Enuma Elish: Marduk xẻ đôi Tiamat để tạo nên thế giới

Một văn bản nghi lễ từ Babylon dặn vị tư tế, vào ngày thứ tư của lễ hội Năm Mới, đứng trước tượng thần Marduk và đọc cho ngài nghe một bài thơ từ đầu đến cuối. Bài thơ mở đầu bằng hai chữ enūma eliš, “khi trên cao”, và kể chuyện vị thần của Babylon đánh bại biển cả, dựng nên thế giới từ thân thể bà, tạo ra loài người từ máu của viên tướng cầm quân cho bà, rồi được các vị thần đã tôn mình làm vua ban cho năm mươi danh hiệu.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện dưới đây theo bản hiệu đính của Thư viện Babylon điện tử (eBL), do Adrian C. Heinrich biên tập, bản dịch tiếng Anh của Benjamin R. Foster. Trong ngoặc, chữ số La Mã là số bảng, chữ số Ả Rập là số dòng, theo cách đánh số của eBL; chỗ nào bản dịch năm 1902 của L. W. King đánh số khác, cả hai đều được ghi. Các câu trích được dịch từ bản tiếng Anh của King, hoặc của D. D. Luckenbill năm 1921 cho những dòng King chưa có.

1-1 Khi Trời Chưa Có Tên

“Khi trên cao trời còn chưa được gọi tên, và đất bên dưới chưa mang một cái tên nào” (I 1–2), chỉ có Apsu, đấng sinh thành, và Tiamat, người đã sinh ra tất cả, nước của hai người hòa lẫn vào nhau. Chưa có vị thần nào ra đời. Rồi các vị thần thành hình bên trong hai người: Lahmu và Lahamu, kế đến Anshar và Kishar, rồi Anu, và Anu sinh ra Ea, còn gọi là Nudimmud, thông tuệ sâu xa, không ai trong các thần sánh bằng (I 3–20).

Các vị thần trẻ tụ tập ồn ào, tiếng động khuấy đảo ruột gan Tiamat. Apsu không sao làm họ im được, còn Tiamat thì lặng thinh (I 21–28). Apsu bèn cùng viên tể tướng Mummu đến gặp Tiamat. “Ngày ta không được nghỉ, đêm ta [không được nằm yên]”, ông nói, và ông định diệt họ (I 35–40). Tiamat nổi giận. Lẽ nào lại hủy diệt chính những gì mình đã tạo ra? Lũ trẻ có phiền nhiễu, nhưng nên rộng lòng mà chịu (I 41–46). Mummu vẫn xúi Apsu, và mặt Apsu sáng bừng lên (I 47–54).

Nghe biết mưu tính ấy, các vị thần ngồi lặng đi vì kinh hãi. Nhưng Ea thấu suốt mọi điều. Ông soạn một câu thần chú thanh khiết, niệm nó trên mặt nước và rót giấc ngủ lên Apsu. Ông cởi đai lưng, tháo vương miện của Apsu, khoác lấy hào quang của Apsu lên mình; rồi trói Apsu lại và giết đi, còn Mummu thì bị buộc dây giữ chặt. Trên mình Apsu, Ea dựng nhà của mình, gọi nơi ấy là “Apsu”, và sống ở đó huy hoàng cùng vợ là Damkina (I 59–78). Tính cách của Ea, vị thần nước ngọt mưu trí, được kể trong một bài khác (mục 5).

1-2 Marduk Và Bốn Ngọn Gió

Trong gian phòng của định mệnh, giữa lòng Apsu, Marduk ra đời, con của Ea và Damkina (I 79–84). Cậu bú bầu sữa của các nữ thần. Cậu có bốn mắt, bốn tai, và mỗi khi mấp máy môi thì lửa bùng ra (I 85–100). Ông nội Anu vui mừng khôn xiết. Ông tạo ra bốn ngọn gió, đặt vào tay cậu bé cho cậu chơi. Bụi bốc lên, bão cuốn bụi đi, sóng khuấy động Tiamat, và bà bị xao động cả ngày lẫn đêm (I 105–110). Các vị thần sống trong lòng Tiamat không sao nghỉ ngơi. Họ trách mẹ: khi Apsu, chồng bà, bị giết, bà chỉ ngồi đó không làm gì, giờ thì những ngọn gió này lại khuấy đảo bụng bà. Họ giục bà gây chiến và trả đũa các thần trẻ (I 111–124).

