Mictlan: Chín cõi của người chết

Những người dựng nên Tenochtitlan tự gọi mình là người Mexica; “Aztec”, lấy từ tên quê hương huyền thoại Aztlan, là cái tên có về sau, ở đây dùng để chỉ truyền thống rộng hơn. Khi một người Mexica chết vì bệnh, các cụ già mặc cho thi hài một bộ áo bằng giấy cắt và trao cho người ấy những gì cần cho chuyến đi: giấy để vượt những ngọn núi nghiến người, một vò nước, một con chó nhỏ. Chuyến đi dẫn đến Mictlan, “nơi của người chết”, và các nghi lễ đi kèm kéo dài bốn năm.

1 Câu Chuyện

Đây là bản kể trong phần phụ lục quyển 3 của Florentine Codex (bộ sách chép tay Florence), do Bernardino de Sahagún cùng các học giả người Nahua biên soạn ở Tlatelolco, hoàn thành năm 1577. Sách chia hai cột, tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha, và hai cột không phải lúc nào cũng khớp nhau; chỗ nào khác nhau, cả hai đều được nêu. Các câu trích do chúng tôi dịch từ văn bản tiếng Tây Ban Nha của Sahagún.

1-1 Ba Nơi Cho Người Chết

Các cụ già kể rằng người chết đi về một trong ba nơi, và sách phân loại họ theo cách họ đã chết. Mictlan đón những người chết vì bệnh, “dù là lãnh chúa, quý tộc hay dân thường”. Nơi ấy do Mictlantecuhtli, còn gọi là Tzontemoc, và vợ ông là Mictecacihuatl cai quản.

Trước khi chôn cất, có người cất lời với người chết còn nằm trên giường. Đời ta ngắn ngủi, lời ấy nói, “như người sưởi nắng một lát”. Giờ đây Mictlantecuhtli đã đưa ngươi đi, và Mictecacihuatl đã ban cho ngươi một chỗ ngồi, “vì tất cả chúng ta đều sẽ đến đó, nơi ấy dành cho mọi người, và nó rất rộng”. Ngươi đã đi đến “nơi tối tăm nhất, không có ánh sáng cũng không có cửa sổ”, và sẽ không bao giờ trở lại. Cột tiếng Nahuatl gọi đó là nơi không có lỗ khói, không có bếp lửa.

1-2 Giấy Cho Đường Đi

Rồi những cụ già khéo tay với giấy cắt và buộc giấy thành áo, mặc cho thi hài đã được co chân lại. Họ rưới một ít nước lên đầu người chết: “Đây là thứ nước ngươi đã được hưởng khi còn sống trên đời.” Họ trao một vò nước nhỏ “để đi đường”, rồi bọc thi hài trong vải liệm. Sau đó họ bày giấy trước mặt người chết, mỗi chặng hiểm nguy một bó:

• để đi qua giữa hai ngọn núi “cứ va vào nhau mãi”;
• để đi qua con đường có rắn canh giữ;
• để đi ngang con thằn lằn xanh lá tên là Xochitonal (theo bản dịch của Anderson và Dibble từ tiếng Nahuatl thì là thằn lằn xanh lam);
• để vượt tám vùng hoang mạc, rồi tám ngọn đồi;
• để đi xuyên qua cơn gió dao, Itzehecayan, cơn gió mạnh đến mức cuốn bay cả đá và những lưỡi đá vỏ chai (obsidian).

Để chống cơn gió ấy, gia đình đốt khiên, vũ khí, giỏ, chiến lợi phẩm lấy từ tù binh và toàn bộ quần áo của người đàn ông đã chết. Với phụ nữ, họ đốt đồ dùng dệt vải, kéo sợi và toàn bộ quần áo của bà. Những thứ ấy đi theo người chết và che chở cho họ ở đèo, “còn ai không có bọc đồ nào thì chịu khổ vô cùng vì gió”.

1-3 Con Chó Vàng

Người chết còn mang theo một con chó nhỏ, cổ buộc một sợi chỉ bông lỏng. Trong cột tiếng Tây Ban Nha, lông nó bermejo, màu đỏ hung; trong cột tiếng Nahuatl, nó coztic, màu vàng. Người chết cưỡi trên lưng nó bơi qua một con sông ở cõi chết tên là Chiconahuapan.

