thomas Moore, trong tập thứ hai của Irish Melodies (1808), kể “người con gái cô độc của Lir” thuật lại “với vì sao đêm câu chuyện buồn của mình”. Moore cho biết ông tìm thấy chuyện này trong những bản dịch chép tay từ tiếng Ireland được bắt đầu dưới sự chỉ dẫn của nữ bá tước Moira.
• Khu vườn Tưởng niệm. Khu vườn ở quảng trường Parnell do Dáithí Hanly thiết kế, được khánh thành vào dịp kỷ niệm 50 năm cuộc Khởi nghĩa 1916. Điểm nhấn của nó là nhóm tượng đồng Những đứa con của Lir của Oisín Kelly, đề năm 1971, trước một bài thơ của Liam Mac Uistín.
• Một truyện cổ tích về những đứa trẻ thiên nga? Alfred Nutt, được Mackinnon dẫn lại, cho rằng truyện này có thể là dị bản Gael của truyện cổ tích “Bảy con thiên nga”.
• Hòn đảo. Theo chú thích của O’Curry, Inis Gluaire, nay là đảo Inishglora, nằm cách bờ biển Erris ở hạt Mayo chừng một dặm, là đảo thiêng của thánh Brendan, còn phế tích các nhà thờ, và theo Sách Leinster, ở đó “thi hài đưa vào đảo không hề rữa nát”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: Lir và Bodb Derg thuộc dòng tộc này. Truyện mở đầu ngay sau thất bại của họ ở Tailtiu, khi họ chọn vua cho cuộc sống trong lòng đồi.
• Oisín và Tír na nÓg: Xứ sở tuổi trẻ: Oisín cũng trở về sau ba trăm năm, thấy Ireland đã theo Kitô giáo, già đi ngay tức khắc và trò chuyện với thánh Patrick. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Banshee: Người đàn bà khóc than trước một cái chết: trong chú thích về thiên nga, O’Curry viết rằng nó “tự hát khúc tang ca của mình khi cái chết tự nhiên đến gần, với giọng ai oán và ngọt ngào như banshee”.
• Tấm Cám: Cô gái hóa thân trở về: người con gái bị nhà dì ghẻ hại chết trở về trong hình con chim biết nói tiếng người. Đây là một chủ đề chung; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện.

6 Nguồn Tham Khảo

• Oidhe Chloinne Lir: The Fate of the Children of Lir, nguyên văn và bản dịch tiếng Anh theo Eugene O’Curry (The Atlantis 4, 1863), Richard J. O’Duffy biên tập (Society for the Preservation of the Irish Language, 1883), kèm chú thích của O’Curry: archive.org; ấn bản CELT và danh sách bản chép tay: CELT; Đại học UCC, Irish Sagas: iso.ucc.ie
• P. W. Joyce, Old Celtic Romances (1879): Project Gutenberg; phu nhân Gregory, Gods and Fighting Men (1904), quyển V: Project Gutenberg; Joseph Jacobs, More Celtic Fairy Tales (1894), chú thích XXVII: Wikisource
• Ronald Black, Catalogue of Gaelic Manuscripts in the National Library of Scotland, Adv. MS 72.1.38 và 72.2.6: ISOS, ISOS; Donald Mackinnon, A Descriptive Catalogue of Gaelic Manuscripts (1912), tr. 152, 166–169: archive.org
• “Catalogue of the Earl of Kildare’s Library in 1526”, trong Marquis of Kildare, The Earls of Kildare and Their Ancestors (1858), phụ lục VI: archive.org
• Eugene O’Curry, Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History (1861), bài giảng X: archive.org
• Theophilus O’Flanagan, “Deirdri”, Transactions of the Gaelic Society of Dublin 1 (1808): archive.org; Douglas Hyde, The Three Sorrows of Story-telling (1895): archive.org
• Sanas Chormaic: Cormac’s Glossary, bản dịch của John O’Donovan, Whitley Stokes biên tập (1868), mục “Manannan mac lir”: archive.org; Biên niên sử Tigernach, ấn bản CELT: CELT
• Thomas Moore, The Irish Melodies and Other Poems (Dublin, 1846), kèm chú thích của tác giả: archive.org; “The Song of Fionnuala”: IMSLP
• Danh mục Di sản Kiến trúc Quốc gia Ireland, “Garden of Remembrance” (50010658): buildingsofireland.ie; Heritage Ireland, “Garden of Remembrance”: heritageireland.ie
• Luật Động vật hoang dã 1976 (Wildlife Act 1976), điều 19: Irish Statute Book

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.