1-3 Đạo Quân Của Tiamat Và Bảng Định Mệnh

Tiamat bằng lòng. Là “Ummu-Hubur, người đã nặn nên muôn vật”, theo lời King, bà sinh ra những con rắn quái vật mang nọc độc thay cho máu, và những con rồng khoác hào quang đáng sợ. Bà tạo ra tất cả mười một loài; theo bản của King là “rắn độc, rồng, và (quái vật) [Lahamu], [cùng bão tố], chó dữ, người bọ cạp, [cuồng phong] dữ dội, người cá và [cừu đực]” (I 141–143; 121–123 ở King). eBL đọc trong số đó có quái vật sư tử, người sư tử và người bò. Đứng trên tất cả, bà dựng lên Kingu (eBL ghi là Qingu), một trong các vị thần con của bà, lấy hắn làm chồng và làm tổng chỉ huy, và “bà trao cho hắn Bảng Định Mệnh, đặt lên ngực [hắn]” (I 157; 137 ở King).

Ea mang tin đến báo cho ông nội Anshar, và Anshar trách ông: chính Ea đã giết Apsu, giờ ai đương đầu nổi với Tiamat? Ea đi xoa dịu bà rồi quay về; Anu cũng vậy. Ai trở về cũng nói sức mạnh của bà quá lớn (II 1–118). Các vị thần ngồi mím chặt môi. Bấy giờ Ea gọi con trai. Marduk đến trước Anshar xin ra trận, và coi nhẹ mối nguy: chỉ là Tiamat, một người đàn bà, kéo ra đánh mà thôi. Nhưng chàng đặt điều kiện. Các thần phải họp hội đồng, và từ nay lời của chàng, chứ không phải của họ, sẽ định đoạt số mệnh (II 119–162). Anshar sai viên tể tướng Kakka đến gặp các vị thần lâu đời nhất, thuật lại toàn bộ thông điệp một lần nữa. Họ tụ họp, mở tiệc, uống bia đến lúc vô tư lự, rồi định số mệnh cho Marduk (III 1–138).

1-4 Trận Chiến

Trên một bệ cao dành cho bậc quân vương, các thần tuyên bố lời của chàng là tối thượng. Để thử, họ đặt trước mặt chàng một chòm sao; chàng ra lệnh, chòm sao tan biến, chàng ra lệnh lần nữa, chòm sao hiện lại. “Marduk là vua!” họ reo lên (IV 1–28). Chàng vũ trang bằng cung tên và chùy, đặt tia chớp trước mặt và để lửa phủ đầy thân mình. Chàng làm một tấm lưới để vây bắt bà, bố trí bốn ngọn gió để không phần nào của bà thoát được, rồi tự tạo thêm bảy ngọn gió nữa. Chàng giương “Đại Hồng Thủy”, vũ khí lớn của mình, và bước lên cỗ chiến xa bão tố do bốn con tuấn mã hung dữ kéo (IV 35–58).

