La Llorona: Người đàn bà khóc than gọi con

Đêm khuya, ngoài phố hay bên bờ nước, vang lên một tiếng kêu dài và xé lòng: ¡Ay, mis hijos!, “Ôi, các con ta!” Người kêu thường mặc đồ trắng, mặt che sau tấm mạng hay tấm rebozo, chiếc khăn choàng dài của phụ nữ Mexico, rồi biến mất vào một dòng sông, một con kênh hay một mặt hồ. Đó là La Llorona, “người đàn bà khóc than”. Trong phần lớn các dị bản kể ngày nay, bà đã dìm chết chính con mình và bị đày phải lang thang cho đến khi tìm thấy chúng, và cha mẹ, ông bà vẫn dọa trẻ con rằng bà sắp đến. Câu chuyện của bà đã được kể suốt nhiều thế kỷ và được ghi chép đi ghi chép lại, nhưng không có hai người viết nào kể giống nhau.

1 Câu Chuyện

Không có một văn bản duy nhất để theo. Dưới đây là những cảnh mà các nguồn kể lại, kèm theo văn bản của từng cảnh, từ những điềm báo được nhớ lại sau cuộc chinh phục của Tây Ban Nha đến dị bản được kể nhiều nhất ngày nay.

1-1 Tiếng Khóc Trong Đêm

Người Mexica, dân tộc đã dựng thành Tenochtitlan trên một hòn đảo giữa hồ, nơi nay là thành phố Mexico, thường được gọi là người Aztec, một cái tên đặt về sau theo Aztlan, quê hương huyền thoại của họ. Sau khi thành phố rơi vào tay Hernán Cortés và các đồng minh năm 1521, các bô lão Nahua kể lại cho tu sĩ dòng Phanxicô Bernardino de Sahagún những điềm báo đã xuất hiện trước khi người Tây Ban Nha đến. Điềm thứ sáu, theo văn bản tiếng Nahuatl ở quyển 12 của Florentine Codex (bộ sách chép tay Florence): “Nhiều lần người ta nghe thấy một người đàn bà vừa đi vừa khóc, vừa đi vừa kêu. Ban đêm bà kêu thật to, vừa đi vừa nói: ‘Các con yêu dấu của ta, giờ chúng ta phải đi rồi!’ Có khi bà nói: ‘Các con yêu dấu của ta, ta biết đưa các con đi đâu?’” Ở cột tiếng Tây Ban Nha của Sahagún, viết song song với tiếng Nahuatl, tiếng kêu đầu tiên còn u tối hơn: “Hỡi các con ta, giờ chúng ta tiêu vong rồi.”

Quyển 12 không nói bà là ai. Quyển 8 thì nói. Dưới triều Moctezuma, sách viết, “Cihuacoatl đi khóc ban đêm. Ai cũng nghe bà khóc và nói: ‘Các con yêu dấu của ta, giờ ta phải bỏ các con mà đi.’” Cihuacoatl, “Người đàn bà rắn”, là một trong những nữ thần lớn của người Mexica. Bản tiếng Tây Ban Nha của Sahagún gọi bà là quỷ, kẻ ban đêm “đi khóc khắp các đường phố Mexico”.

Nhà sử học xứ Tlaxcala Diego Muñoz Camargo, con của một người cha Tây Ban Nha và một người mẹ thuộc giới quý tộc Tlaxcala, cũng chép điềm báo ấy trong Historia de Tlaxcala. Nhiều đêm, người ta nghe một giọng đàn bà khóc to, “nước mắt đầm đìa, nức nở và thở than”: “Hỡi các con ta, chúng ta sắp tiêu vong cả rồi!” Lại có khi: “Hỡi các con ta, ta biết đưa các con đi đâu, giấu các con ở đâu!”