Cuối cùng người chết đến trước Mictlantecuhtli và dâng những gì mình mang theo: giấy, những bó đuốc thông, ống hút thuốc, chỉ bông lỏng và chỉ đỏ, một tấm áo choàng và một chiếc khố; phụ nữ thì dâng váy và áo.

1-4 Bốn Năm

Ở nhà, đồ đạc của người chết được đốt vào ngày thứ tám mươi sau khi mất, rồi đốt lại sau một năm, hai năm, ba năm và bốn năm. Đến lúc ấy nghi lễ mới trọn, vì người ta tin rằng mọi thứ dâng cúng ở cõi này đều đến được tay Mictlantecuhtli.

“Và sau khi bốn năm đã qua, người chết rời đi và đến chín tầng địa ngục, nơi có một con sông rất rộng chảy qua.” Trên bờ sông có những con chó sinh sống. Người chết nhìn một con chó, và nếu con chó nhận ra chủ, nó nhảy xuống nước, bơi sang và cõng chủ qua sông. Sách nói, vì thế mà người ta nuôi và gây giống chó nhỏ.

Không phải con chó nào cũng chịu. Chó trắng nói: “Tôi vừa tắm xong.” Chó đen nói: “Tôi đã bị nhuộm bẩn màu đen, nên không thể đưa ngươi qua.” Chỉ có chó lông đỏ hung mới cõng được người chết. “Và như thế, ở nơi chốn của địa ngục gọi là Chicunamictla, người chết đi đến hồi kết.” Cột tiếng Nahuatl, gọi nơi ấy là Chicunauhmictlan, viết rằng ở đó họ biến mất hoàn toàn.

1-5 Lửa Và Đất

Con chó bị giết và thiêu cùng chủ. Hai cụ già trông giàn lửa, những người khác hát. Rồi họ rửa tro và xương bằng nước, cho vào một chiếc vò cùng một viên đá xanh, chalchihuitl, và chôn trong một gian của ngôi nhà, nơi ngày nào cũng có đồ cúng. Trong miệng lãnh chúa đã chết, người ta đặt một viên đá xanh, còn trong miệng dân thường là một viên đá kém giá trị hơn, “làm trái tim của người chết”.

Với lãnh chúa thì còn nhiều hơn: một lá cờ giấy dài bốn sải, treo lông vũ. Và hai mươi nô lệ nam, hai mươi nô lệ nữ của ông bị giết bằng tên, để hầu hạ ông ở Mictlan như đã hầu hạ ông trên đời. Họ được chôn ở chỗ khác, tách khỏi chủ.

1-6 Những Con Đường Khác

Nơi thứ hai là Tlalocan, thiên đường của các thần mưa tlaloque. Ở đó lúc nào cũng là mùa hè, ngô non, bí, rau dền, ớt, cà chua, đậu và hoa không bao giờ thiếu. Nơi ấy đón những người bị sét đánh chết, người chết đuối, và những người chết vì bệnh phong, ghẻ lở, gút hay phù thũng. Họ không bị thiêu mà được chôn, má rắc hạt rau dền, trán tô màu xanh lam, thân mặc giấy, tay cầm gậy.

Nơi thứ ba là Nhà của Mặt Trời, dành cho những người chết trận và tù binh bị kẻ thù giết. Họ sống trên một cánh đồng, và khi mặt trời mọc, họ reo hò và gõ khiên. Chiến binh nào có khiên bị tên xuyên thủng thì nhìn được mặt trời qua những lỗ thủng ấy. Sau bốn năm, họ hóa thành những loài chim lông đẹp, bay đi hút mật hoa trên trời và dưới đất như chim ruồi.

