Fionn mac Cumhaill: Con cá hồi tri thức và đoàn Fianna

Fionn mac Cumhaill, tiếng Anh viết là Finn McCool, là thủ lĩnh của Fianna, những đoàn chiến binh sống bằng săn bắn và chiến trận. Chuyện về ông và đồng đội, gọi chung là chu kỳ Fenian, cứ lớn dần suốt một nghìn năm: từ vài dòng trong những bài thơ xưa, đến những thiên văn xuôi dài thời trung cổ, rồi vào truyện dân gian khắp thôn quê, nơi ông trở thành một gã khổng lồ. Năm 1910, học giả Kuno Meyer viết rằng một khi Finn đã “được lòng dân chúng hẳn hoi”, thì “cả Ireland đều nhận ông là của mình”.

1 Câu Chuyện

Thời niên thiếu được kể trong Macgnímartha Find (“Những chiến công thuở nhỏ của Finn”), một văn bản tiếng Ireland trung đại còn trong một bản chép tay thế kỷ XV ở Oxford, và bị đứt dở dang. Trích dẫn theo bản dịch tiếng Anh năm 1904 của Kuno Meyer. Chuyện Fionn giành được Fianna lấy từ Acallam na Senórach (“Cuộc chuyện trò của các bô lão”), còn luật lệ của Fianna và cái chết của Fionn lấy từ một bản chép tay khoảng năm 1517, cả hai theo bản dịch tiếng Anh năm 1892 của Standish Hayes O’Grady.

1-1 Trận Cnucha

Cumall con của Trénmór giao chiến với Urgriu của tộc Luaigni ở Cnucha để tranh quyền thống lĩnh Fianna. Phe Urgriu có Daire Đỏ và con trai là Aed. Aed mất một mắt trong trận ấy, từ đó được gọi là Goll, nghĩa là “Kẻ một mắt”. Cumall ngã xuống dưới tay Goll con của Morna, kẻ mang đi chiến lợi phẩm và thủ cấp của ông, “từ đó có mối thù truyền đời giữa Finn mac Cumaill và các con của Morna”.

Cumall để lại người vợ là Muirne đang mang thai. Bà sinh một con trai, đặt tên là Demne, nhưng không dám giữ con bên mình. Nữ tu sĩ druid Bodbmall và một nữ chiến binh là “Người đàn bà xám xứ Luachair” đưa đứa trẻ vào rừng Slieve Bloom, nuôi nấng trong bí mật, vì tộc Luaigni và các con của Morna đang rình giết nó. Sáu năm sau, người mẹ tìm đến, thấy con đang ngủ trong lều săn, ôm con vào lòng rồi lại ra đi.

1-2 Chàng Trai Tóc Sáng

Con mồi đầu tiên của cậu là một con vịt trời trên hồ, hạ chỉ bằng một phát ném. Một chứng bệnh da làm cậu rụng tóc, và người ta gọi cậu là Demne Hói. Một hôm cậu đến một đồn lũy trên đồng bằng sông Liffey, nơi bọn trẻ đang chơi hurling (một môn gậy bóng) trên bãi cỏ, và thắng tất cả: một phần tư bọn chúng, rồi một phần ba, rồi cả bọn cùng lúc. Chủ đồn hỏi kẻ lạ trông thế nào. Bọn trẻ đáp: “Một chàng trai dáng đẹp, tóc sáng (finn).” “Vậy thì Demne sẽ được gọi là Finn.” Cái tên bám lấy cậu từ khi bọn trẻ đang bơi trong hồ thách cậu dìm thử chúng, và cậu dìm chết chín đứa.

Cậu giấu tên đi làm lính cho các vua, nhưng các vua đều đoán ra. Vua xứ Bantry nói, giả như Cumall có để lại con trai thì hẳn là cậu đây; vua xứ Kerry, sau khi nhờ Finn mách nước mà thắng liền bảy ván fidchell (một trò chơi bàn cờ), bảo cậu hãy đi ngay kẻo bị giết khi đang được mình che chở. Một thợ rèn làm cho cậu hai ngọn giáo, và cậu dùng một ngọn giết con lợn nái tên Beo đang tàn phá miền trung Munster. Trên đường sang Connacht, cậu giết kẻ đã gây vết thương đầu tiên cho Cumall ở Cnucha, và lấy lại túi báu vật của cha.