1-2 Người Đàn Bà Áo Trắng Sau Tiếng Chuông Giới Nghiêm

Nhà sử học Luis González Obregón mở đầu cuốn Las calles de México (Những con phố của Mexico, 1922) bằng câu chuyện này, đúng như thành phố Mexico vẫn kể. Khoảng giữa thế kỷ XVI, sau cuộc chinh phục, những người dân đã về nhà khi chuông nhà thờ chính tòa đầu tiên điểm giờ giới nghiêm bắt đầu giật mình tỉnh giấc lúc nửa đêm, nhất là những đêm trăng sáng, vì những tiếng rên dài và não nề ngoài phố. Lúc đầu họ chỉ làm dấu thánh giá. Rồi những người bạo dạn hơn nhìn ra từ cửa và ban công, và cuối cùng đi theo bà. Họ thấy một người đàn bà mặc áo trắng tinh, tấm mạng trắng dày che mặt, mỗi đêm chậm rãi đi qua những con phố khác nhau nhưng không bao giờ bỏ qua Quảng trường Lớn (Plaza Mayor). Ở đó bà quỳ xuống, gương mặt che mạng hướng về phía đông, và cất tiếng kêu cuối cùng, dài nhất. Rồi bà đứng dậy, đi tiếp về phía đông đến bờ hồ nước mặn, hồi ấy còn lấn vào một số khu của thành phố, và tan biến như một cái bóng.

González Obregón dẫn lời nhà sử học José María Marroquí: những kẻ chinh phục từng là “nỗi kinh hoàng của chính cái chết” đứng trước bà mà “câm lặng, tái nhợt và lạnh ngắt, như đá cẩm thạch”. Những ai đi theo bà thấy bà biến mất ở bờ hồ “như thể chìm xuống dưới nước”, và vì không ai biết được bà là ai, từ đâu đến và đi đâu, “người ta đặt cho bà cái tên La Llorona”.

1-3 Những Con Kênh Của Thành Phố

Nhà văn Mỹ Thomas Janvier nghe một dị bản khác từ người bạn Gilberto Cano ở thành phố Mexico, rồi in trên tạp chí Harper’s Magazine năm 1906 và trong cuốn Legends of the City of Mexico (Truyền thuyết thành phố Mexico) năm 1910. Người kể của Cano mở đầu: “Bà bắt đầu từ lâu lắm rồi, đến nỗi chẳng ai biết bà bắt đầu từ khi nào.” Lúc còn sống, bà đã phạm tội: hễ sinh con ra là bà ném đứa bé xuống một trong những con kênh bao quanh thành phố cho chết đuối. Khi lương tâm bắt đầu cắn rứt, bà đi khắp phố phường ban đêm mà khóc. Bà mặc váy lót trắng, trùm tấm rebozo trắng. Bà đánh thức những người gác đêm đang ngủ để hỏi giờ, bảo rằng trước trưa bà phải có mặt ở Guadalajara, rồi rú lên “Các con ta đâu rồi?” và biến mất. Gần nhà thờ Santa Anita, một viên chỉ huy đội tuần đêm ve vãn bà và xin bà cho xem mặt; bà để lộ ra một cái đầu lâu trơ trụi đang nhe răng, và ít lâu sau ông ta chết. Cùng một đêm bà hiện ra ở Monterrey, ở Oaxaca và ở Acapulco, và ai nói chuyện với bà đều chết vì khiếp sợ. “Chính tôi, thưa ông, đã nghe tiếng chân bà chạy và tiếng bà khóc than; nhưng tôi chưa bao giờ thấy bà. Cầu Chúa đừng bao giờ để tôi thấy!”

