Banshee: Người đàn bà khóc than trước một cái chết

Trong nhà có người đang hấp hối. Đêm xuống, bên ngoài vang lên tiếng một người đàn bà, khóc than đúng như cách người ta khóc người chết, và cả nhà hiểu điều đó có nghĩa là gì. Banshee không đến với tất cả mọi người: theo truyền thống Ireland, bà đi theo một số dòng họ nhất định, và người ta nghe thấy bà, đôi khi còn thấy bà, trước khi một người trong họ qua đời. Nhưng có một điều còn cổ hơn tiếng khóc của bà: việc giặt giũ. Trong các truyện Ireland thời trung cổ, một người đàn bà đứng ở chỗ cạn của dòng sông, giặt quần áo và vũ khí của những người đàn ông sắp chết.

1 Câu Chuyện

Banshee không có một câu chuyện duy nhất. Dưới đây là những cảnh mà các nguồn kể đi kể lại, kèm theo văn bản của từng cảnh: trước là banshee trong lời kể dân gian, sau là người đàn bà giặt ở chỗ cạn, một hình ảnh cổ hơn.

1-1 Tiếng Khóc Bên Cửa Sổ

Cuốn Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland (Truyền thuyết và truyền thống về tiên ở miền Nam Ireland, 1825) của Thomas Crofton Croker kể về mục sư Charles Bunworth, cha xứ ở Buttevant, hạt Cork, vào khoảng giữa thế kỷ XVIII, một người chơi đàn hạc và hết lòng với những nghệ nhân đàn hạc lang thang. Chừng một tuần trước khi ông mất, người chăn bò Kavanagh từ Mallow trở về, nước mắt đầm đìa. Anh kể rằng lúc đi qua thung lũng, banshee đã đi bên cạnh anh suốt quãng đường, “khóc than, gào thét và vỗ tay”, mái tóc bạc dài xõa xuống vai, thỉnh thoảng lại gọi tên chủ anh. Rồi bà ngồi xuống dưới một cái cây bị sét đánh và tiếp tục khóc.

Đêm cuối cùng, khi ông cụ đang ngủ, cây hoa hồng ngoài cửa sổ bị gạt sang một bên, rồi có tiếng rên rỉ trầm trầm kèm tiếng vỗ tay, “như tiếng một người đàn bà đang đau khổ tột cùng”. Hai vị khách không tin chuyện ma quỷ ra ngoài lục soát. Luống đất dưới cửa sổ vừa mới xới, vậy mà không có một dấu chân nào; và trong lúc họ ở ngoài, những người trong nhà lại nghe tiếng rên to hơn trước. Trời vừa hửng sáng thì ông Bunworth qua đời.

Những lời kể như thế còn kéo dài đến tận thời gian mà người sống còn nhớ. Năm 1973, Patrick Leary ở hạt Wexford, khi ấy 79 tuổi, kể với người sưu tầm văn hóa dân gian James Delaney rằng nhiều năm trước, khi ngồi canh người cha hấp hối, ông đã nghe ba tiếng kêu bên ngoài, “trên lối đi lát xi măng”: “Tôi nghe rõ như bây giờ tôi nghe chính mình đang nói vậy.” Không ai khác trong phòng nghe thấy, kể cả cha ông.

1-2 Chiếc Lược

Người ta thường thấy banshee đang chải tóc. Trong Bộ sưu tập Trường học (Schools’ Collection) của Kho Văn hóa Dân gian Quốc gia Ireland có một lời kể từ Loughrea, hạt Galway: hai người đàn ông đi đêm về thấy bà ngồi trên một bức tường, đang chải tóc. Họ lại gần thì bà biến mất, để lại chiếc lược trên tường, và một người cầm lược về. “Nửa đêm, banshee đến bên cửa sổ đòi người đàn ông trả lược. Người đàn ông đặt chiếc lược lên một cái xẻng rồi đưa ra. Banshee tưởng cái xẻng là tay người đàn ông, bẻ nó gãy làm đôi.”