Thoạt đầu, khi nhìn thấy đội ngũ của Tiamat, ý định của chàng chao đảo (IV 65–70). Tiamat tung bùa chú và đón chàng bằng những lời dối trá. Marduk thách bà đấu tay đôi; bà gào thét và run rẩy đến tận gốc rễ (IV 71–92). Rồi hai bên xáp lại. Chàng tung lưới vây lấy bà. “Khi Tiamat há miệng hết cỡ, chàng thổi ngọn gió dữ vào, trong lúc bà chưa kịp khép môi” (IV 97–98). Gió làm bụng bà căng phồng, mũi tên của chàng xé toạc bụng bà và chẻ đôi trái tim. Chàng quật ngã thi thể bà và đứng lên trên (IV 99–104). Quân của bà bỏ chạy và mắc vào lưới. Chàng tròng dây vào mười một loài quái vật và giẫm nát chúng. Chàng trói Kingu, xếp hắn vào hàng những vị thần phải chết. “Chàng lấy từ tay hắn Bảng Định Mệnh vốn chẳng thuộc về hắn”, đóng dấu niêm lại và gắn lên ngực mình (IV 105–122).

1-5 Trời Và Đất Từ Thân Thể Bà

Marduk quay lại với Tiamat. Chàng dùng chùy đập vỡ sọ bà, cắt đứt các mạch máu, và gió bấc mang máu đi (IV 129–132). Rồi chàng nghỉ, ngắm thi thể và tính kế. “Chàng xẻ bà ra làm đôi như một con cá dẹt; một nửa của bà, chàng dựng lên làm vòm che bầu trời” (IV 137–138). Chàng căng tấm da của bà ra, đặt lính canh, ra lệnh không được để nước của bà thoát ra. Ở trên cao, chàng dựng Esharra, đối xứng với Apsu, làm nơi ở cho Anu, Enlil và Ea (IV 139–146).

Chàng cho các đại thần chỗ đứng giữa các vì sao, định ra năm và mười hai tháng, mỗi tháng ba ngôi sao, và giao cho mặt trăng ban đêm cùng các tuần trăng (V 1–22). Khoảng hai mươi dòng sau đó bị hư hại nặng. Rồi chàng dùng phần còn lại của bà. Bọt của bà thành mây và mưa. Chàng đặt đầu bà xuống, đắp đất lên, và các mạch suối tuôn ra. Từ hai mắt bà, chàng cho sông Euphrates và sông Tigris chảy ra. Chàng vun núi lên từ bầu ngực bà, cuộn đuôi bà lại và buộc làm “Mối Ràng Lớn” của trời và đất, rồi trải nửa kia của bà ra để làm đất vững chắc (V 47–62). Năm 1902, King chưa biết đến đoạn này.

Chàng trao Bảng Định Mệnh cho Anu, và dựng tượng mười một loài quái vật ở cổng Apsu để chúng không bao giờ bị lãng quên (V 69–76). Các thần tôn chàng làm vua và đặt cho chàng tên Lugaldimmerankia, mà về sau bài thơ giải thích là chúa tể của mọi vị thần trên trời và dưới âm phủ (V 112; VI 139–141). Marduk đáp rằng phía trên Apsu, phía dưới bầu trời, chàng sẽ xây một ngôi nhà, làm chỗ dừng chân cho các thần mỗi khi lên xuống hội họp, và chàng sẽ gọi nó là Babylon, ngôi nhà của các đại thần (V 117–130).

1-6 Loài Người Từ Máu Kingu, Và Babylon

Marduk nói với Ea ý định của mình. Theo bản dịch của Luckenbill: “Máu ta sẽ nặn… và xương ta sẽ làm cho có. Ta sẽ dựng nên một amelu, người sẽ là tên của nó” (VI 5–6). Loài người sẽ gánh việc của các thần, để các thần được nghỉ. Ea đáp rằng phải nộp ra một vị thần cho việc ấy (VI 7–16). Marduk hỏi các thần đang hội họp ai đã gây ra chiến tranh, và họ nêu tên Kingu (VI 23–30). “Họ trói hắn, đưa đến trước Ea, đặt hình phạt lên hắn, đâm hắn cho chảy máu. Từ máu hắn, ông tạo ra loài người” (VI 31–33). Bài thơ nói chính Ea đã tạo ra con người, theo mưu định của Marduk (VI 35–38).