1-4 Luisa Và Don Nuño

Hai nhà thơ Vicente Riva Palacio và Juan de Dios Peza đã cho bà một cái tên và một cuộc đời. Truyện thơ “La Llorona” của họ mở đầu bằng “chuyện dân gian” được kể “suốt hơn hai trăm năm” về một người đàn bà bí ẩn “bao giờ cũng mặc đồ trắng”, nửa đêm băng qua thành phố từ đầu này đến đầu kia. Rồi truyện kể bà là ai. Luisa xinh đẹp và nghèo, sống trong một căn phòng tối ở một con hẻm âm u. Người tình của nàng, Don Nuño de Montes Claros, một chàng trai bạo dạn thuộc một nhà giàu có, giấu nàng khỏi mắt người đời, và nàng sinh cho chàng ba đứa con. Rồi tình chàng nguội dần. Một đêm, nàng nghe tiếng nhạc từ nhà chàng và được một gia nhân cho biết sáng hôm ấy chàng vừa cưới vợ ở nhà thờ Sagrario; nàng thấy chàng ở bên trong, tay trong tay với cô dâu. Nàng về nhà, cầm lấy con dao găm chàng từng để quên ở đó, và giết ba đứa con đang ngủ. Rồi nàng chạy khắp thành phố im lìm mà gào thét. Nàng bị xử tội thắt cổ bằng vòng sắt (garrote), và ngay chiều hôm ấy Don Nuño được đem chôn. Từ đó, bài thơ kết lại, đêm đêm người ta nghe tiếng kêu của La Llorona, “người chính là Luisa”.

1-5 Dòng Sông

Dị bản được kể nhiều nhất ngày nay ngắn hơn. Đây là câu chuyện một người bạn của Trung tâm Văn hóa Dân gian Hoa Kỳ thuộc Thư viện Quốc hội kể lại, theo lời Winick: Maria, người đàn bà đẹp nhất Mexico, lấy một chàng quý tộc hào hoa và sinh cho chàng hai con trai. Chàng bỏ nàng theo một người đàn bà khác. Đêm ấy, nàng dắt hai con ra sông “để tắm”, và dìm chúng xuống nước. Khi hiểu ra mình đã làm gì, nàng kêu lên “Mis niños!”, “Các con ta!”, rồi để dòng sông cuốn nốt cả mình. Giờ đây nàng đã trở lại, đi tìm những đứa trẻ để nhận làm con. Winick cũng dẫn lời nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Bess Lomax Hawes, người mà vào thập niên 1960 các cô gái trong một trại giáo dưỡng ở California đã kể cho nghe gần như vậy: “bà ấy có hai đứa con, bà dìm chết chúng vì chúng hư.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Florentine Codex (Lịch sử chung về các sự vật của Tân Tây Ban Nha), do Sahagún soạn cùng các bô lão, học giả và họa sĩ người Nahua, hoàn thành năm 1577 tại học viện Santa Cruz ở Tlatelolco, viết thành hai cột song song tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha (Thư viện Medicea Laurenziana, Florence, Med. Palat. 218–220). Điềm báo thứ sáu nằm ở quyển 12, chương 1, tờ 2v, kèm một bức vẽ người đàn bà mặc huipil, tóc xõa, nước mắt chảy trên má. Quyển 1, chương 6 tả Cihuacoatl: một điềm dữ, mang khốn khổ đến cho con người, hiện ra như một mệnh phụ trong cung, toàn thân vận đồ trắng, và “ban đêm đi khóc, đi than”. Bản tiếng Tây Ban Nha của Sahagún viết rằng ban đêm bà “kêu gào và rống lên giữa không trung”. Bà còn địu một chiếc nôi như thể con bà nằm trong đó, ra chợ đặt giữa đám đàn bà rồi biến mất; khi họ nhìn vào nôi thì thấy một lưỡi dao đá lửa như loại dùng trong lễ hiến tế. Quyển 8 chép rằng bà khóc dưới triều Moctezuma, và kể rằng thời Don Martín Ehecatl, thống đốc thứ hai của Tlatelolco sau cuộc chinh phục, bà đã “ăn thịt một đứa trẻ đang nằm trong nôi” ở Azcapotzalco.