1-3 Con Cá Hồi Ở Linn Féic

Rồi cậu đến học làm thơ với Finnéces bên sông Boyne: văn bản nói rằng nếu không theo nghề thơ thì cậu không dám ở lại Ireland, vì sợ các con của Urgriu và của Morna. Finnéces đã chờ bảy năm bên sông, rình con cá hồi ở vực Féc, Linn Féic, vì có lời tiên tri rằng ông sẽ ăn được nó, và khi ấy không điều gì còn giấu được ông. Cá bắt được, Demne được sai nướng cá và dặn không được ăn chút nào.

Cậu mang cá đến. “Con có ăn chút cá nào không?” “Không ạ, nhưng con bị bỏng ngón cái, rồi đưa nó lên miệng.” “Con tên gì?” “Demne.” “Tên con là Finn. Con cá được ban cho con ăn, và quả thật con chính là Finn.” Cậu ăn con cá hồi, và nhờ vậy có được tri thức mà cậu gọi ra bằng ngón cái. Cậu còn học ba phép làm nên một thi sĩ (teinm láida, imbas forosnai và díchetal di chennaib), rồi làm một bài thơ để chứng tỏ, một khúc ca ngày đầu hạ: “Ngày tháng Năm, mùa tuyệt vời! Sắc màu khi ấy rực rỡ.”

1-4 Đêm Samhain Ở Tara

Trong Acallam, Caílte kể lại Fionn đã giành được Fianna như thế nào. Sau trận Cnucha, Goll mac Morna thống lĩnh Fianna mười năm, còn con trai Cumall sống như “một kẻ cướp bóc và ngoài vòng pháp luật”. Năm mười tuổi, cậu bước vào Đại tiệc Tara, nơi không ai được khơi lại thù hằn, ngồi xuống trước vua Conn Trăm Trận và Goll, xưng tên và thề phục vụ nhà vua.

Suốt hai mươi ba năm, Aillén mac Midgna, người của Tuatha Dé Danann, cứ mỗi đêm Samhain lại từ síd, gò tiên của hắn, đi ra, gảy cây đàn timpán cho mọi người ngủ say, rồi phun lửa từ miệng thiêu rụi Tara. Vua Conn hứa ai giữ được Tara sẽ được hưởng phần thừa kế chính đáng của mình. Fiacha mac Congha, xưa là người tâm phúc của Cumall, trao cho Finn một ngọn giáo: khi tiếng nhạc vang lên, hãy áp mũi giáo vào trán, cậu sẽ không ngủ. Finn làm đúng như vậy, lấy áo choàng hứng ngọn lửa, đuổi theo Aillén đến tận cửa gò tiên và hạ hắn bằng một phát phóng; trước lúc mặt trời mọc, đầu Aillén đã cắm trên cây sào ở Tara. Quyền thống lĩnh Fianna được trao cho Finn. Vua Conn hỏi Goll muốn rời Ireland hay đặt tay vào tay Finn, và Goll là người đầu tiên đập tay vào tay Finn, “để những người khác trong Fianna bớt thấy hổ thẹn khi làm như thế”.

1-5 Luật Lệ Của Fianna

Văn bản “Bản kê người của Finn” nêu rõ các điều kiện. Người của Fianna không được từ chối ai xin của cải hay thức ăn, và không được bỏ chạy trước chín chiến binh. Họ hàng phải cam kết không đòi bồi thường nếu anh ta bị giết, và bản thân anh ta phải là một thi sĩ “thông thạo mười hai cuốn sách thơ”. Sau đó là những thử thách. Anh ta đứng trong một cái hố sâu đến thắt lưng, cầm khiên và một khúc gậy phỉ dài bằng cẳng tay, trong khi chín chiến binh cùng lúc phóng chín ngọn giáo vào mình; bị thương là bị loại. Tóc tết bím, anh ta chạy xuyên rừng, các chiến binh đuổi theo, chỉ cách một cành cây; bị bắt kịp, binh khí run trong tay, một cành cây kéo sổ bím tóc, hay một cành khô gãy rắc dưới chân, đều là trượt. Đang chạy hết tốc lực, anh ta phải nhảy qua một khúc gậy cao ngang mày, cúi lách dưới một khúc thấp ngang gối, và dùng móng tay nhổ cái gai ở chân mà không chậm bước.