Vì thế mới có lời dặn: đừng bao giờ nhặt chiếc lược rơi dưới đất, kẻo đó là lược của bà. Tháng 2 năm 1986, trong chương trình Late Late Show của đài RTÉ, một khán giả kể rằng mẹ bà từng thấy banshee ở Inchicore, Dublin: “Một bà già bé tí mặc đồ đen, tóc bạc dài, vừa chải tóc vừa rên rỉ than thở.”

1-3 Người Đàn Bà Giặt Ở Chỗ Cạn

Hình dạng cổ nhất của nhân vật này không phải là người khóc than bên cửa sổ, mà là một người đàn bà giặt đồ dưới sông. Trong truyện Bruiden Da Chocae (Lữ quán của Da Choca), người Ulster cho mời Cormac Conloinges, con trai của vua Conchobar vừa băng hà, về làm vua. Trên đường đi, đến chỗ qua sông gần Athlone, người của ông tháo ngựa khỏi xe chiến và thấy “một người đàn bà đỏ ở mép chỗ cạn, đang giặt cỗ xe của mình cùng đệm và yên cương”. Khi bà hạ tay xuống, lòng sông đỏ ngầu máu; khi bà giơ tay lên, nước dâng theo tay bà, và cả đoàn qua sông không ướt chân.

Cormac sai một người đến hỏi bà đang làm gì. Bà đứng một chân, nhắm một mắt, cất giọng như hát: “Ta giặt yên cương của một vị vua sắp chết.” Cormac tự mình xuống chỗ cạn: “Hỡi người đàn bà, ngươi giặt yên cương của ai?” “Đây là yên cương của chính ngươi, hỡi Cormac,” bà đáp, “và yên cương của những người thân tín của ngươi.” Truyện gọi bà là Badb. Ít lâu sau, tại lữ quán của Da Choca, quân Connacht giết Cormac cùng gần hết người của ông (bản dịch của Whitley Stokes, các mục 15–17).

Trong Cuchulain of Muirthemne (Cú Chulainn xứ Muirthemne, 1902) của Lady Gregory, Cú Chulainn cũng gặp người đàn bà giặt, trên đường đến trận đánh cuối cùng. Cùng với thầy tế Cathbad, chàng đến một chỗ cạn, nơi một cô gái trẻ “gầy, da trắng, tóc vàng” cứ giặt mãi, vắt mãi những bộ quần áo nhuộm đỏ thẫm, “vừa giặt vừa khóc than không ngớt”. “Thứ cô ấy đang giặt là quần áo đỏ của con đấy,” Cathbad nói, và van chàng quay về. Cú Chulainn không nghe: “Người đàn bà của gò tiên giặt quần áo đỏ cho con thì đã sao?” Chàng chết thế nào là chuyện của riêng chàng.

1-4 Người Đàn Bà Sầu Thảm Xứ Burren

Người đàn bà giặt xuất hiện hai lần trong Caithréim Thoirdhealbhaigh (Chiến công của Turlough), bộ sử về các cuộc chiến ở Thomond, nay là hạt Clare. Năm 1317, đạo quân của Donough O’Brien đi ngang hồ Rask thì thấy một mụ già gớm ghiếc cúi mình bên bờ, đang giặt một đống đầu, tay và chân. Được hỏi tên, mụ đáp (theo bản dịch của Standish Hayes O’Grady): “Tên ta muôn đời là ‘Người đàn bà sầu thảm xứ Burren’; ta xưng mình thuộc dòng Tuatha Dé Danann.” Những cái đầu này, mụ nói, là đầu quân của ngươi, và giữa đống ấy có đầu của chính ngươi. Quân lính toan phóng lao, mụ liền bay lên theo gió và từ trên không phán: “Donough tuấn tú ơi, ngươi sẽ không trở về.” Donough bảo quân rằng đó chỉ là một mụ phù thủy cấu kết với dòng họ đối địch, muốn dọa họ quay về, rồi tiếp tục tiến quân. Khi trận đánh gần tu viện Corcomroe kết thúc, ông nằm giữa đám người chết.

