Tượng Nhân sư lớn ở Giza: Con sư tử tạc từ núi đá và những truyền thuyết

Bên rìa cao nguyên Giza có một con sư tử mang đầu vua nằm nhìn về phía mặt trời mọc. Nó dài 72,55 mét, cao chừng 20 mét, và không được xây lên: nó được đẽo ra từ chính quả đồi. Những người Ai Cập tạc nên nó không để lại một lời nào về nó. Mọi điều được kể từ đó đến nay, bởi các tư tế của một vị vua đời sau, bởi khách hành hương thời La Mã hay bởi người Cairo thời trung cổ, đều là chuyện kể về một khối đá vốn đã rất cũ.

1 Câu Chuyện

Tượng Nhân sư không có thần thoại nào từ thời người ta tạc ra nó. Phần này trước hết thuật lại những gì khảo cổ học có thể nói về việc khối đá trở thành pho tượng, rồi theo dấu những câu chuyện kể về nó, theo thứ tự chúng được ghi lại: giấc mơ của một hoàng tử trên tấm bia đá hoa cương, những cái tên và niềm tin của người thờ phụng Hy Lạp và La Mã, và những lời truyền ở Cairo thời trung cổ.

1-1 Con Sư Tử Còn Lại Giữa Mỏ Đá

Thợ đá của Khafre đào một con hào hình chữ U vào sườn dốc bên dưới kim tự tháp của vua, chừa lại ở giữa một khối đá vôi khổng lồ. Từ khối đá ấy họ tạc nên tượng Nhân sư. Đá ở đây xếp thành lớp, mềm và cứng xen nhau. Lớp tốt nhất, cứng và mịn hạt, nằm trên cùng, và họ dành nó cho cái đầu; Lehner viết rằng “những chi tiết như lông mày” đã chịu được gió, mưa và cát suốt 4.500 năm. Các lớp mềm hơn bên dưới trở thành thân sư tử.

Không có gì bị phí. Những khối đá cắt ra từ con hào, có khối nặng tới cả trăm tấn, được kéo về phía đông để xây một ngôi đền trước mặt tượng. Lehner và nhà địa chất Tom Aigner tìm thấy cùng những lớp đá, với cùng những hóa thạch, trong tường đền và ở ngực, cổ tượng Nhân sư; khớp đến mức một lớp mỏng màu vàng chạy liền từ khối này sang khối khác như nó từng chạy trong lòng núi đá.

Công trình không bao giờ hoàn thành. Ngôi đền không bao giờ được ốp đá hoa cương, còn con hào cũng chưa bao giờ được đẽo vuông vức đến tận sau đuôi sư tử. Trong hàng trăm ngôi mộ thời Cổ Vương quốc ở Giza, không ai mang chức danh tư tế của tượng Nhân sư. AERA, nhóm nghiên cứu của Lehner, kết luận rằng việc thờ phụng tượng “có thể chưa bao giờ diễn ra vào thời Cổ Vương quốc”. Khuôn mặt từng được sơn đỏ: dấu vết lớp sơn vẫn còn trên đôi má.

1-2 Hoàng Tử Dưới Bóng Tượng

Hơn một nghìn năm sau, cát đã tràn phủ lên con sư tử. Giữa hai chân trước của nó nay có một phiến đá hoa cương đỏ cao gần 3,6 mét, vốn là một thanh dầm cửa thời Cổ Vương quốc được một vị vua mới dựng lên và cho khắc chữ. Bia ghi ngày năm thứ nhất triều Thutmose IV, tháng thứ ba của mùa thứ nhất, ngày mười chín. Bản kể dưới đây theo bản dịch tiếng Anh năm 1906 của James Henry Breasted.