• Diego Muñoz Camargo, Historia de Tlaxcala, quyển 2, chương 1. Ông sinh ở Tlaxcala khoảng năm 1528 và mất năm 1599; chúng tôi đọc đoạn điềm báo trong bản hiệu đính của Alfredo Chavero (Mexico, 1892).
• Bài sonnet “La Llorona” của Manuel Carpio. Carpio (1791–1860), nhà thơ và thầy thuốc quê ở Cosamaloapan, bang Veracruz, kể rằng hồi nhỏ ông nghe “ở làng tôi” chuyện một gã độc ác đã giết vợ mình là Rosalía. Từ đó, bài thơ viết, người ta nghe tiếng rên của một người đàn bà đau khổ trong bóng tối, và “bên dòng sông, trong đêm đen dày đặc, bà vừa đi vừa khóc, quấn mình trong tấm áo choàng”. Bài thơ không có đứa trẻ nào. Theo Winick, bài thơ được in lần đầu năm 1849; chúng tôi đọc nó trong lần in thứ hai tập thơ của Carpio (Mexico, 1860).
• Riva Palacio và Peza. Theo Đại học Quốc gia Tự trị Mexico (UNAM), dưới bút danh chung “Cero”, hai ông bắt đầu đăng loạt truyện thơ Tradiciones y leyendas mexicanas (Truyền thống và truyền thuyết Mexico) trên nhật báo La República của thành phố Mexico từ tháng 1 năm 1882; về sau các truyện được gom lại thành sách.
• Thomas Janvier, Legends of the City of Mexico (Harper, 1910). Trong phần chú thích, ông viết rằng dị bản ông nghe ở Monterrey, trong mùa đông đầu tiên ở Mexico, “về căn bản giống hệt” dị bản ông nghe sau này ở thủ đô.
• González Obregón và Marroquí. Chương sách của González Obregón dẫn lời José María Marroquí, sử gia của thành phố, và nhà văn José María Roa Bárcena, và dẫn Sahagún về Cihuacoatl và điềm báo thứ sáu.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian. Các bài viết của Winick cho Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ tổng hợp giới nghiên cứu: bài “La Llorona in Juvenile Hall” (La Llorona trong trại giáo dưỡng, 1968) của Hawes; Bacil Kirtley, người thấy phía sau câu chuyện đời bà là những truyện châu Âu về các hồn ma “Phu nhân áo trắng”; Américo Paredes (1971); Stanley Robe (1971); và cuốn There Was a Woman: La Llorona from Folklore to Popular Culture (Có một người đàn bà: La Llorona từ văn hóa dân gian đến văn hóa đại chúng) của Domino Renee Perez. Winick còn tìm được một truyện Tây Ban Nha, “El Pozo de La Llorona” (Cái giếng của La Llorona), do tu sĩ dòng Tên José María León y Domínguez ở Cádiz công bố năm 1866: ở thị trấn Rota, Elvira, con gái một người đánh cá, gieo mình xuống giếng và cứ nửa đêm lại từ giếng hiện lên mà khóc, và người lớn dùng bà để dọa trẻ con.

