Atum: Vị thần cô độc khởi đầu thế giới ở Heliopolis

Khi chưa có trời, chưa có đất, thậm chí chưa có một chỗ để đứng, chỉ có nước tối tăm, và trong nước có một vị thần đơn độc. Các tư tế ở Heliopolis gọi ngài là Atum, cái tên bắt nguồn từ một từ có nghĩa là “tự hoàn thiện”. Mọi thứ khác đều từ ngài mà ra: không khí, bầu trời, mặt đất, và các vị thần sẽ cai trị Ai Cập.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện này nằm rải rác trong các câu thần chú và tụng ca Ai Cập. Bản kể đầy đủ nhất nằm trong một tập thần chú chống lại con rắn Apophis, chép vào khoảng năm 305 TCN trên giấy cói Bremner-Rhind. E. A. Wallis Budge, người đầu tiên công bố nó, cho biết câu chuyện “không có trong bất kỳ văn bản Ai Cập nào khác từng được biết”. Giấy cói kể hai lần, theo hai dị bản khác nhau đôi chút. Chúng tôi theo dị bản thứ nhất, qua bản dịch tiếng Anh của Budge (1912) và của R. O. Faulkner (1937–1938), và ghi rõ chỗ nào Văn tự Kim Tự Tháp, cổ hơn rất nhiều, bổ sung thêm.

1-1 Một Mình Giữa Nước

Ban đầu chỉ có Nun, làn nước nguyên thủy, tối tăm và bất động. “Trời chưa thành, đất chưa có,” vị thần sáng tạo trong giấy cói nói. “Ta không tìm thấy chỗ nào để đứng.” Ngài tự gọi mình là Chúa tể của Vạn vật, đấng đã thành hình dưới dạng Khepri, Mặt Trời lúc bình minh, và cuốn sách nói về “những sự sáng tạo của Ra” (Faulkner). Budge lưu ý rằng Văn tự Kim Tự Tháp kể đúng điều ấy về Atum. Như Bách khoa Thế giới của nhà Heibonsha viết, Atum đã hợp nhất với thần Mặt Trời thành Khepri-Ra-Atum.

Quyển sách của cái chết cũng đặt những lời ấy vào miệng Atum ở chương 17: “Ta là thần Atum lúc mọc lên; ta là Đấng Duy Nhất. Ta đã thành hình trong Nun.” Ngài tự tạo ra chính mình từ trong nước, và có những văn bản gọi Nun là cha ngài.

1-2 Gò Đất Đầu Tiên

Rồi một chỗ để đứng nhô lên khỏi mặt nước. Dự án Hermopolis của Đại học München nhận xét rằng mọi câu chuyện sáng thế của Ai Cập đều có chung gò đất nguyên thủy này. Ở Heliopolis, đó là benben, một tảng đá thiêng. Câu thần chú 600 của Văn tự Kim Tự Tháp gọi Atum: “Ngài đã cao vời trên đỉnh cao; ngài đã rực sáng như chim Phượng của ben trong điện Phượng ở Heliopolis” (theo bản dịch của James Henry Breasted, 1912).

“Chim Phượng” ở đây là bennu, loài chim thiêng của Heliopolis. Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu giải thích rằng tên chim và tên tảng đá dường như đều bắt nguồn từ động từ weben, “mọc lên”, và rằng Atum đã hiện ra dưới hình chim bennu trong Điện Benben.

1-3 Không Khí Và Hơi Ẩm

Atum không có bạn đời. Từ chính thân mình, ngài tạo ra cặp thần đầu tiên, Shu, không khí, và Tefnut, hơi ẩm. Văn tự Kim Tự Tháp kể việc ấy theo hai cách, bằng thủ dâm (câu thần chú 527, trong kim tự tháp của vua Pepi I) hoặc bằng cách nhổ họ ra (câu thần chú 600), còn giấy cói Bremner-Rhind ghi cả hai.