Theo tấm bia, khi Thutmose còn là một hoàng tử trẻ, chàng thích phóng xe ra vùng sa mạc phía trên Memphis chỉ với hai người tùy tùng, “không một ai hay biết”. Chàng bắn bia bằng những mũi tên đồng, săn sư tử và dê rừng, và đánh cỗ xe với đôi ngựa “nhanh hơn gió”. Đến giữa trưa, chàng luôn cho người của mình nghỉ bên “pho tượng rất lớn của Khepri”, trên “con đường thiêng của các vị thần” dẫn tới nghĩa địa phía tây Heliopolis.

Một ngày nọ, vào giờ mặt trời đứng bóng, hoàng tử nằm xuống dưới bóng vị thần và ngủ thiếp đi. Trong mộng, chàng thấy vị thần tự miệng mình cất lời, “như cha nói với con”: “Hãy nhìn ta! Hãy thấy ta! Hỡi con ta, Thutmose. Ta là cha con, Harmakhis-Khepri-Re-Atum, đấng sẽ ban cho con vương quốc của ta”. Thần hứa cho hoàng tử vương miện trắng và vương miện đỏ, ngai vàng của thần đất Geb, và đất nước “suốt chiều dài lẫn chiều rộng”.

1-3 “Cát Đã Tràn Đến Ta”

Rồi vị thần đòi một điều đáp lại. “Ta như thể đau ốm khắp tay chân,” thần nói. “Cát của sa mạc nơi ta nằm đã tràn đến ta; hãy quay về phía ta, để điều ta mong muốn được thực hiện, vì ta biết con là con ta, là người che chở ta”. Và thần nói thêm: “Ta ở bên con, ta là người dẫn dắt con.”

Hoàng tử tỉnh dậy, hiểu lời thần, và “lặng thinh trong lòng”. Chàng bảo người của mình trở về thành và mang lễ vật tới: bò và đủ loại rau non. Đến đây thì đá không còn kể nữa. Phần dưới phiến bia đã bong tróc, cuốn theo hơn một nửa văn khắc. Trong những chữ cuối cùng còn đọc được có, trong văn bản của Breasted, chữ “Khaf” mà ông tự bổ sung trong ngoặc thành Khafre (xem Những Dị Bản), và cụm từ “pho tượng được làm cho Atum-Harmakhis”. Hoàng tử có đào thần lên khỏi cát hay không, tấm bia không còn cho biết. Chàng đã thành vua. Quanh tượng Nhân sư, các nhà khai quật tìm thấy những bức tường gạch bùn dựng lên để chắn cát, và cả Selim Hassan lẫn AERA đều cho đó là công trình của Thutmose IV.

1-4 Harmachis, Hauron Và “Cha Của Nỗi Kinh Hoàng”

Từ thời Tân Vương quốc, tượng Nhân sư có một cái tên: Hor-em-akhet, “Horus nơi chân trời”. Theo Lehner, tên này xuất hiện lần đầu vào buổi đầu Vương triều thứ 18, và trước đó không thấy trong bất kỳ ngữ cảnh nào. Cha của Thutmose là Amenhotep II đã xây cho tượng một ngôi đền bằng gạch bùn, và chôn bên dưới những chiếc bình thạch cao khắc dòng chữ “được Hor-em-akhet yêu mến”.

Một số người thờ phụng gọi tượng bằng một tên khác. Trên những tấm bia Hassan đào được quanh tượng, có tấm gọi thần là Hwrna-Hor-em-akhet: Hauron, một vị thần xứ Canaan. Hassan cho rằng những người gốc Canaan sống gần Giza đã thấy vị thần của mình trong con sư tử canh giữ, và “đồng nhất hai vị thần làm một”.