3 Những Dị Bản

• Bà là ai? Không ai biết, theo lời Marroquí. Một người vợ bị giết, theo Carpio. Một kẻ tội lỗi không tên, theo người kể của Janvier. Luisa, theo Riva Palacio và Peza. La Malinche, theo một truyền thống khác (mục 4). Roa Bárcena, được González Obregón dẫn lại, kể thêm nhiều người nữa: một thiếu nữ chết ngay đêm trước ngày cưới, mang đến cho chú rể vòng hoa hồng trắng nàng chưa kịp đội; một góa phụ về khóc những đứa con mồ côi; một người vợ bị người chồng ghen tuông sát hại, về để khẳng định mình vô tội.
• Bà đã làm gì? Trong phần lớn các dị bản, bà giết con mình: dìm chết, theo người kể của Janvier và trong dị bản dòng sông; bằng dao găm, theo Riva Palacio và Peza. Trong bài sonnet của Carpio, bà là nạn nhân chứ không phải kẻ giết người, còn trong lời kể của Marroquí thì chẳng có tội nào được nhắc đến.
• Địa vị của người tình. Trong truyện của Riva Palacio và Peza, chàng là quý tộc còn nàng là cô gái nghèo. Henrietta Yurchenco, người đã thu âm bài hát “La Llorona” ở Oaxaca, cũng tóm tắt câu chuyện như thế, qua lời được Winick trích dẫn: một chàng trai giàu có, một “cô gái nghèo chất phác”, và một cuộc hôn nhân gia đình sắp đặt với một tiểu thư giàu sang. Ở Guatemala thì vai đảo ngược (mục 4): bà là một phu nhân quyền quý, vợ một thương nhân buôn chàm giàu có, còn người tình là một chàng trai mestizo (người lai bản địa và châu Âu) lo việc cấp nước cho thành phố.
• Dòng nước nào? Hồ nước mặn của thành phố Mexico, theo González Obregón; các con kênh, theo người kể của Janvier; một dòng sông, theo Carpio và trong phần lớn các dị bản ngày nay. Ở thành phố Guatemala là sông Las Vacas; ở Antigua Guatemala là sông Pensativo; ở miền đông đất nước là sông Motagua.
• Áo trắng hay áo đen? Ở Mexico bà mặc áo trắng. Ở Guatemala, trong những truyện do nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Celso Lara Figueroa sưu tầm, bà mặc áo đen, còn người mặc áo trắng là Siguanaba, một hồn ma đêm khác.
• Nữ thần hay hồn ma? Janvier coi bà là “một kẻ lạc ra từ thần thoại Aztec”. Theo cách Winick tóm lược cuộc tranh luận, Kirtley thấy giá trị của các nhân vật trong câu chuyện đời bà “hoàn toàn Tây Ban Nha, chứ không phải Indio”, còn Paredes gọi câu chuyện ấy là “về căn bản mang tính châu Âu”, được ghép lên một chuỗi truyền thuyết bản địa về những người đàn bà siêu nhiên; Perez thì thấy những gốc rễ bản địa sâu xa, và cả hai phía đều thừa nhận phần lớn các dị bản pha trộn cả hai yếu tố.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• La Malinche. Malintzin, tên thánh là Marina, được người Tây Ban Nha gọi là Doña Marina, là người phụ nữ bản địa bị đem tặng Cortés làm nô lệ năm 1519, đã làm thông ngôn cho ông và sinh cho ông một con trai. Năm 1922, González Obregón viết rằng sau khi bà mất, người ta kể bà chính là La Llorona, từ thế giới bên kia trở về để chuộc tội vì đã giúp người ngoại bang khuất phục những người Indio cùng dòng giống. Nhà nghiên cứu Sandra Cypess truy tiếng phản bội của Malinche về cuốn tiểu thuyết khuyết danh Xicoténcatl (1826), và cho biết bà dần bị gọi là “Medea châu Mỹ” và La Llorona. Cypess cũng đọc tiểu luận “Những đứa con của La Malinche” (trong Mê cung cô đơn, 1950) của Octavio Paz như một văn bản coi bà là người mẹ bị cưỡng bức và gắn bà với la Chingada trong những câu chửi rủa của người Mexico, với La Llorona và với “nàng Eva Mexico”. Trong số các nhà văn người Mỹ gốc Mexico, tiểu thuyết gia Chicano Rudolfo Anaya biến Malinche thành La Llorona đầu tiên của Tân Thế giới trong tiểu thuyết ngắn The Legend of La Llorona (Truyền thuyết La Llorona, 1984), còn nhà văn Chicana Gloria Anzaldúa viết trong Borderlands/La Frontera (1987): “La gente Chicana tiene tres madres”, “người Chicano có ba người mẹ”: Guadalupe, Malinche, “và La Llorona, người mẹ đi tìm những đứa con đã mất”.
• Bài hát. Bài “La Llorona” nổi tiếng nhất là một điệu son istmeño của eo đất Tehuantepec ở bang Oaxaca. Winick tìm thấy những bản in sớm nhất của nó trong một ấn phẩm của sinh viên Tehuantepec năm 1935 và một tạp chí văn hóa đại chúng Mexico năm 1936. Có người cho lời ca là của nhà thơ Andrés Henestrosa, người cùng vùng; phần lớn các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian coi đây là bài hát truyền thống không rõ tác giả. Mỗi người hát tự chọn các đoạn trong một kho lời rất lớn, có đoạn hát bằng tiếng Zapotec, và hiếm khi kể lại truyền thuyết: “Ayer maravilla fui, Llorona, / y ahora ni sombra soy”, “Hôm qua tôi là một kỳ quan, Llorona ơi, giờ tôi chẳng còn là cái bóng”. Chavela Vargas đã hát bài này trong phim Frida (2002), và bài hát cũng vang lên trong phim hoạt hình Coco (2017).
• Trên các con kênh Xochimilco. Mỗi năm, vào mùa lễ Người Chết, một buổi diễn đêm kể lại câu chuyện của bà tại bến Cuemanco ở Xochimilco, phía nam thành phố Mexico, như vẫn diễn từ thập niên 1990. Khán giả ngồi trên trajinera, những chiếc thuyền đáy bằng sơn màu của vùng kênh rạch, đi theo một lối nước thắp đuốc đến hòn đảo nhỏ Tlilac, nơi tiếng kêu của La Llorona vang lên.