“Từ một vị thần, ta trở thành ba vị thần,” vị thần sáng tạo nói (Budge), và chính Nun, người cha, nuôi lớn hai vị. Trong câu thần chú 80 của Văn tự Quan tài thời Trung Vương quốc, Tefnut được đồng nhất với maat, trật tự của thế giới, còn Shu với sự sống, và cả hai cùng lấp đầy vũ trụ (theo bản tóm tắt ngắn của Boyo Ockinga, dẫn bản dịch của Faulkner; chúng tôi chưa xem chính câu thần chú).

1-4 Con Mắt Và Nước Mắt

Shu và Tefnut ở tận xa trong làn nước, và Con Mắt của vị thần sáng tạo đã đi theo họ, “đi theo họ từ muôn kiếp”, như lời dịch của Faulkner. Khi trở về, hai vị mang Con Mắt về cùng.

Rồi vị thần sáng tạo gom tứ chi lại và khóc trên đó, “và đàn ông, đàn bà sinh ra từ những giọt nước mắt chảy ra từ Con Mắt của ta” (Budge). Nhưng khi Con Mắt trở về, nó thấy ngài đã làm một con mắt khác đặt vào chỗ của nó, và nó nổi giận với ngài. Để xoa dịu, ngài ban cho nó một chỗ danh dự trên gương mặt mình. Trong dị bản thứ hai, ngài ban cho nó “rắn uraeus bằng lửa”, và từ đó nó cai quản khắp mặt đất. Con Mắt còn có câu chuyện riêng, khi trở thành nữ thần được sai đi trừng phạt loài người: xem Con mắt của Ra.

1-5 Đất Và Trời

Shu và Tefnut sinh ra hai người con, Geb, mặt đất, và Nut, bầu trời. Một câu trong Văn tự Kim Tự Tháp nhắc đến thời “khi trời bị tách khỏi đất, và các vị thần bay lên trời”. Breasted giải thích rằng chính Shu đã tách hai vị ra, và từ đó đến nay vẫn đỡ bầu trời, chân đặt trên mặt đất. Trong một cuốn sách về bầu trời ra đời muộn hơn, chiều nào Nut cũng nuốt Mặt Trời và sáng nào cũng sinh nó ra lần nữa (theo nhà thiên văn Or Graur, dựa trên Alexandra von Lieven).

Theo giấy cói, Geb và Nut sinh một lần năm người con: Osiris, một vị Horus mà Budge gọi là “Horus Mù”, Set, Isis và Nephthys. Không kể vị Horus ấy, Atum, Shu, Tefnut, Geb, Nut, Osiris, Isis, Set và Nephthys hợp thành Cửu thần (Ennead), chín vị thần của Heliopolis, những vị “sinh ra từ thịt da ta”, như lời vị thần sáng tạo (Faulkner). Những gì xảy ra giữa các con của Nut được kể trong Osiris.