Năm 1318 đến lượt lãnh chúa Anglo-Norman de Clare. Khi quân của ông sắp vượt sông Fergus, một “mụ già khủng khiếp” đang giặt áo giáp, áo lễ bằng sa-tanh và áo lụa giữa dòng nước, và khúc sông phía dưới mụ chảy toàn máu lẫn nước. De Clare sai các lãnh chúa Ireland đi cùng ông hỏi mụ bằng tiếng của mụ. “Đây là áo giáp, y phục và đồ lột từ xác de Clare cùng các con trai hắn mà ta đang giặt,” mụ nói, và xưng tên là “Người đàn bà khóc bên nước, thường trú trong những nơi ở dưới đồi của xứ này, nhưng gốc gác ta thuộc dòng dõi địa ngục”. Trong nguyên văn tiếng Ireland, mụ là in dobarbrónach, người nói rằng mình thường sống trong các gò síd của xứ này, và người kể chuyện gọi mụ đơn giản là in badb. “Phù thủy thì không thể nói thật,” de Clare nói. Ít lâu sau, tại Disert, dòng họ O’Dea giết “cả chính ông lẫn từng người đi cùng ông”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Togail Bruidne Da Derga (Lữ quán của Da Derga bị phá hủy), được Stokes dịch theo bản trong Lebor na hUidre (Sách Bò Nâu, khoảng năm 1100), không có người đàn bà giặt. Điềm báo trong truyện này là Cailb, một người đàn bà đến cửa lữ quán sau khi mặt trời lặn, đứng một chân, giơ một tay, đọc một hơi hết thảy những cái tên của mình, trong đó có Némain, Badb và Mache. Bà nói với vua Conaire rằng “cả da lẫn thịt ngươi sẽ không thoát khỏi nơi ngươi vừa bước vào, trừ những gì chim tha đi trong móng vuốt”.
• Bruiden Da Chocae còn trong hai bản chép tay ở Trinity College Dublin, H.3.18 (thế kỷ XVI) và H.1.17 (thế kỷ XVII). Không bản nào trọn vẹn, và mỗi bản bù chỗ thiếu cho bản kia. Stokes công bố truyện năm 1900, chỉ in dòng đầu của các đoạn thơ vì cả hai bản đều chép hỏng ở đó. Đoạn gọi người đàn bà giặt là Badb lấy từ bản H.1.17.
• Caithréim Thoirdhealbhaigh được cho là của Seán mac Ruaidhrí Mac Craith, sử gia của dòng họ O’Brien. Dictionary of National Biography (Từ điển Tiểu sử Quốc gia Anh, 1893) xếp ông vào khoảng năm 1459 và gọi tác phẩm là “một công trình sử học hoàn chỉnh”, không phải biên niên. Bản chép cổ nhất là một mảnh giấy da viết năm 1509 (Viện Hàn lâm Hoàng gia Ireland, 23 Q 16); một bản đầy đủ do Aindrias Mac Cruitín chép năm 1721 (Trinity College Dublin, H.1.18). Bản hiệu đính và bản dịch của O’Grady ra đời năm 1929, sau khi ông mất.