Marduk chia các thần Anunnaki, ba trăm vị trên trời, ba trăm vị dưới đất (VI 39–44). Để tạ ơn, các thần xin xây cho chàng một đền thờ, và chàng bảo họ xây Babylon. Họ đóng gạch suốt một năm. Sang năm thứ hai, họ dựng cao đỉnh Esagila, đền thờ của chàng, cùng tháp đền. Marduk mời các thần dự tiệc ở đó và bảo: đây là Babylon, nơi ở của các vị (VI 57–73). Anu hôn cây cung của chàng và đặt tên cho nó, dựng cho chàng một ngai vàng cao hơn mọi vị thần, và các thần thề nguyện với chàng (VI 82–100).

1-7 Năm Mươi Danh Hiệu

Rồi các thần quyết định xướng lên năm mươi danh hiệu của chàng (VI 121). Danh sách bắt đầu bằng chính cái tên “Marduk” mà Anu đặt cho chàng lúc mới sinh, và kéo dài đến hết bài thơ, mỗi danh hiệu kèm ý nghĩa: Asari, người ban đất cày cấy; Irqingu, kẻ đã đánh tan Kingu; Neberu, ngôi sao giữ chỗ giao nhau của trời và giữ cho Tiamat mãi bị khuất phục. Cuối cùng, Cha Enlil trao cho chàng danh hiệu của chính mình, bēl mātāti, “chúa tể các xứ” (VI 123 đến VII 136). Nghe vậy, Ea vui mừng và trao cả tên của mình: chàng cũng sẽ được gọi là Ea (VII 137–142). Bài thơ khép lại bằng những lời dặn. Các danh hiệu phải được gìn giữ và các bậc hiền triết cùng nhau suy ngẫm; người cha phải nhắc lại và dạy cho con; người cai trị, “người chăn chiên”, không được xao lãng Marduk, để đất nước được thịnh vượng. Hãy để mọi người hát bài ca của Marduk, kể chàng đã đánh bại Tiamat và giành lấy vương quyền ra sao (VII 143–162).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Bài thơ. Bảy bảng bằng tiếng Akkad, từ thời cổ đã được gọi theo hai chữ mở đầu, enūma eliš, “khi trên cao”. Bản eBL đếm được 1.096 dòng. Các bản chép đến từ Nineveh, Ashur, Nimrud (Kalhu), Babylon, Sippar, Kish, Borsippa, Uruk và nhiều nơi khác, phần lớn thuộc thời Tân Assyria hoặc Tân Babylon, một số còn muộn hơn; eBL xếp ba mảnh của Bảng IV tìm thấy ở Ashur vào thời Trung Assyria, nếu đúng thì chúng còn cổ hơn nữa. eBL gọi đây là “có lẽ là tác phẩm tôn giáo được ưa chuộng nhất ở Lưỡng Hà cổ đại”, được chép cả trong bài tập ở trường.
• Nineveh. Trong chuyến khảo sát thứ hai, khởi hành tháng 8 năm 1849, Austen Henry Layard tìm thấy ở Kuyunjik, gò đất của Nineveh, những căn phòng có sàn phủ đầy bảng đất sét “cao đến một foot hoặc hơn”. George Smith cho rằng đó là một phần thư viện hoàng gia Assyria; về sau Rassam, Loftus và chính Smith tìm thêm được nhiều nữa. Theo King, các bản chép Assyria được làm cho Ashurbanipal, lên ngôi năm 668 TCN, và các thư lại của ông “chỉ chép lại… những bảng cổ hơn có nguồn gốc Babylon”.
• George Smith, người của Bảo tàng Anh, giới thiệu các mảnh về sáng thế trong một bức thư gửi báo Daily Telegraph ngày 4/3/1875, đọc tham luận về chúng trước Hội Khảo cổ học Kinh Thánh ngày 2/11/1875, và công bố bản dịch trong cuốn Câu chuyện Sáng thế của người Chaldea (1876). Ông thấy chuyện Sa ngã của loài người trong bảng mà nay là Bảng VII. King nhận xét rằng “những đồng nhất ấy không có cơ sở”, nhưng bản tóm lược của Smith “chính xác đáng kinh ngạc”.
• Từ King trở đi. Cuốn Bảy bảng Sáng thế (1902) của King sắp xếp các mảnh đã biết theo thứ tự. Những bảng do đoàn khai quật Đức tìm thấy ở Ashur, được Ebeling công bố, “gần như lấp kín hai chỗ khuyết nghiêm trọng” ở Bảng I và Bảng VI, như Luckenbill viết khi dịch chúng năm 1921. Các bản hiệu đính hiện đại gồm bản của Talon (2005), của Kämmerer và Metzler (2012) và của W. G. Lambert (2013). Bản eBL bổ sung những mảnh mới, trong đó có các bản chép từ thư viện Sippar do Anmar A. Fadhil và Enrique Jiménez công bố năm 2021.
• Bài thơ được soạn khi nào? Không ai biết chắc. Theo eBL, các giả thuyết trải “từ thời Cổ Babylon đến thiên niên kỷ I TCN”. Quan điểm được chấp nhận rộng rãi nhất gắn nó với Nebuchadnezzar I (trị vì 1125–1104 TCN), vị vua đã đưa tượng thần Marduk từ Elam trở về Babylon. Nadav Na’aman, dẫn bài luận năm 1964 của Lambert, viết rằng “phần lớn học giả đồng ý” đây là “một tác phẩm hậu Kassite, thuộc thời Nebuchadnezzar I hoặc một trong những người kế vị ông”.