Quyển 6 kể thêm hai nơi. Những phụ nữ chết khi sinh nở cũng đến Nhà của Mặt Trời: họ sống ở phía tây, nơi được gọi là Cihuatlampa theo tên họ, và mỗi ngày họ khiêng mặt trời xuống từ giữa trưa đến lúc lặn (chương 29). Còn trẻ nhỏ, “như những viên ngọc quý”, thì không đến nơi đáng sợ: chúng đến vườn cây của thần Tonacatecuhtli và sống giữa hoa như chim ruồi. Sách nói, vì thế mà trẻ con được chôn cạnh kho ngô (chương 21).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Florentine Codex, quyển 3, phụ lục, chương 1–3 (thư viện Medicea Laurenziana, Florence): ba nơi đến và tang lễ, như đã kể ở phần 1. Cột tiếng Nahuatl và cột tiếng Tây Ban Nha kể cùng một câu chuyện với độ dài khác nhau, và cả hai đều gọi tên nơi cuối cùng: Chicunauhmictlan trong tiếng Nahuatl, Chicunamictla trong tiếng Tây Ban Nha. Quyển 6, chương 21 và 29, bổ sung chuyện trẻ nhỏ và phụ nữ chết khi sinh nở. Bản Digital Florentine Codex của Viện Nghiên cứu Getty đặt bản chép tay bên cạnh bản dịch tiếng Anh phần Nahuatl của Arthur J. O. Anderson và Charles E. Dibble, và bản dịch tiếng Anh phần Tây Ban Nha của León García Garagarza (2023).
• Codex Vaticanus A (Thư viện Vatican, Vat. lat. 3738), còn gọi là Codex Ríos, một cuốn sách tranh có chú thích tiếng Nahuatl và lời giải thích bằng tiếng Ý. Các bảng lịch của nó bắt đầu từ năm 1558. Ở tờ 2r, mặt đất Tlalticpac nằm trên tám nơi khác, mỗi nơi có một hình vẽ nhỏ. Ấn bản năm 1831 của Lord Kingsborough đọc tên chúng là Apano Huaya, Tepetli Monanamycia, Yztepetl, Yee Hecaya, Pacoecoe Tlacaya, Temimina Loya, Teocoylqualoya và Yzmictlan Apochcaloca. Bốn nơi có chú thích tiếng Ý trong bản chép tay: “lối đi qua nước”, “những ngọn núi khép vào nhau”, “những ngọn núi dao cạo”, “nơi người ta bị bắn tên”. Mặt đất cộng tám nơi là chín. Tờ 3r tả địa ngục và các chúa tể của nó, tờ 3v tả nơi trẻ con chết đi đến.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời (Codex Chimalpopoca), ghi năm 1558 ngay trong văn bản. Quetzalcoatl xuống Mictlan, xin Mictlantecuhtli và vợ ông, ở đây gọi là Mictlancihuatl, những bộ xương mà các thần sẽ dùng để tạo ra con người. Chúa tể cõi chết đặt ra thử thách rồi tìm cách giữ lại xương; câu chuyện ấy thuộc về Quetzalcoatl.