• Thế kỷ XVII và XVIII. Bà Ann Fanshawe, khi nghỉ lại nhà phu nhân Honor O’Brien vào khoảng năm 1650, tỉnh giấc lúc một giờ sáng và thấy bên cửa sổ “một người đàn bà … mặc đồ trắng, tóc đỏ, mặt tái nhợt ghê rợn”, nói ba lần “Một con ngựa” rồi biến mất. Lúc hai giờ, một người anh em họ nhà O’Brien qua đời trong nhà. Hồi ký của bà viết năm 1676, in lần đầu năm 1830. Từ điển Ireland–Anh của John O’Brien (Paris, 1768) giải thích bean-sighe, số nhiều mná-sighe, là “những nàng tiên”, được tin là cất tiếng than khóc quanh nhà của một số dòng họ “mỗi khi có người trong nhà mắc bệnh mà sẽ chết”.
• Các nhà sưu tầm thế kỷ XIX. Fairy Legends của Croker (1825); Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland (Truyền thuyết cổ, bùa chú huyền bí và mê tín của Ireland, 1887) của Lady Wilde; Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry (Truyện tiên và truyện dân gian của nông dân Ireland, 1888) do Yeats biên soạn, với lời chú rằng banshee “đi theo các dòng họ lâu đời, và chỉ các dòng họ ấy thôi, và than khóc trước một cái chết”. Về cái chết của Cú Chulainn, Lady Gregory kể trong số các nguồn của mình truyện tiếng Ireland Brislech Mór Maige Muirthemne, in trên Gaelic Journal năm 1901.
• Công trình của Patricia Lysaght. Lysaght, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian ở University College Dublin, viết luận án tiến sĩ về banshee (1982) rồi xuất bản thành sách The Banshee: The Irish Supernatural Death-Messenger (Banshee: Sứ giả siêu nhiên báo tử của Ireland, Dublin, 1986; bản mới 1996). Từ các nguồn văn hóa dân gian và tư liệu, phân tích kèm bản đồ những nơi có từng dạng banshee, bà dựng nên một bức tranh tổng hợp về nhân vật này, và theo lời giới thiệu của nhà xuất bản, cho thấy niềm tin ấy đã có “dưới một dạng nào đó” từ “thế kỷ VIII và có lẽ còn sớm hơn”.