• Ở Guatemala. Tờ báo Prensa Libre, kể lại theo những truyện Lara sưu tầm ở thành phố Guatemala, biến bà thành doña María de los Remedios, một phu nhân con nhà gia thế ở thủ đô mới được dựng lên sau trận động đất năm 1773. Trong lúc chồng đi xa, bà sinh một con trai với người tình trẻ, rồi dìm đứa bé xuống sông Las Vacas, và đến nay vẫn khóc “Con ở đâu, con ơi?” bên những dòng nước chảy. Bộ phim La Llorona (2019) của Jayro Bustamante đặt truyền thuyết vào ngôi nhà của một viên tướng về hưu bị đưa ra xét xử vì vụ thảm sát hàng nghìn người Maya nhiều thập kỷ trước, để tưởng niệm, theo lời Cinema Tropical, “một tội ác chống lại loài người ít khi được nhắc đến”.
• Vượt qua biên giới. Năm 1971, trong một đoạn được Winick trích dẫn, Stanley Robe ghi nhận truyền thuyết này trải dài từ vùng Tây Nam nói tiếng Tây Ban Nha của Hoa Kỳ qua Mexico và Trung Mỹ đến tận Colombia và Venezuela, nhưng không thấy trong các công trình đã công bố về văn hóa dân gian Tây Ban Nha. Ở đâu bà cũng được dùng để bắt trẻ con nghe lời: González Obregón tả cảnh các bà ở Mexico dọa cháu “¡Ahí viene La Llorona!”, “La Llorona đến kìa!”, còn những cô gái Hawes gặp ở California thì nói bà tấn công “những đứa trẻ hư”.
• Trên màn ảnh. Bộ phim La Llorona (1933) của Ramón Peón, được Cơ quan Lưu trữ Phim của Viện Hàn lâm Điện ảnh Hoa Kỳ và Filmoteca của UNAM phục chế, thường được gọi là phim kinh dị đầu tiên của Mexico.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Coatlicue: Người mẹ mặc váy rắn: Cihuacoatl, “Người đàn bà rắn” mà Florentine Codex nghe khóc trong đêm, là một trong những cái tên được gắn với nữ thần mẹ của người Mexica. Những nguồn nào gắn chúng với nhau được kể ở bài ấy.
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: Medea giết chính các con trai mình khi Jason bỏ nàng để cưới một công chúa. Theo Winick, Kirtley đã chỉ ra sự giống nhau giữa truyền thuyết La Llorona và thần thoại Medea; còn theo Cypess, Malinche từng bị gọi là “Medea châu Mỹ”.
• Banshee: Người đàn bà khóc than trước một cái chết: ở Ireland cũng có tiếng một người đàn bà khóc than trong đêm, và trong những truyện cổ nhất bà đứng ở chỗ cạn của một dòng sông. Banshee báo trước một cái chết, còn La Llorona khóc cho người chết của chính mình; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai nhân vật, nên chỉ xếp cạnh nhau vì chủ đề chung.