1-6 Diarmuid Và Gráinne

Trong Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne (“Cuộc truy đuổi Diarmuid và Gráinne”), Fionn đã già, vợ mất, được hứa gả Gráinne, con gái vua Cormac mac Airt. Trong buổi tiệc ở Tara, nàng dùng một chén rượu có thuốc mê làm cả bàn tiệc ngủ say, rồi đặt lên Diarmuid Ua Duibne, một người của Fionn, lời buộc thề không thể chối từ: phải đưa nàng đi ngay đêm ấy. Fionn truy đuổi họ khắp Ireland suốt mười sáu năm. Sau khi hòa giải, Fionn gọi Diarmuid đi săn lợn rừng trên núi Ben Bulben ở hạt Sligo, dù Diarmuid bị lời thề cấm săn lợn. Chàng giết được con lợn rừng nhưng bị nó gây vết thương chí mạng. Ai uống nước từ đôi tay Fionn sẽ được chữa lành. Hai lần Fionn vốc nước từ cái giếng cách đó chín bước, và hai lần để nước chảy qua kẽ tay, lần thứ hai là vì “nghĩ đến Gráinne”. Oscar, con trai Oisín, đe dọa ông, và đến lần thứ ba Fionn mang được nước tới thì Diarmuid vừa trút hơi thở cuối cùng.

1-7 Cái Chết Ở Áth Brea

Vợ Fionn là Smirgat, một nữ tiên tri, báo trước rằng ông sẽ chết khi uống bằng sừng, nên ông chỉ uống bằng chén. Một hôm ông uống nước giếng, đặt ngón cái dưới “chiếc răng tri thức”, tụng chú, và biết rằng đời mình đã đến lúc tận. Ở Brea bên sông Boyne, ông giao chiến với tộc Luaigni xứ Tara, những người có Urgriu từng bị ông giết, và Aichlech con của Duibrenn chém đầu ông. Biên niên sử Bốn Thầy, soạn vào thập niên 1630, ghi việc này vào năm 283.