Người Hy Lạp gọi vị thần là Harmachis. Dưới triều Nero, dân làng Busiris gần các kim tự tháp dựng một tấm bia ghi nghị quyết cảm tạ viên tổng đốc La Mã đã “thờ lạy Mặt Trời, Armachis, Đấng Giám sát và Cứu độ”, và hình như cả việc ông ra lệnh chống lại lớp cát vùi lấp tượng. Khách viếng khắc thơ lên đá: “suốt đêm, khi lễ vật đang cháy, chúng ta hát thánh ca dâng Harmakhis” (theo bản dịch tiếng Anh của Hassan). Nhà văn La Mã Pliny Già ghi lại điều dân địa phương tin: rằng “vua Harmaïs được chôn trong đó”, và rằng tượng được mang từ nơi xa tới. Không phải vậy, ông nói: tượng “được đẽo từ đá liền”, và “vì lòng tôn kính, mặt con quái vật được tô màu đỏ”.

Người Ả Rập có tên gọi riêng. “Tượng này xưa gọi là Belheib, nay người Ai Cập gọi là Abu al-Hol,” nhà sử học Cairo al-Maqrizi viết, nghĩa là “cha của nỗi kinh hoàng” (chúng tôi dịch từ bản tiếng Pháp của Urbain Bouriant). Ông dẫn một tác giả xưa hơn nói rằng tượng là một lá bùa giữ cho cát sa mạc không tràn vào ruộng đồng Giza.

1-5 Khuôn Mặt

Khoảng năm 1200, vị thầy thuốc người Baghdad Abd al-Latif al-Baghdadi chỉ thấy một cái đầu và cái cổ khổng lồ nhô lên khỏi mặt đất. Ông ước tính thân tượng phải dài hơn bảy mươi cubit. Khuôn mặt vẫn còn sắc đỏ và một lớp men đỏ “tươi rói như mới”, miệng như đang mỉm cười duyên dáng. Được hỏi điều gì ở Ai Cập khiến ông thán phục nhất, ông đáp: sự chuẩn xác của tỉ lệ nơi cái đầu tượng Nhân sư. Mũi, mắt và tai giữ đúng những tỉ lệ mà tự nhiên vẫn giữ, dù tự nhiên chưa từng cho người thợ một hình mẫu nào cho một người khổng lồ cỡ ấy (chúng tôi dịch từ bản tiếng Pháp của Silvestre de Sacy).

Chừng hai thế kỷ sau, al-Maqrizi viết, theo bản tiếng Pháp của Bouriant (chúng tôi chưa đọc nguyên bản Ả Rập), rằng “vào thời chúng ta”, một nhà tu Sufi thuộc tu viện Sa’id al-Su’ada là Sheikh Muhammad Sa’im al-Dahr đã lên đường vào khoảng năm 780 lịch Hijra (1378–1379) “để chống lại và phá bỏ những điều mê tín”. Ông đến các kim tự tháp và làm hỏng khuôn mặt của Abu al-Hol, khuôn mặt “vẫn ở nguyên tình trạng ấy cho đến nay”. Al-Maqrizi viết thêm rằng từ đó cát đã tràn vào phần lớn đất đai Giza, và dân trong vùng đổ lỗi cho việc pho tượng bị hủy hoại.