3 Những Dị Bản

• Già hay trẻ? Bà thường được tả là một bà già tóc bạc hoặc xám xõa tự do, và bản tóm tắt của RTÉ về nghiên cứu của Lysaght tả “một người đàn bà nhỏ bé … mặc đồ đen”. Người đàn bà mà bà Fanshawe thấy lại có tóc đỏ. Lady Wilde viết rằng đôi khi banshee mang “hình dạng một trinh nữ hát hay của dòng họ, đã chết trẻ”. Còn người đàn bà giặt thì đủ cả: từ “người đàn bà đỏ” của Cormac, cô gái tóc vàng của Cú Chulainn, đến những mụ già trong Caithréim.
• Hiện hình hay chỉ nghe tiếng? Theo lời Lysaght trên RTÉ, người ta có thể thấy bà ở bất cứ đâu tại Ireland, trừ hai hạt Cork và Kerry, “nơi người ta nghe thấy bà nhưng không bao giờ thấy”. Thế nhưng câu chuyện của Croker lại diễn ra ở Cork, và Kavanagh còn tả cả mái tóc bạc của bà.
• Bà được gọi là gì? Ở phần lớn các nơi là bean sí. Ở Wexford, Carlow và một phần Wicklow, bà là “Bow”; ở Waterford là “Bibe”; ở Tipperary và Mayo là bean chaointe, “người đàn bà khóc mướn”. Từ điển của Ó Dónaill ghi badhbh chaointe, “banshee”, dưới mục badhbh, mà nghĩa đầu tiên là “nữ thần chiến tranh”.
• Bà khóc cho ai? Cho những dòng họ có tên bắt đầu bằng O hay Mac, “và các dòng họ Anglo-Norman lâu đời”, theo bản tóm tắt của RTÉ về Lysaght. O’Brien năm 1768 chỉ dành bà cho các dòng họ “thuộc dòng dõi lâu đời và cao quý”, và dẫn một bài văn tế bằng tiếng Ireland khóc một hiệp sĩ xứ Kerry: các thương nhân ở Dingle nghe tiếng bà than khóc thì sợ cho mạng mình, cho đến khi nhà thơ “bằng một giọng rất hài hước” trấn an rằng họ chẳng việc gì phải lo. Yeats chỉ dành bà cho “các dòng họ lâu đời, và chỉ các dòng họ ấy thôi”. Lady Wilde thêm “những người có tài âm nhạc và ca hát”, còn banshee của Croker thì khóc cho một vị cha xứ mê đàn hạc.
• Bà là ai? Theo tên gọi, là người đàn bà của gò tiên. Theo cách Lysaght đọc những lời kể dân gian, là tổ tiên đã khuất của dòng họ, một “hồn theo hầu” mà tiếng than khóc nối dài nỗi đau của gia đình. Là một người đàn bà bị sát hại, theo lời bà chủ nhà của Fanshawe. Người đàn bà sầu thảm xứ Burren xưng là dòng Tuatha Dé Danann; người đàn bà khóc bên nước nói mình “thuộc dòng dõi địa ngục”.
• Người giặt hay người khóc? Trong các văn bản trung cổ, người đàn bà giặt hiện ra trước các chiến binh trên đường đi và báo trước cái chết của một vị vua hay của cả một đạo quân. Trong lời kể dân gian, banshee đến tận nhà và khóc cho một người trong gia đình.
• Scotland và xứ Wales. Năm 1900, J. G. Campbell viết rằng ở cao nguyên Scotland, người ta thấy người đàn bà tiên “bên một vũng nước hay dòng suối, giặt vải lanh của những người sắp chết”, và khi ấy bà được gọi là bean nighe, “người đàn bà giặt”. Ở xứ Wales có gwrach y Rhibyn, một mụ già đập cánh vào cửa sổ và gọi tên người sắp chết; tiến sĩ Owen Pughe, trong một ghi chú viết tay được Croker dẫn lại, và Wirt Sikes trong British Goblins (Yêu tinh xứ Britain, 1880) đều đặt mụ bên cạnh banshee.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tiếng khóc than. Caoineadh là bài than khóc hát bên người chết trong đêm canh và trong đám tang, thường do một bean chaointe, người đàn bà khóc mướn, đảm nhận và có khi được trả công. Yeats viết rằng tiếng khóc than ấy “được cho là bắt chước tiếng kêu của bà”. Những người khóc mướn xõa tóc, thường đi chân trần, và đến giữa thế kỷ XX thì không còn ai thuê họ nữa; đài RTÉ còn giữ bản ghi âm năm 1949 của Bríd Iarnáin, một người khóc mướn ở đảo Inishmore. Lysaght cho rằng người ta từng tin một người đàn bà khóc mướn lúc sống có thể thành banshee sau khi chết.
• Giáo hội và những người khóc mướn. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Seán Ó Súilleabháin truy chiến dịch của các giám mục chống tục canh người chết về tận Công đồng Tuam năm 1614. Công đồng Tuam năm 1660 lên án sự than khóc quá mức của những người đàn bà đưa tang, trong đó có những người được thuê để khóc, và các lệnh cấm còn kéo dài sang thế kỷ XIX.