6 Nguồn Tham Khảo

• Florentine Codex, quyển 1, chương 6 (tờ 2v–3r), quyển 8, chương 1–2 (tờ 2v, 6r), quyển 12, chương 1 (tờ 2v): phiên âm tiếng Nahuatl và bản dịch tiếng Anh của Arthur J. O. Anderson và Charles E. Dibble (1950–1982), phiên âm tiếng Tây Ban Nha của Alfredo López Austin và Josefina García Quintana (2000), bản dịch tiếng Anh phần tiếng Tây Ban Nha của León García Garagarza, trong Digital Florentine Codex, Kim N. Richter, Alicia Maria Houtrouw và cộng sự biên tập (Getty Research Institute, 2023): Getty, Getty, Getty, Getty, Getty. Các đoạn trích trong bài do chúng tôi tự dịch từ tiếng Nahuatl hoặc tiếng Tây Ban Nha
• Florentine Codex, quyển 12, chương 1, phiên âm và bản dịch tiếng Anh phần tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha của James Lockhart (We People Here, 1993), Early Nahuatl Library, Đại học Oregon: enl.wired-humanities.org; Stephanie Wood, “choca (FCbk12f2v)”, Visual Lexicon of Aztec Hieroglyphs: aztecglyphs.wired-humanities.org
• Diego Muñoz Camargo, Historia de Tlaxcala, Alfredo Chavero hiệu đính (Mexico, 1892), quyển 2, chương 1, tr. 170–171: archive.org; về cuộc đời ông: Lecturas históricas mexicanas, tập 1 (UNAM): historicas.unam.mx
• Manuel Carpio, Poesías, lần in thứ hai, kèm tiểu sử do José Bernardo Couto viết (Mexico, 1860), “La Llorona”, tr. 235: archive.org
• Vicente Riva Palacio và Juan de Dios Peza, Tradiciones y leyendas mexicanas, Manuel Romero de Terreros và S. L. Millard Rosenberg biên tập (Thomas Nelson and Sons, 1927), “La Llorona”: archive.org; Leonardo Huerta Mendoza, “Descarga Cultura UNAM revive leyendas mexicanas clásicas”, UNAM Global, 2025: unamglobal.unam.mx
• Thomas A. Janvier, Legends of the City of Mexico (Harper, 1910), “Legend of La Llorona” và chú thích IX: Project Gutenberg
• Luis González Obregón, Las calles de México (1922), “La Llorona”, bản điện tử: archive.org
• Stephen Winick, “La Llorona: An Introduction to the Weeping Woman”, “La Llorona: Roots, Branches, and the Missing Link from Spain” và “Picante Pero Sabroso: Songs of La Llorona”, Folklife Today, Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, 2021: blogs.loc.gov, blogs.loc.gov, blogs.loc.gov
• Sandra M. Cypess, “Malintzin/Doña Marina/La Malinche”, Noticonquista (UNAM): noticonquista.unam.mx
• Gloria Anzaldúa, Borderlands/La Frontera: The New Mestiza (Spinsters/Aunt Lute, 1987; lần in thứ ba, Aunt Lute, 2007), tr. 52, được trích trong Eilidh Hall, Negotiating Feminisms in La Familia (luận án tiến sĩ, Đại học East Anglia, 2017): ueaeprints.uea.ac.uk; Rudolfo Anaya, The Legend of La Llorona (1984), Rudolfo Anaya Digital Archive, Đại học New Mexico: anaya.unm.edu
• Leyendas de Guatemala, bài của Violeta Velásquez dựa theo Celso Lara Figueroa, Leyendas y casos de la tradición oral de la Ciudad de Guatemala (Editorial Universitaria, 1984), Prensa Libre, 2022: prensalibre.com
• Patricia Rodríguez Calva, “A partir del 4 de octubre ‘la Llorona’ llegará a Xochimilco”, Excélsior, 2019: excelsior.com.mx
• Cinema Tropical, “Film of the Week: La Llorona”: cinematropical.com; Macabro, Liên hoan phim kinh dị quốc tế thành phố Mexico, “La Llorona (restoration)”: macabro.mx; “3 películas de terror mexicanas”, México Desconocido: mexicodesconocido.com.mx

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.