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Chính pho tượng cùng ngôi đền của nó. Không có văn khắc thời Cổ Vương quốc nào trên tượng hay quanh tượng nêu tên pho tượng, người làm ra nó hay vị thần của nó; những gì ta biết về việc tạc tượng đến từ mỏ đá, các khối đá của ngôi đền và thứ tự các công trình của Khafre được đục đẽo (Lehner, AERA).
• Bia Giấc mơ của Thutmose IV, bằng đá hoa cương đỏ, cao 11 foot 10 inch, rộng 7 foot 2 inch (Breasted), dựng tựa vào ngực tượng. Một phần ba phía dưới đã bong mất. Văn khắc còn lại theo bản chép của Henry Salt năm 1820, được Thomas Young công bố năm 1823, rồi đến Lepsius và Erman; Breasted dịch nó trong Ancient Records of Egypt (1906), §§810–815.
• Các bia thời Tân Vương quốc và ngôi đền của Amenhotep II. Cuộc khai quật của Hassan từ năm 1936 tìm được những bia cúng dâng Hor-em-akhet; có tấm vẽ tượng Nhân sư trên một bệ cao, và vài tấm ghi tên Hauron.
• Bia Kiểm kê, do Auguste Mariette tìm thấy năm 1853 trong ngôi đền nhỏ thờ Isis cạnh Đại Kim tự tháp, có niên đại Vương triều thứ 21 hoặc 26. Bia nói Khufu đã tu sửa tượng Nhân sư, nghĩa là tượng có trước Khafre. Lehner xem đó là một thủ pháp văn chương nhằm gán cho ngôi đền một lai lịch cổ xưa.
• Văn bản Hy Lạp và La Mã. Herodotus, khoảng năm 430 TCN, tả các kim tự tháp rất kỹ mà không hề nhắc đến tượng Nhân sư; ông chỉ dùng chữ “nhân sư đầu người” cho những pho tượng vua Amasis dựng ở Sais (2.175). Các nghị quyết và bài thơ thời La Mã do Caviglia và Baraize tìm thấy. Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 36.77, viết vào thế kỷ I.
• Các tác giả Ả Rập. Bản tường thuật về Ai Cập của Abd al-Latif al-Baghdadi, viết khoảng năm 1200 (bản dịch tiếng Pháp của Silvestre de Sacy, 1810), và chương 41 trong bộ địa chí Ai Cập Khitat của al-Maqrizi, “Về pho tượng gọi là Đấng Đáng Sợ” (bản dịch tiếng Pháp của Urbain Bouriant, 1895–1900, từ ấn bản Bulaq).