1-6 Ngày Tận Cùng

Atum khởi đầu thế giới, và ngài cũng sẽ kết thúc nó. Theo Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu, trong một chương của Quyển sách của cái chết, Atum nói rằng vào lúc tận cùng của thời gian, ngài sẽ hủy diệt mọi thứ mình đã tạo ra. Thế giới sẽ trở về như trước khi được sáng tạo, một khối nước bất động, và Atum, hóa thành một con rắn, sẽ tiếp tục sống ở đó cùng Osiris.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Văn tự Kim Tự Tháp, khắc bên trong các kim tự tháp hoàng gia, bắt đầu từ vua Unas cuối Vương triều thứ 5. Cái tên Ra-Atum đã có trong kim tự tháp của vua Unas (Budge). Câu thần chú 527, trong kim tự tháp của vua Pepi I, và câu thần chú 600, trong kim tự tháp của vua Merenre, kể Shu và Tefnut được tạo ra thế nào, và câu thần chú 600 còn cầu Atum che chở kim tự tháp của nhà vua (xem Lịch Sử Và Truyền Thuyết).
• Văn tự Quan tài, viết bên trong quan tài thời Chuyển tiếp thứ nhất và Trung Vương quốc. Câu thần chú 80 gán cho Shu và Tefnut ý nghĩa của chúng: sự sống và trật tự.
• Quyển sách của cái chết, chương 17. Trong giấy cói Ani (khoảng năm 1250 TCN), người chết nói như chính vị thần sáng tạo, “Ta là thần Atum lúc mọc lên”, và như loài chim của ngài, “Ta là chim Bennu ở Annu (Heliopolis)” (theo bản dịch của Budge). Sau mỗi câu, chương này lại hỏi “Vậy đây là ai?” và trả lời bằng một lời chú giải.
• Giấy cói Bremner-Rhind (Bảo tàng Anh, EA 10188), khoảng năm 305 TCN. Sách Đánh đổ Apep trong đó chứa hai dị bản của câu chuyện sáng thế, ở các cột 26–27 và 28–29; Budge dịch tên đề là “Sách biết về sự hình thành của Ra”. Các câu thần chú chống con rắn trong cùng cuộn giấy cói được kể trong Ra và Apophis.
• Giấy cói Turin về Isis và Ra, trong đó Ra tự xưng là Khepri vào buổi sáng, Ra vào giữa trưa và Atum vào buổi chiều. Chuyện Isis lấy được tên bí mật của Ra được kể trong Isis.
• Phiến đá Shabaka (Bảo tàng Anh, EA 498), được sao chép vào khoảng năm 710 TCN: câu chuyện sáng thế theo cách kể ở Memphis, trong đó Ptah có trước Atum (xem Những Dị Bản).

3 Những Dị Bản

• Loài người từ đâu mà có? Theo dị bản thứ nhất của giấy cói, từ những giọt nước mắt vị thần sáng tạo khóc trên tứ chi của mình. Theo dị bản thứ hai, trong bản dịch của Budge: “Ta gọi Con Mắt của ta, và đàn ông, đàn bà liền xuất hiện”. Năm 1904, Budge nhận xét rằng hai dị bản đưa ra “một cách giải thích khác nhau” về việc tạo ra con người.
• Con Mắt có đi theo hai vị không? Trong bản dịch của Faulkner, Con Mắt đi theo Shu và Tefnut suốt bao đời. Budge lại đọc cùng dòng ấy là “Con Mắt của ta bị che khuất sau lưng họ”, và hiểu con mắt thứ nhất là Mặt Trời, con mắt mới là Mặt Trăng.
• Một mình? Atum tạo ra cặp thần đầu tiên mà không có bạn đời. Thế nhưng cũng cuộn giấy cói ấy lại khấn gọi “Hathor, Bà chúa xứ Hetepet, Bàn tay của Atum” (Faulkner), và năm 1912 Breasted cũng thừa nhận rằng thần Mặt Trời có thể đã sinh ra hai vị “nhờ một người bạn đời hiện ra với ngài”.
• Gò đất đầu tiên ở đâu? Ở Heliopolis, theo câu thần chú 600. Còn lời chú giải trong chương 17 nói Ra mọc lên lần đầu ở thành Heracleopolis, “trên vùng đất cao của đấng ngự ở Khemennu (Hermopolis Magna)”. Breasted viết rằng một ngôi đền kể về quả trứng do Ptah nặn ra, một ngôi đền khác kể về bông sen, và “mỗi thánh điện đều tìm cách giành vinh dự” bằng cách gắn lần xuất hiện đầu tiên của thần Mặt Trời vào quá khứ của chính mình.