1-8 Gã Khổng Lồ Trong Nôi

Nhiều thế kỷ sau, trong truyện dân gian, Fionn là một gã khổng lồ. Năm 1845, William Carleton cho in một truyện như thế, “Truyền thuyết Knockmany”. Fin M’Coul cùng người của mình đang xây Con đường Người khổng lồ (Giant’s Causeway) “để bắc một cây cầu sang Scotland” thì nghe tin gã khổng lồ Cucullin, kẻ có toàn bộ sức mạnh nằm trong ngón giữa bàn tay phải, đang kéo đến đòi đấu. Fin vội về với vợ là Oonagh trên đồi Knockmany, và như mọi khi, ngón tay cái cho ông biết giờ gã khổng lồ tới. Oonagh nướng hai mươi mốt cái bánh, trong mỗi cái giấu một tấm vỉ sắt, rồi cho Fin nằm trong nôi, ăn mặc như một đứa bé. Cucullin gãy răng vì “bánh của Fin”, trong khi “đứa bé” ăn ngon lành một cái bánh không có sắt; khi Cucullin thò ngón tay vào miệng đứa bé để sờ răng, Fin cắn đứt ngón tay, và sức mạnh của hắn mất theo. Trong bản của Patrick Kennedy năm 1866, kẻ đến là một gã khổng lồ Scotland, Far Rua, “Người Đỏ”, vượt qua “những tảng đá kê lớn nối Ireland với Scotland”, rồi vội vã ra về “kẻo thủy triều đuổi kịp khi đang qua con đường đá”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Những lần nhắc đến sớm nhất. Trong Fianaigecht (1910), Kuno Meyer gom mọi lần nhắc đến Finn thời đầu và xếp các truyện, bài thơ cổ nhất vào cuối thế kỷ VIII và thế kỷ IX. Ông nhận thấy ngay cả vào thế kỷ X, Finn và đoàn của ông vẫn “chỉ là một trong nhiều đoàn tương tự nổi tiếng”: một thi sĩ mất năm 977 kể tên ba đoàn fian lừng danh của Leinster, trong đó có đoàn của Finn.
• Macgnímartha Find, văn bản tiếng Ireland trung đại thế kỷ XII, còn trong bản chép tay MS Laud Misc. 610 của Thư viện Bodleian, Oxford, phần lớn được viết năm 1453–54 cho Sir Edmond Butler. John O’Donovan công bố kèm bản dịch năm 1859; Meyer hiệu đính năm 1882 và dịch sang tiếng Anh trên số đầu tiên của tạp chí Ériu (1904).
• Acallam na Senórach, khoảng năm 1200: Caílte và Oisín, những người cuối cùng của Fianna, sống lâu hơn mọi người và kể cho Thánh Patrick sự tích của các địa danh Ireland. O’Grady dịch tác phẩm từ Sách Lismore, viết cho Fínghin Mac Carthaigh Riabhach, người mất năm 1505.
• Bản chép tay Egerton 1782 của Thư viện Anh, khoảng năm 1517, chứa “Bài tụng Cormac và cái chết của Finn” và “Bản kê người của Finn”. Geoffrey Keating nhắc lại các điều kiện gần như từng mục trong bộ sử Ireland Foras Feasa ar Éirinn, hoàn thành khoảng năm 1634.
• Các bộ biên niên. Theo Meyer, trong các bộ biên niên cổ, Finn chỉ xuất hiện một lần, trong Biên niên Tigernach dưới năm 283: cái chết của ông ở Áth Brea. Biên niên sử Bốn Thầy cũng có mục ấy.
• Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne. Một danh mục tên truyện mà Meyer xếp vào thế kỷ X đã có “Cuộc bỏ trốn của Gráinne con gái Cormac với Diarmait”, và hai khổ thơ bốn câu, một của Gráinne, một của Diarmait, được dẫn trong phần chú giải bài Amra Coluim Chille, bài thơ ca ngợi Thánh Columba. Nhưng toàn bộ truyện văn xuôi chỉ còn trong các bản chép bằng tiếng Ireland cận đại. Bản in năm 1857 của O’Grady dựa vào hai bản như thế, một bản do một thầy giáo gần Portlaw, hạt Waterford, chép năm 1780.