3 Những Dị Bản

• Khafre, Khufu hay Djedefre? Hassan chỉ ra một rãnh thoát nước đào dọc con đường dẫn của Khafre và đổ vào hào tượng Nhân sư: không ai lại tháo nước vào một khu thánh địa đã có sẵn, vậy tượng được tạc sau con đường. AERA bổ sung rằng Đền Nhân sư nằm chung một nền đất với Đền Thung lũng của Khafre và được xây sau đền ấy. Rainer Stadelmann cho rằng đó là Khufu, và AERA ghi nhận có người đề xuất con trai ông là Djedefre. Lehner cũng thừa nhận có thể Khufu đã bắt đầu khai thác mỏ đá. Một số nhà địa chất từng lập luận rằng tượng Nhân sư còn cổ hơn tất cả các vị vua ấy; nghiên cứu của Lehner về các khối đá của ngôi đền “trả lời là không”.
• Tấm bia có nêu tên Khafre không? Cách đọc của Breasted (1906): chữ “Khaf…” bị vỡ là do chính ông bổ sung, bản chép của Thomas Young “không có dấu vết của khung tên hoàng gia”, và dù có nhắc đến Khafre cũng không chứng minh được ông đã tạc tượng. Cách đọc của Lehner (1991, dẫn Zivie 1976): khung tên của Khafre từng nằm gần cuối phần văn bản còn lại và đã được ghi trong những bản chép sớm nhất, dù mối liên hệ này “có vấn đề” vì các dòng xung quanh đã mất. Hai bên đọc các bản chép khác nhau; cả hai đều đồng ý rằng những chữ quanh cái tên đã mất.
• Ghi chép của vua hay chuyện kể của tư tế? Breasted coi tấm bia là một bản phục dựng muộn, lối kể “của một truyện dân gian”. Ông nêu một mảnh văn bản trong đó một hoàng tử đời trước, Amenmose, con của Thutmose I, đi “dạo chơi” gần tượng Nhân sư, và kết luận rằng các tư tế kể những chuyện như thế “để nâng cao danh tiếng của tượng Nhân sư”. Hassan cho rằng Thutmose không phải người kế vị, tìm thấy bia của các hoàng tử anh với tên đã bị đục xóa, và cho rằng có lẽ ông “đã bịa ra chuyện giấc mơ”. Lehner xem tấm bia là của chính Thutmose, khắc trên một thanh dầm cửa thời Cổ Vương quốc được dùng lại.
• Ai nằm bên trong? Bostock và Riley, người dịch Pliny, đọc là “vua Harmaïs”. Các nhà du hành thế kỷ XVII và XVIII dẫn cùng đoạn ấy, Johann Michael Vansleb và Richard Pococke, lại đọc là Amasis. Các tác giả Ả Rập tin rằng bên dưới tượng có một căn phòng đầy châu báu (Hassan).
• Đàn ông hay đàn bà? Tượng Nhân sư Ai Cập đội khăn trùm đầu xếp nếp của nhà vua, gọi là nemes. Vansleb, người thấy tượng vào năm 1672 hoặc 1673, lại tả “cái đầu của một người đàn bà”, gương mặt của nhân sư Hy Lạp.
• Chữ ấy từ đâu ra? “Sphinx” là tiếng Hy Lạp. Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha nêu một giả thuyết cho rằng nó bắt nguồn từ chữ Ai Cập shesep-ankh, một từ chỉ pho tượng hay hình ảnh. Theo Lehner, Alan Gardiner hiểu shesep-ankh là nhân sư, còn Zivie-Coche và Erik Hornung hiểu nó theo nghĩa chung là “pho tượng”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bị vùi lấp và được đào lên. Người La Mã dọn cát và xây một cầu thang rộng dẫn xuống hai chân trước, kèm một khán đài để khách nhìn thẳng vào mặt tượng. Khi các học giả theo Napoleon vẽ tượng năm 1798, cát ngập đến cổ. Về sau dân địa phương kể với Mariette rằng người Pháp đã tìm thấy một cánh cửa trước tượng; Hassan cho rằng thứ họ thấy là tấm bia đá hoa cương, còn Lehner không tìm thấy bằng chứng nào về một cuộc khai quật của người Pháp ở đó.
• Các nhà khai quật. Giovanni Battista Caviglia, cùng lãnh sự Anh Henry Salt, đào một con hào sâu trước tượng năm 1817 (năm theo Lehner; Breasted nói tấm bia được phát hiện năm 1818) và tìm thấy các mảnh râu tượng, điện thờ nhỏ với tấm bia ở giữa hai chân trước, và cầu thang thời La Mã. Howard Vyse khoan một lỗ xuống lưng tượng để tìm phòng bí mật, rồi dùng thuốc súng để gỡ mũi khoan bị kẹt. Mariette dọn cát năm 1853 và lần nữa năm 1858, Gaston Maspero năm 1885. Từ năm 1925 đến 1936, kỹ sư Émile Baraize dọn toàn bộ khu thánh địa và ngôi đền cho Sở Cổ vật, và chống đỡ cái đầu đã yếu bằng tường đá. Tháng 10 năm 1936, Selim Hassan tiếp quản công việc cho Đại học Cairo.
• Chuyến đi của Norden. Sĩ quan hải quân Đan Mạch Frederik Ludvig Norden ở Ai Cập vào các năm 1737 và 1738 và vẽ cái đầu tượng Nhân sư nhô lên khỏi cát. Cuốn Voyage d’Egypte et de Nubie của ông ra đời ở Copenhagen năm 1755, sau khi ông mất.