3 Những Dị Bản

• Marduk hay Anshar? Trong các bản chép từ Ashur mà Luckenbill dịch, vị thần ra đời giữa lòng Apsu là Anshar, và cha mẹ ông là Lahmu và Lahamu chứ không phải Ea và Damkina (Bảng I, dòng 78–84 theo cách đánh số của Luckenbill). Thời Tân Assyria, Anshar đôi khi được đồng nhất với Ashur, vị thần của Assyria, “rất có thể là để cho Aššur thêm phần thâm niên”, như Nicole Brisch viết. eBL gọi đó là “một dị bản đã được Assyria hóa”. Các bản chép ở Nineveh vẫn giữ Marduk.
• Máu của ai? King chỉ có phần mở đầu của Bảng VI. Ông đọc dòng 5 là “Máu của ta ta sẽ lấy”, và theo Berossus, cho rằng Marduk tạo ra con người từ máu của chính mình. Các bảng ở Ashur cho thấy điều ngược lại. Luckenbill viết: “Con người được tạo ra, không phải từ máu của Marduk như người ta từng phỏng đoán, mà từ máu và xương của kẻ bày ra chiến tranh, Kingu.”
• Áo choàng hay chòm sao? Trong bản của King, ở cảnh thử thách của Bảng IV, các thần đặt trước Marduk một tấm áo, và nó biến mất rồi hiện lại theo lời chàng. eBL đọc cùng chữ tiếng Akkad ấy là một chòm sao.
• Berossus, người viết lịch sử Babylon bằng tiếng Hy Lạp vào thế kỷ III TCN, chỉ còn lại qua những đoạn trích về sau, được King dẫn lại. Trong bản của ông, trước khi có thế giới, một người đàn bà tên Omorka cai quản lũ quái vật; theo ông, tiếng Chaldea gọi bà là Thalath, dịch sang tiếng Hy Lạp nghĩa là “biển”. Bel xẻ bà làm đôi, “từ một nửa của bà ông làm ra đất, từ nửa kia làm ra trời”. Trong bài thơ cũng vậy, một nửa thành bầu trời (IV 138), nửa kia thành mặt đất (V 62). Damascius, một triết gia viết bằng tiếng Hy Lạp ở thế kỷ VI, vẫn tóm tắt được khá sát phần mở đầu: Tauthe và Apason (Tiamat và Apsu), rồi Lache và Lachos, Kissare và Assoros, rồi Anos, Illinos và Aos, và Belos, con của Aos, “đấng tạo hóa”. Có điều trong bản của ông, Moymis (Mummu) là con trai duy nhất của Tiamat và Apsu, chứ không phải tể tướng của Apsu.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lễ hội Năm Mới. Năm 1921, François Thureau-Dangin hiệu đính nghi lễ từ ngày 2 đến ngày 5 tháng Nisannu, tháng đầu năm (khoảng tháng 3 đến tháng 4 dương lịch), ở Babylon, từ bốn mảnh bảng. Vào ngày thứ tư, sau bữa ăn cuối ngày, vị tư tế urigallu của Ekua, điện thờ của Marduk, phải đọc Enuma Elish cho Bel, tức Đức Chúa, nghe “từ đầu đến cuối”, và trong lúc đọc, vương miện của Anu và ngai của Enlil phải được che phủ (dòng 279–284 theo cách đánh số của ông). Sang ngày thứ năm, vị tư tế lấy quyền trượng và vương miện của nhà vua, tát vào má vua, bắt vua quỳ xuống tuyên bố rằng mình không hề làm hại Babylon; nếu nước mắt vua chảy ra, Bel đang có lòng ưu ái (khoảng dòng 450). Tuy vậy, chính các bảng này có niên đại muộn, thuộc thời Parthia, như Brisch ghi chú, và Céline Debourse (2022) đọc chúng bên cạnh các văn bản tư tế thời Hy Lạp hóa, coi đó là “biểu hiện nỗi lo âu và khát vọng của giới tư tế Babylon hơn là những nghi lễ có thật”. Lễ hội có diễn lại trận chiến hay không thì vẫn còn tranh luận.