3 Những Dị Bản

• Tri thức từ đâu mà có? Trong Macgnímartha Find, từ con cá hồi. Meyer xếp vào thế kỷ IX một truyện ngắn có cách giải thích riêng, “Finn có được tri thức như thế nào, và cái chết của tiên Cúldub”. Gods and Fighting Men (Thần linh và chiến binh, 1904) của phu nhân Gregory cho ông thêm một tri thức thứ hai: ba cô con gái của Beag con Buan, những người giữ một cái giếng, hắt nước giếng vào ông, và một ít lọt vào miệng. Trong truyện về cái chết, ông đặt ngón cái dưới “chiếc răng tri thức”, còn trong Tóraigheacht, món quà ông nhận được bên sông Boyne gồm cả phép chữa lành bằng nước từ đôi tay.
• Ai đặt tên cho cậu? Macgnímartha Find đặt tên Finn cho cậu hai lần, một lần ở bãi hurling, một lần bên con cá hồi, và ít lâu sau lại viết “khi ấy tên con trai Cumall là Finnéces”, tức chính tên của thi sĩ.
• Aed hay Aillén? Gần cuối Macgnímartha Find, vào một đêm Samhain khi các gò tiên mở cửa, Finn dùng ngọn giáo của Fiacail con Conchenn giết Aed con của Fidga, kẻ trong gò tiên năm nào cũng giết một người bạn đồng hành của mỗi chàng trai đến cầu hôn nàng Ele; một bài thơ trong Sách Leinster cũng biết chiến công này. Trong Acallam, đêm ấy chuyển về Tara, kẻ bị giết là Aillén, ngọn giáo là của Fiacha mac Congha, và phần thưởng là chính Fianna.
• Con nhà ai? Các nhà phả hệ xứ Leinster cho Finn là chắt của vua Leinster Nuadu Necht. Truyện về cái chết trong Egerton 1782 viết “về nguồn gốc của ông thì người ta nói mỗi người một kiểu”: có người bảo ông thuộc dòng Corco Oche, người khác, “và đây mới là sự thật”, bảo ông thuộc dòng Uí Thairrsig ở Offaly, một tộc phải nộp cống.
• Diarmuid chết thế nào? Trong văn bản của O’Grady, chàng bị lợn rừng húc. O’Grady chú thích rằng theo “truyền thống phổ biến trong giới nông dân”, Diarmuid giết con lợn mà không hề hấn gì, rồi Fionn bảo chàng đi bộ đo tấm da từ mõm đến đuôi, rồi đo ngược lại, và khi bước ngược chiều lông, một sợi lông cứng đâm thủng chân chàng. Ông viết thêm rằng vùng cao nguyên Scotland cũng có truyền thống ấy.
• Fionn chết thế nào? Ở Áth Brea, theo các bộ biên niên và Egerton 1782. Phu nhân Gregory viết: “có người nói ông chết dưới tay một người đánh cá”, và “có người nói ông chưa bao giờ chết, mà vẫn còn sống ở một nơi nào đó”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Fianna có thật không? Keating tin chắc là có: “ai nói Fionn và Fianna chưa từng tồn tại thì người ấy không nói thật”. Ông coi họ là lính đánh thuê của các vua, đóng quân trong nhà dân từ Samhain đến Bealltaine, tức từ đầu mùa đông đến đầu mùa hè, và sống bằng săn bắn trong thời gian còn lại. Ông kể rằng những chỗ đất cháy đen nơi họ đốt lửa nấu nướng được nông dân gọi là fulacht fian. Meyer lần ra từ fian trong các bản chép tay thế kỷ IX, với nghĩa “một đoàn chiến binh đang ra trận”.
• Fionn và Cú Chulainn. Meyer viết: “Hình tượng Finn, người sớm thay thế Cúchulinn và mọi anh hùng của Cành Đỏ trong trí tưởng tượng của dân chúng, đã thu hút về mình, hết thế kỷ này sang thế kỷ khác, đủ mọi loại truyện dân gian.”
• Con đường Người khổng lồ. Trên bờ biển Causeway ở Bắc Ireland có hơn 40.000 cột đá bazan. Theo Cục Khảo sát Địa chất Anh, đó là một hồ dung nham sâu chừng 90 mét đã nguội chậm và đều cách đây khoảng 60 triệu năm, rồi nứt thành cột; các cột đá trên đảo Staffa ở Scotland cũng sinh ra từ cùng những đợt phun trào ấy. Trong chú thích năm 1866, Kennedy cho rằng con đường là do “những người mạnh mẽ thời xưa của Ireland và Scotland trải ra để tiện qua lại thăm nhau”. Các bản kể hiện đại gọi gã khổng lồ Scotland là Benandonner; cả Carleton lẫn Kennedy đều không dùng tên ấy.