• Những bản vẽ đầu tiên. Trước Dự án Nhân sư của Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ tại Ai Cập, do James Allen điều hành và Lehner chỉ huy ngoài thực địa từ năm 1979 đến 1983, chưa từng có bản vẽ tượng Nhân sư theo tỉ lệ nào.
• Con nhân sư kia. Nhân sư Hy Lạp là một sinh vật khác hẳn. Hesiod gọi nó là Phix, con gái của Echidna, “con Nhân sư chết chóc đã hủy diệt dân Cadmus” (Thần phả 326). Ở Apollodorus, nó có “mặt đàn bà, ngực, chân và đuôi sư tử, và cánh chim”, ngồi trên núi Phicium và ra cho dân Thebes một câu đố: “Cái gì chỉ có một giọng nói mà lại thành bốn chân, hai chân và ba chân?” Khi Oedipus đáp “con người”, nó gieo mình từ thành lũy xuống (Thư viện 3.5.8). Tượng Nhân sư Ai Cập là nam và không có cánh; chính người Hy Lạp đã đặt cho nó cái tên của con quái vật của họ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Atum: Vị thần cô độc khởi đầu thế giới ở Heliopolis: trong giấc mơ của Thutmose, tượng Nhân sư tự xưng là Harmakhis-Khepri-Re-Atum, và tấm bia đặt nó trên con đường của các vị thần phía tây Heliopolis. Selim Hassan đọc cái tên ấy như Mặt Trời trong mọi dáng vẻ: Khepri lúc bình minh, Ra lúc giữa trưa, và Atum, “vị thần già của mặt trời lặn”.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: tượng Nhân sư nhìn về phía đông, về chân trời nơi mỗi sáng Mặt Trời mọc lên trong hình dạng Khepri, ở cuối hành trình ban đêm được kể trong bài ấy; Khepri cũng là một trong những tên mà vị thần tự xưng trên tấm bia.
• Lamassu: Những con bò có cánh canh giữ cổng cung điện: các vua Assyria đặt những tượng bò và sư tử đầu người ở cổng, và Sennacherib viết về “những tượng bò khổng lồ và nhân sư bằng đá vôi trắng”. Mục “Sphinx” trong Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha nêu lamassu như tiêu biểu cho những con thú có cánh tưởng tượng khác của vùng Cận Đông cổ đại; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau như những kẻ canh giữ mang mặt người, cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Bia Giấc mơ của Thutmose IV, bản dịch tiếng Anh của James Henry Breasted, Ancient Records of Egypt, tập II (Nhà xuất bản Đại học Chicago, 1906), §§810–815: archive.org
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 36.77, nguyên bản Latin (Mayhoff hiệu đính): LacusCurtius; bản dịch của John Bostock và H. T. Riley (Taylor and Francis, 1855), quyển 36, chương 17: Perseus
• Herodotus, Lịch sử 2.175, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Hesiod, Thần phả 326–327, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (1914): Perseus; Apollodorus, Thư viện 3.5.8, bản dịch của J. G. Frazer (Loeb, 1921): Perseus
• Abd al-Latif al-Baghdadi, Relation de l’Égypte, bản dịch tiếng Pháp của A. I. Silvestre de Sacy (Paris, 1810), quyển I, chương 4, tr. 179–180: archive.org
• Al-Maqrizi, Khitat, chương 41, trong Description topographique et historique de l’Égypte, bản dịch tiếng Pháp của Urbain Bouriant (Mémoires de la Mission archéologique française au Caire 17, 1895–1900): archive.org; bản tiếng Anh của Jason Colavito dịch từ bản của Bouriant: jasoncolavito.com
• J. M. Vansleb, The Present State of Egypt (London, 1678), tr. 88: archive.org
• Frederik Ludvig Norden, Travels in Egypt and Nubia, bản dịch tiếng Anh của Peter Templeman (London, 1757), tập 1, tr. 121 và 128: archive.org; Voyage d’Egypte et de Nubie (Copenhagen, 1755): archive.org
• Selim Hassan, The Sphinx: Its History in the Light of Recent Excavations (Cairo: Government Press, 1949): archive.org
• Mark Lehner, The Archaeology of an Image: The Great Sphinx of Giza (luận án tiến sĩ, Đại học Yale, 1991): Zenodo
• Mark Lehner, “Who Built the Sphinx? The Sphinx Temple Has the Answer”, AERAGRAM 18.1 (2017); AERA, “Khafre’s Monuments” và “The Great Sphinx of Giza”: aeraweb.org, aeraweb.org, aeraweb.org
• “スフィンクス” (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, bản sửa đổi, và Nipponica): Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.