• Ashur trên cánh cổng. Ở Assyria, người anh hùng đã đổi khác. Cho ngôi đền Năm Mới bên ngoài tường thành Ashur, vua Sennacherib cho làm một cánh cổng bằng đồng, khắc lên đó “hình Assur đang tiến vào trận giữa lòng Tiamat”, cưỡi chiến xa, giương cung, các vị thần đi trước và đi sau. Sennacherib, người trong chính các văn khắc của mình đã khoe việc phá hủy Babylon, còn kể rằng ông cất một ít đất bụi của thành ấy trong ngôi đền này.
• Bức phù điêu Nimrud. Tháng 6 năm 1850, ở một lối cửa của đền thờ Ninurta tại Nimrud, Layard khai quật được một cặp phiến đá đối xứng: một vị thần có cánh, mỗi tay cầm một tia chớp chẻ đôi, đang đuổi một con quái vật có chân trước sư tử, móng vuốt chim ưng, đôi cánh và lông vũ. Layard cho rằng cảnh ấy là “ác thần bị một vị thần thiện xua đuổi”. Năm 1876 Smith in nó với chú thích “Trận chiến giữa Merodach (Bel) và con rồng”, và năm 1902 King dẫn nó làm bằng chứng rằng chuyện Marduk và Tiamat đã có từ thế kỷ IX TCN. Ruth Horry và Eleanor Robson cho biết Bảo tàng Anh đã ghi chú như vậy ít nhất đến năm 1908. Văn khắc của ngôi đền gọi vị thần chủ là “Ninib”, tên được đọc lại là Ninurta năm 1915, và các nghiên cứu năm 1972 và 1975 cuối cùng đã xác định con quái vật là Anzu, con sư-ưng đã đánh cắp Bảng Định Mệnh trong Thần thoại Anzu. Phiến đá nay ở Bảo tàng Anh (ME 124571).
• Sáng thế ký. Smith đã sớm nhấn mạnh những điểm giống với phần đầu sách Sáng thế ký. King viết rằng chữ Hebrew tehom, “vực thẳm” (Sáng thế ký 1:2), “tương đương với Tiamat của Babylon”, và so sánh vòm trời làm từ một nửa thân bà với khoảng không phân rẽ nước (Sáng thế ký 1:6–8). Theo eBL, bài thơ ảnh hưởng đến Sáng thế ký tới đâu vẫn là “chủ đề tranh luận học thuật gay gắt”.
• Con rồng của Marduk. Con thú trên các phù điêu gạch men ở Babylon là con vật của chính Marduk, mušhuššu, “rồng rắn”. Trong bài thơ, mušhuššu là một trong mười một loài quái vật của Tiamat (I 141), và khi đã chiến thắng, Marduk đặt chân lên một con (V 98).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Enki: Vị thần nước ngọt mưu trí: Ea trong bài thơ này, người dùng thần chú ru Apsu ngủ rồi dựng nhà trên mình ông, chính là Enki của người Sumer, vị thần của trí tuệ và phép thuật sống trong vùng nước dưới lòng đất.
• Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn: trong Sử thi Atrahasis về trận đại hồng thủy, cũng chính Ea tính chuyện tạo ra loài người để họ làm thay việc của các thần; ở đó con người được nặn từ đất sét.