• Trên truyền hình. Ngày 28 tháng 2 năm 1986, năm cuốn sách của mình ra đời, Lysaght giải thích về banshee trong chương trình Late Late Show của RTÉ. Vì sao không ai lại gần banshee? Câu trả lời của bà, theo RTÉ: “Trong các hệ thống tín ngưỡng, cõi khác được để yên; và nếu ta để cõi khác yên, nó cũng sẽ để ta yên.”
• Vượt đại dương. Lady Wilde viết rằng banshee “theo dòng giống xưa vượt cả đại dương”, và kể chuyện hai cha con nhà O’Grady chết đuối ở Canada sau khi tiếng khóc của bà vang lên. Những người Ireland di cư cũng kể rằng họ nghe thấy bà ở xứ người ngay trước khi có người thân ở quê nhà qua đời. Lysaght gọi tiếng khóc ấy là một “sợi dây nối các thế hệ” với tổ tiên: “một người của chính mình đến để đưa mình sang thế giới bên kia”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Morrígan: Nữ hoàng bóng ma của chiến trận: người đàn bà giặt ở chỗ cạn của Cormac được gọi là Badb, tên của một nữ thần chiến tranh. Badb là ai, và gắn với Morrígan ra sao, được kể ở bài ấy.
• Cú Chulainn: Chó săn của Ulster: người anh hùng thấy một cô gái giặt quần áo đỏ của mình ở chỗ cạn, mà vẫn đi tiếp đến trận đánh cuối cùng.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: cư dân của các gò síd, nơi tên banshee bắt nguồn. Người đàn bà sầu thảm xứ Burren xưng mình thuộc dòng ấy.
• Valkyrie và Valhalla: Những người chọn kẻ tử trận và tòa sảnh của Odin: trong Njáls saga, mười hai người đàn bà dệt tấm vải chiến tranh vào buổi sáng của trận đánh ở Ireland mà vua Brian tử trận. Những người đàn bà báo trước người chết trong trận là một chủ đề chung; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh họ với người đàn bà giặt ở chỗ cạn.
• La Llorona: Người đàn bà khóc than gọi con: ở Mexico cũng vậy, tiếng khóc của một người đàn bà vang lên bên bờ nước lúc đêm khuya. Banshee báo trước một cái chết, còn La Llorona than khóc chính những đứa con của mình; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện, và đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Bruiden Da Chocae, Whitley Stokes hiệu đính và dịch sang tiếng Anh, “Da Choca’s Hostel”, Revue Celtique 21 (1900), các mục 15–17: archive.org
• The Destruction of Da Derga’s Hostel, bản dịch tiếng Anh của Whitley Stokes (Revue Celtique 22, 1901; Paris, 1902), theo Lebor na hUidre: CELT
• Caithréim Thoirdhealbhaigh, Standish Hayes O’Grady hiệu đính và dịch sang tiếng Anh (Irish Texts Society, 1929), nguyên văn và bản dịch: CELT, CELT; Norman Moore, “Magrath, John Macrory”, Dictionary of National Biography 35 (1893): Wikisource
• Lady Gregory, Cuchulain of Muirthemne (John Murray, 1902), chương “The Washer at the Ford” và danh mục nguồn: archive.org
• Memoirs of Lady Fanshawe (viết năm 1676): Project Gutenberg
• John O’Brien, Focalóir Gaoidhilge-Sax-Bhéarla, or An Irish-English Dictionary (Paris, 1768), mục sith-bhrog: archive.org
• T. Crofton Croker, Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland (1825; bản mới, Philadelphia, 1844), “The Bunworth Banshee” và phần chú thích: Project Gutenberg
• Lady Wilde, Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland (1887; bản mới, Chatto & Windus, 1919), “The Banshee”: Project Gutenberg; W. B. Yeats biên soạn, Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry (Walter Scott, 1888), “The Banshee”: Project Gutenberg
• J. G. Campbell, Superstitions of the Highlands and Islands of Scotland (Glasgow, 1900), “The Bean Nighe, or Washing Woman”: archive.org; Wirt Sikes, British Goblins (1880), “The Gwrach y Rhibyn”: Project Gutenberg
• Patricia Lysaght, The Banshee: The Irish Supernatural Death-Messenger (Glendale Press, 1986): CiNii; lời giới thiệu của nhà xuất bản cho bản O’Brien Press (1996): schweitzer-online.de
• RTÉ Archives, “Explaining the Banshee” (The Late Late Show, phát sóng ngày 28/2/1986): rte.ie; Marion McGarry, “Do you believe in the banshee?”, RTÉ Brainstorm, 2025: rte.ie; Clodagh Finn, “The banshee was a career woman with a job to do”, Irish Examiner, 2026: irishexaminer.com
• Jeffrey Andrew Weinstock biên soạn, The Ashgate Encyclopedia of Literary and Cinematic Monsters (Routledge, 2014), mục “Banshee”: taylorfrancis.com; Christopher Shannon, “An uneasy history: Irish Catholicism and the Irish wake”, Catholic World Report, 2022: catholicworldreport.com
• Niall Ó Dónaill, Foclóir Gaeilge–Béarla (Từ điển Ireland–Anh), các mục sí, badhbh, caoineadh: teanglann.ie, teanglann.ie, teanglann.ie

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.