Các đền thờ khác kể buổi khởi đầu theo cách riêng. Ở Memphis, Phiến đá Shabaka coi Ptah là “người cha đã [tạo ra] Atum”: những gì Ptah nghĩ trong tim và nói bằng lưỡi đều thành hình, kể cả Atum và Cửu thần của ngài (theo bản dịch của Miriam Lichtheim). Lichtheim ghi chú rằng văn bản này không bác bỏ thẳng thừng giáo lý của Heliopolis, nhưng “tìm cách thay thế nó”. Ở Hermopolis, sự sáng tạo bắt đầu với Bát thần (Ogdoad), bốn cặp thần nam nữ hiện thân cho trạng thái nguyên sơ của vũ trụ (Frauke Pumpenmeier), và trong một số danh sách có cả Amun cùng nữ thần đối ứng với ông (Budge). Ở Thebes, Amun, khi hợp nhất với Ra thành Amun-Ra, đã giành lấy vị trí của đấng sáng tạo, như bách khoa của nhà Heibonsha viết; câu chuyện của ông được kể trong Amun.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Heliopolis. Thành phố mà người Ai Cập gọi là Iunu, Kinh Thánh gọi là On, nay nằm dưới vùng ngoại ô phía đông bắc Cairo; vào thời Budge, dấu tích của nó là ngôi làng Matariyeh. Nơi đây có một ngôi đền đôi thờ Ra-Horakhty và Atum, cùng một thánh điện gọi là Điện Benben, nơi người ta tin rằng tia nắng đầu tiên của Mặt Trời mọc chạm vào tảng đá trước tiên (Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu). Thành phố hiện đại được xây đè lên phần lớn khu di tích, nên nhiều phần chưa bao giờ được khai quật đúng mức. Nhà địa lý Hy Lạp Strabo thấy thành phố “hoàn toàn hoang vắng”; người ta chỉ cho ông xem nhà của các tư tế và trường học của Platon và Eudoxus, hai người được kể là đã sống mười ba năm bên các tư tế.
• Từ benben đến cột obelisk. Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu gọi benben là tiền thân của cột obelisk, và có lẽ cả kim tự tháp: đỉnh obelisk và đỉnh kim tự tháp đều được gọi là benben. Vua Senusret I, người đã xây dựng ở Heliopolis, tuyên bố tên mình sẽ còn mãi ở đó: “Tên ta là chóp tháp, tên ta là hồ nước”, tức là, theo Breasted giải thích, những cột obelisk ông dựng và hồ thiêng ông cho đào.
• Những cột obelisk. Một obelisk của Senusret I đến nay vẫn đứng ở chỗ ông dựng (Sakai Den’roku, Nipponica). Strabo kể hai chiếc khác đã được đưa về Roma. Thutmose III dựng một cặp obelisk trước đền Mặt Trời; năm 12 TCN, người La Mã dời chúng đến một ngôi đền thờ Caesar ở Alexandria, và về sau chúng được gọi là “Cây kim của Cleopatra”, có lẽ vì Cleopatra đã khởi công ngôi đền ấy (Hội Bảo tồn Công viên Trung tâm New York). Một chiếc được dựng bên bờ sông Thames ở London năm 1878, chiếc kia ở Công viên Trung tâm, New York, năm 1881. Yakata Teisuke viết trong bách khoa của nhà Heibonsha rằng các obelisk của Heliopolis, trừ một chiếc, đều đã ra nước ngoài.
• Chim bennu và chim phượng hoàng. Trong Văn tự Kim Tự Tháp, bennu được mô tả như một loài chìa vôi, và từ thời Trung Vương quốc thì được vẽ thành chim diệc (Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu). Herodotus nghe ở Heliopolis kể về một loài chim thiêng, chim phượng hoàng (phoenix), cứ “năm trăm năm một lần” mới đến Ai Cập, mang xác cha nó trong một quả trứng bằng nhựa một dược đến đền thờ Mặt Trời; chính ông chưa từng thấy nó, “chỉ thấy tranh vẽ”. Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu cho rằng phần lớn truyền thuyết phượng hoàng về sau không có trong các nguồn Ai Cập, dù một số chi tiết có thể có gốc gác Ai Cập.