• Lamassu: Những con bò có cánh canh giữ cổng cung điện: ở đền thờ Ninurta tại Nimrud, lối cửa có bức phù điêu “Marduk và Tiamat” nằm ngay phía bắc lối vào chính, nơi hai bên có những tượng đá sư tử đầu người khổng lồ.
• Ymir: Người khổng lồ băng giá có thân thể hóa thành thế giới: trong thần thoại Bắc Âu cũng vậy, các vị thần dựng nên thế giới từ thân thể của một sinh thể nguyên sơ mà họ đã giết. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Atum: Vị thần cô độc khởi đầu thế giới ở Heliopolis: thêm một thế giới bắt đầu từ nước. Năm 1904, Budge đặt chuyện tạo ra con người của Ai Cập cạnh chuyện của Babylon, gọi đó là “đúng như điều ta thấy trong các truyền thuyết sáng thế Lưỡng Hà”; ngoài điều ấy, chúng tôi đặt hai câu chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Enūma eliš, Adrian C. Heinrich biên tập, Zsombor J. Földi và Enrique Jiménez hiệu đính, bản dịch tiếng Anh của Benjamin R. Foster, Thư viện Babylon điện tử (2021): eBL
• L. W. King, The Seven Tablets of Creation, tập 1 (London, 1902), bản dịch và lời dẫn: archive.org
• D. D. Luckenbill, “The Ashur Version of the Seven Tablets of Creation”, American Journal of Semitic Languages 38 (1921), và The Annals of Sennacherib (Chicago, 1924), tr. 17–18 và 135–142: archive.org, archive.org
• F. Thureau-Dangin, Rituels accadiens (Paris, 1921), “Le rituel des fêtes du nouvel an à Babylone”: archive.org
• George Smith, The Chaldean Account of Genesis (London, 1876), và A. H. Layard, Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon (London, 1853), tr. 345 và 349–350: archive.org, archive.org
• Sophus Helle, “Tiamat”; Nicole Brisch, “Marduk” và “Anšar and Kišar”; Ruth Horry, “Enki/Ea”, Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses (Oracc, 2019): Tiamat, Marduk, Anšar and Kišar, Enki/Ea
• Ruth A. Horry và Eleanor Robson, “Anzu the monstrous lion-eagle”, Nimrud: Materialities of Assyrian Knowledge Production (Oracc, 2019): Oracc
• Nadav Na’aman, “The Israelite-Judahite Struggle for the Patrimony of Ancient Israel”, Biblica 91 (2010), tr. 8–9: bsw.org
• Đại học Helsinki, “Descriptions of rituals speak of priestly fears” (2022), về cuốn Of Priests and Kings: The Babylonian New Year Festival in the Last Age of Cuneiform Culture của Céline Debourse (Brill, 2022): helsinki.fi
• Gotō Kōichirō, “エヌマ・エリシュ”, Bách khoa toàn thư Heibonsha, và Bách khoa toàn thư Britannica Nhật Bản bản rút gọn: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.