• Những người ngủ trong hang. Phu nhân Gregory kể chuyện một người thợ rèn mở cửa một cái hang và thấy những người khổng lồ nằm ngủ trên nền, người to nhất nằm giữa, bên cạnh là chiếc tù và tên Dord Fiann. Ông thổi một hồi, họ run lên; thổi hồi thứ hai, họ “chống khuỷu tay nhổm dậy”. Ông bỏ chạy và khóa cửa lại. “Có người nói sẽ đến ngày Dord Fiann được thổi lên ba lần, và khi tiếng tù và vang lên, Fianna sẽ đứng dậy.”
• Hội Ossian. Thành lập vào ngày Thánh Patrick năm 1853 để in các bản chép tay “minh họa thời kỳ Fenian của lịch sử Ireland”, hội đã in Cuộc truy đuổi Diarmuid và Gráinne của O’Grady năm 1857. Trước đó rất lâu, Keating đã dẫn các địa danh mang tên Fianna làm bằng chứng họ có thật, trong đó có “Ghế của Finn” trên núi Slievenamon và một “Giường của Diarmuid và Gráinne”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Oisín và Tír na nÓg: Xứ sở tuổi trẻ: con trai Fionn, thi sĩ của Fianna, người sống lâu hơn tất cả. Trong Acallam, chàng và Caílte kể chuyện cho Thánh Patrick.
• Cú Chulainn: Chó săn của Ulster: người anh hùng mà theo Meyer đã bị Finn “thay thế” trong trí tưởng tượng của dân chúng. Trong truyện của Carleton, chàng còn hiện ra thành Cucullin, gã khổng lồ thua Fin; Joseph Jacobs chú thích rằng hai anh hùng “không thể gặp nhau trong bất kỳ dạng sơ khai nào của truyền thuyết về họ”.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: dân của các gò tiên síd. Trong Acallam, Aillén, kẻ mỗi đêm Samhain lại đốt Tara, là một người trong số họ, còn phu nhân Gregory cho mẹ của Fionn là cháu gái của Nuada thuộc Tuatha Dé.
• Odin: Vị thần đổi một con mắt lấy trí tuệ: vị thần có được trí tuệ nhờ một ngụm nước giếng Mímir, như Fionn có được tri thức từ con cá hồi, và trong bản của phu nhân Gregory, từ nước một cái giếng. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Macgnímartha Find: Kuno Meyer dịch sang tiếng Anh, “The Boyish Exploits of Finn”, Ériu 1 (1904), tr. 180–190, theo bản chép tay MS Laud Misc. 610 của Thư viện Bodleian: CELT, archive.org; nguyên văn tiếng Ireland và thông tin bản chép tay: CELT
• Acallam na Senórach, “Tesmolta Cormaic ocus Aided Finn” và “The Enumeration of Finn’s People”, trong Standish Hayes O’Grady hiệu đính và dịch, Silva Gadelica, tập 2 (Williams and Norgate, 1892), tr. 96–101, 103, 142–145: archive.org; các bản chép tay của Acallam: CELT
• Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne, Standish Hayes O’Grady hiệu đính và dịch, Transactions of the Ossianic Society 3 (1857): archive.org
• Geoffrey Keating, The History of Ireland (Foras Feasa ar Éirinn), quyển 1, mục 45, bản dịch tiếng Anh của David Comyn và Patrick S. Dinneen (Irish Texts Society, 1902–1914): CELT; “Life and Work of Geoffrey Keating”: CELT
• Annals of the Four Masters (Biên niên sử Bốn Thầy), M283.2, bản dịch tiếng Anh của John O’Donovan: CELT
• Kuno Meyer, Fianaigecht, Todd Lecture Series 16 (Royal Irish Academy, 1910), phần dẫn nhập: archive.org
• Hector Boece, Scotorum Historia, quyển 7, nguyên văn Latinh bản 1575, Dana F. Sutton hiệu đính: The Philological Museum; bản dịch tiếng Scots của John Bellenden (1536), quyển 7, chương 18: Ex-Classics
• William Carleton, “A Legend of Knockmany”, trong Tales and Sketches, Illustrating the Character … of the Irish Peasantry (James Duffy, 1845): archive.org; Patrick Kennedy, “Fann Mac Cuil and the Scotch Giant”, trong Legendary Fictions of the Irish Celts (Macmillan, 1866), tr. 203–205: archive.org; Joseph Jacobs, Celtic Fairy Tales, chú thích cho “A Legend of Knockmany”: Project Gutenberg
• Phu nhân Gregory, Gods and Fighting Men (John Murray, 1904), phần 2, quyển 1 và 10: Project Gutenberg
• Cục Khảo sát Địa chất Anh (British Geological Survey), “The Giant’s Causeway and Causeway Coast”: bgs.ac.uk
• “フィン”, Bách khoa toàn thư quốc tế Britannica (bản tiếng Nhật): Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.