• Một cuộc sáng tạo cho vị vua đã khuất. Trong câu thần chú 600, sau khi kể Atum tạo ra Shu và Tefnut và “đặt hai tay sau lưng họ”, vị tư tế khẩn cầu: “Ôi Atum, xin đặt hai tay ngài sau lưng vua Merenre, sau công trình này, và sau kim tự tháp này.” Câu thần chú tiếp theo kể tên từng vị trong Cửu thần: tên các vị vững bền thế nào, kim tự tháp của nhà vua vững bền thế ấy (Breasted).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Con mắt của Ra: Sekhmet và cuộc hủy diệt loài người: Con Mắt nổi giận ở đây vì bị thay thế lại được sai đi một lần nữa trong Sách về con Bò trời, lần này là nữ thần mà Ra phái đi trừng phạt những kẻ mưu phản ngài.
• Amun: Vị thần ẩn mình của Thebes: một vị trong Bát thần của Hermopolis, ở Thebes trở thành Amun-Ra và được tôn là đấng tự tay tạo ra thế giới.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: câu chuyện về những người chắt của Atum, bốn vị cuối cùng trong Cửu thần.
• Enuma Elish: Marduk xẻ đôi Tiamat để tạo nên thế giới: thêm một thế giới bắt đầu từ nước. Năm 1904, Budge đặt chuyện tạo ra con người của Ai Cập cạnh chuyện của Babylon, gọi đó là “đúng như điều ta thấy trong các truyền thuyết sáng thế Lưỡng Hà”; ngoài điều ấy, chúng tôi đặt hai câu chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Giấy cói Bremner-Rhind (Bảo tàng Anh, EA 10188), “Sách biết về sự hình thành của Ra”, và giấy cói Turin về Isis và Ra, bản dịch tiếng Anh của E. A. Wallis Budge, Legends of the Gods (1912): Project Gutenberg
• Giấy cói Bremner-Rhind, Sách Đánh đổ Apep, các cột 26–29, bản dịch của R. O. Faulkner (Journal of Egyptian Archaeology, 1937 và 1938): attalus.org
• Văn tự Kim Tự Tháp, các câu thần chú 600 và 601 và §§ 1208–1209, bản dịch của James Henry Breasted, Development of Religion and Thought in Ancient Egypt (1912), tr. 10–11, 43–45, 70–77: archive.org
• Văn tự Kim Tự Tháp, câu thần chú 527 (Pepi I), và câu chuyện sáng thế trong giấy cói Bremner-Rhind, trong E. A. Wallis Budge, The Gods of the Egyptians (1904), tập 1, tr. 79, 113, 297, 303–306, 328: archive.org
• Thomas George Allen, Occurrences of Pyramid Texts (Viện Đông phương học, Đại học Chicago, 1950), để đối chiếu số thứ tự các câu thần chú 527 và 600: ISAC
• Quyển sách của cái chết, chương 17, bản dịch của E. A. Wallis Budge, The Book of the Dead: An English Translation of the Chapters, Hymns, etc., of the Theban Recension (1901), tập 1, tr. 93–95: archive.org
• Phiến đá Shabaka (Bảo tàng Anh, EA 498), bản dịch của Miriam Lichtheim: attalus.org
• Boyo G. Ockinga, “Morality and ethics”, trong Toby Wilkinson (chủ biên), The Egyptian World (Routledge, 2007), phần tóm tắt: Đại học Macquarie
• Frauke Pumpenmeier, “Cosmogony of Hermopolis”, Dự án Hermopolis, Đại học LMU München: hermopolis.gwi.uni-muenchen.de
• Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu (The Global Egyptian Museum), bảng thuật ngữ: Atum, Heliopolis, Benben, Phoenix
• Or Graur, “The ancient Egyptian personification of the Milky Way as the sky-goddess Nut”, Journal of Astronomical History and Heritage 27 (2024): arXiv
• Herodotus, Lịch sử 2.73, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Strabo, Địa lý 17.1.27–29, bản dịch của H. L. Jones (Loeb, 1932): LacusCurtius
• Hội Bảo tồn Công viên Trung tâm (Central Park Conservancy), “Obelisk (Cleopatra’s Needle)”: centralparknyc.org; Henry H. Gorringe, Egyptian Obelisks (1882): archive.org; James King, Cleopatra’s Needle (1886): Project Gutenberg
• “アトゥム”, “ヘリオポリス”: Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.