3 Những Dị Bản

• Ai đến Mictlan? Theo Sahagún, những người chết vì bệnh; người chết đuối và người bị sét đánh đến Tlalocan; người chết trận và tù binh bị hiến tế đến với mặt trời. Codex Vaticanus A đưa vào địa ngục “linh hồn những người chết dưới tay công lý, hoặc vì bệnh tật, hoặc vì bất cứ cái chết tự nhiên hay bạo lực nào khác”, trừ người chết trận (theo bản dịch của Kingsborough).
• Ai cai quản? Với Sahagún, đó là Mictlantecuhtli, còn gọi là Tzontemoc và Acolnahuacatl, cùng Mictecacihuatl. Trong Truyền thuyết về các Mặt Trời, Tzontemoc là một vị thần khác, một trong những vị làm lễ sám hối trên đống xương. Codex Vaticanus A kể ra bốn chúa tể địa ngục: đứng đầu là Tzitzimitl, “cũng chính là Miquitlamtecotl, vị thần lớn của địa ngục”; Itzpuztec, con quỷ què chân có chân gà trống; Nextepehua, “kẻ rải tro”; và Tzontemoc, “kẻ cắm đầu đi xuống”. Mỗi vị có một nữ thần làm bạn, và người chú giải người Ý ví bốn nữ thần ấy với “bốn nữ thần số mệnh, tức các nữ thần địa ngục, mà các thi sĩ bịa ra”, kể tên ba nữ thần báo thù và Proserpina.
• Bốn năm là gì? Các bản kể hiện đại thường biến chúng thành bốn năm đi bộ qua chín tầng. Ở Sahagún, đó là những năm cúng giỗ, và chỉ sau đó người chết mới đi tiếp đến chín tầng địa ngục. Sách cũng đặt cảnh qua sông hai lần: một lần trên đường đến Mictlantecuhtli, ở Chiconahuapan, và một lần ở nơi cuối cùng.
• Con chó màu gì? Đỏ hung trong tiếng Tây Ban Nha, vàng trong tiếng Nahuatl. Anderson và Dibble ghi chú rằng học giả người Đức Eduard Seler đọc là đỏ trong một công trình và là vàng trong một công trình khác.
• Tầng hay nơi chốn? Ana Díaz Álvarez (2009) chỉ ra rằng trong Codex Vaticanus A, các tầng trời được vẽ thành những ô vuông ngay ngắn, còn những nơi bên dưới lại được vẽ như “những hành động hay khoảnh khắc của một chuỗi tự sự”, những thử thách người chết phải vượt qua. Bà cho rằng chính môi trường Kitô giáo kinh viện nơi cuốn sách ra đời đã khiến các họa sĩ vẽ vũ trụ thành những tầng chồng lên nhau. Cùng năm đó, Jesper Nielsen và Toke Sellner Reunert tháo dỡ mô hình quen thuộc về một vũ trụ nhiều tầng, “chẳng khác các tầng vũ trụ trong Thần khúc của Dante”; theo bản tóm tắt của tạp chí, mô hình ấy dựa trên “một thứ lai ghép Âu - Aztec sau cuộc chinh phục”.
• Trẻ con đi đâu? Trong Codex Vaticanus A, chúng đến một cái cây “rỉ ra sữa”, chichiualquauitl, và từ đó sẽ trở về làm đông dân thế giới sau lần hủy diệt thứ ba, lần vẫn còn chưa đến. Trong Florentine Codex, chúng đến vườn cây của Tonacatecuhtli. Các nhà sử học hiện đại, trong đó có María del Carmen Vázquez Mantecón, gọi nơi của trẻ con là Chichihualcuauhco (cũng viết Chichihuacuauhco), nơi có cây vú nuôi.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Những chúa tể cõi chết bằng đất nung. Năm 1994, các nhà khảo cổ của dự án Templo Mayor tìm thấy hai pho tượng Mictlantecuhtli bằng đất nung, rỗng ruột, đứng hai bên cửa chính cánh bắc của Nhà Đại Bàng, cạnh Templo Mayor. Mỗi pho cao 174 cm, ngực trơ xương, lá gan treo dưới xương sườn, tay là móng vuốt, trên da đầu có hàng chục lỗ, có lẽ để cắm tóc xoăn. Tượng được tìm thấy vỡ thành hàng trăm mảnh và được phục chế cho Bảo tàng Templo Mayor. Leonardo López Luján và Vida Mercado xác định công trình ấy có niên đại khoảng năm 1469.
• Những tháng của người chết. Diego Durán, tu sĩ dòng Đa Minh ở thế kỷ XVI, gọi tháng thứ chín trong năm của người Mexica là Miccailhuitontli, “lễ của những người chết nhỏ”, dành cho trẻ con đã mất, và tháng thứ mười là đại lễ của người chết. Theo cách tính của ông, cả hai đều rơi vào tháng Tám.
• Lễ Các Thánh. Durán còn viết rằng ở một số nơi, người ta dâng lễ vật vào ngày lễ Các Thánh “cho trẻ con, theo tục lệ xưa”, và vào ngày lễ Các Đẳng, ngày cầu cho các linh hồn, thì dâng cho người lớn đã khuất: tiền, ca cao, sáp, chim, trái cây và hạt giống. Ông ngờ, dù không dám khẳng định, rằng họ đã dời các lễ cũ của tháng Tám sang những ngày lễ Kitô giáo.
• Ngày của Người chết. Ngày 7 tháng 11 năm 2003, UNESCO công nhận lễ hội Ngày của Người chết (Día de Muertos) của các cộng đồng bản địa là Kiệt tác Di sản Truyền khẩu và Phi vật thể của Nhân loại, và từ năm 2008 lễ hội nằm trong Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại. Chính bản mô tả của UNESCO gọi đây là sự hòa quyện giữa các nghi lễ tôn giáo tiền Tây Ban Nha và các lễ hội Công giáo.
• Con chó ngày nay. Giống chó xoloitzcuintli giờ đây được nhiều người gọi là kẻ dẫn đường cho người chết đến Mictlan; các bảo tàng của Viện Nhân học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH) còn mở lớp thủ công cho trẻ em mang tên “Xoloitzcuintle: guía del Mictlan” (người dẫn đường đến Mictlan). Nhưng văn bản của Sahagún chỉ tả con chó qua màu lông.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Quetzalcoatl: Con rắn lông vũ: trong Truyền thuyết về các Mặt Trời, Quetzalcoatl xuống Mictlan tìm xương người chết, và chúa tể cõi chết tìm cách giữ chúng lại.
• Cặp song sinh anh hùng: Hunahpu và Xbalanque ở Xibalba: cõi chết của người Maya K’iche’. López Luján và Mercado đặt hai cõi cạnh nhau: họ viết rằng trong hành trình xuống Xibalba, người đọc sẽ thấy “những điểm tương đồng lớn” với con đường đến Mictlan, và Xibalba trong tiếng K’iche’ nghĩa là “nơi của nỗi sợ”.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: trong Quyển sách của cái chết của Ai Cập, trái tim người chết được cân trước mặt Osiris. Theo Sahagún, điều quyết định người chết đi đâu không phải một phán xét mà là cách họ đã chết. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai điều này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Cân trái tim: Cuộc phán xét người chết: theo Sahagún, với người chết của dân Aztec, điều quyết định họ đi đâu là cách họ đã chết, chứ không phải một cuộc phán xét đời sống của họ; ở Ai Cập, trái tim được đặt lên cân với chiếc lông vũ của Maat. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai điều này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Anubis: Thần chó rừng của nghề ướp xác: người Mexica tin rằng một chú chó nhỏ cõng người chết qua sông, còn ở Ai Cập, Anubis là loài chó đồng hành với người chết. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai nhân vật này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề con chó đồng hành với người chết.

6 Nguồn Tham Khảo

• Bernardino de Sahagún, Florentine Codex, quyển 3, phụ lục, chương 1–3, và quyển 6, chương 21 và 29: văn bản tiếng Nahuatl và bản dịch tiếng Anh của Arthur J. O. Anderson và Charles E. Dibble (School of American Research và Đại học Utah, 1950–1982); văn bản tiếng Tây Ban Nha do Alfredo López Austin và Josefina García Quintana hiệu đính (2000), bản dịch tiếng Anh của León García Garagarza (2023); trong Digital Florentine Codex, Kim N. Richter và Alicia Maria Houtrouw chủ biên (Viện Nghiên cứu Getty, 2023): Getty, Getty, Getty
• Codex Vaticanus A (Vat. lat. 3738), tờ 2r, 3r và 3v: Thư viện Vatican; bản dịch tiếng Anh lời giải thích tiếng Ý trong Lord Kingsborough, Antiquities of Mexico, tập 6 (London, 1831), “Explanation of the Codex Vaticanus”, các bản II–V: archive.org; nội dung cuốn sách: FAMSI
• Truyền thuyết về các Mặt Trời, trong Códice Chimalpopoca, bản dịch tiếng Tây Ban Nha của Primo Feliciano Velázquez, in lần thứ 3 (UNAM, 1992), tr. 119–128: UNAM
• Diego Durán, Historia de las Indias de Nueva España, tập 2 (Mexico, 1880), “Calendario antiguo”, tháng thứ chín và thứ mười: archive.org
• Ana Guadalupe Díaz Álvarez, “La primera lámina del Códice Vaticano A”, Anales del Instituto de Investigaciones Estéticas 95 (2009), tr. 5–44: UNAM
• Jesper Nielsen và Toke Sellner Reunert, “Dante’s heritage: questioning the multi-layered model of the Mesoamerican universe”, Antiquity 83 (2009), tr. 399–413: Cambridge Core
• Leonardo López Luján và Vida Mercado, “Dos esculturas de Mictlantecuhtli encontradas en el recinto sagrado de México-Tenochtitlan”, Estudios de Cultura Náhuatl 26 (1996), tr. 41–68: UNAM
• María del Carmen Vázquez Mantecón, La muerte y los niños (UNAM, 2018), tr. 33–42: UNAM
• Maya Lorena Pérez Ruiz, “El Día de Muertos como patrimonio cultural inmaterial de la humanidad”, Diario de Campo 2 (2014), tr. 39–51, và INAH, Thông cáo số 739 (27/10/2023): INAH, INAH
• “El mito nacionalista que inventó La Catrina”, El Universal, 27/10/2021, về nghiên cứu của nhà sử học Agustín Sánchez González; Sở Du lịch Thành phố Mexico, “Museo Mural Diego Rivera”: eluniversal.com.mx, mexicocity.cdmx.gob.mx

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.