Amun: Vị thần ẩn mình của Thebes

Phần lớn các vị thần Ai Cập đều có một hình dạng có thể chỉ tay vào: chim ưng, bò cái, vầng Mặt Trời. Còn tên của Amun lại nói rằng không ai nhìn thấy được ông. Ông là thần của Waset, thành phố mà người Hy Lạp gọi là Thebes, và khi các thủ lĩnh Thebes trở thành vua của toàn cõi Ai Cập, vị thần của họ cũng vươn lên theo. Đến thời Tân Vương quốc, ông là Amun-Ra, “vua của các vị thần”, và đền thờ của ông ở Karnak được xây thêm liên tục suốt hơn 1.500 năm.

1 Câu Chuyện

Không văn bản Ai Cập nào kể câu chuyện của Amun từ đầu đến cuối. Dưới đây là bốn cảnh: các bài tụng ca Thebes miêu tả ông ra sao, một nữ hoàng nhận ông làm cha thế nào, người Thebes giải thích cho một du khách Hy Lạp vì sao ông mang đầu cừu đực, và ông đón một vị vua Macedonia giữa sa mạc ra sao.

1-1 Vị Thần Không Ai Biết

Theo các bài tụng ca trong giấy cói Leiden I 350, Amun là đấng có mặt đầu tiên, “khi chưa có gì cả”. Không vị thần nào sinh ra trước ông để chỉ cho ông biết hình dạng của mình. Ông không có mẹ đặt tên, cũng không có cha sinh ra: ông “tự nặn quả trứng của chính mình”. Bát thần (Ogdoad) là “hình dạng đầu tiên của ngài”. (Các thành phố Ai Cập kể về buổi đầu của thế giới ra sao, trong đó có Bát thần của Hermopolis, là câu chuyện của Atum.) Khi vạn vật còn im lặng, Amun cất tiếng kêu như “Đấng Kêu Vang Vĩ Đại” và phá tan sự tĩnh lặng. Erman chú thích rằng ông đã bay như một con ngỗng trên mặt nước nguyên thủy.

Thế nhưng ông vẫn ẩn mình, kể cả với các vị thần. Bài tụng ca nói “hình ảnh của ngài không được vẽ trong sách”, và ai thốt ra tên bí mật của ông thì “ngã chết ngay tại chỗ vì kinh hãi”. Chương 300 tóm lại: “Mọi vị thần là ba”, Amun, Ra và Ptah, “và không ai sánh bằng. Tên ngài được giấu kín trong danh Amun, Ra là gương mặt (?) của ngài, còn Ptah là thân thể ngài.” Ba thành phố của họ, Thebes, Heliopolis và Memphis, sẽ trường tồn mãi mãi.

1-2 Người Cha Của Nữ Hoàng

Trên tường ngôi đền ở Deir el-Bahari, Hatshepsut, nữ hoàng cai trị như một pharaoh (khoảng năm 1473–1458 TCN), đã kể lại sự ra đời của mình. Amun ngự trên ngai trước mười hai vị thần, và dòng chữ đã hư hại vẫn còn đọc được lời ông hứa sẽ ban cho bà “mọi vùng đất, mọi xứ sở”. Thoth chỉ cho Amun người cần đến thăm: Ahmose, vợ của vua Thutmose I.

Amun mang lấy dáng hình của nhà vua. Ông thấy hoàng hậu đang ngủ trong cung điện, và bà thức giấc vì mùi hương của vị thần, bởi “mọi hương thơm của ngài đều từ Punt”, xứ sở của trầm hương. Rồi ông để bà thấy ông trong hình dạng thật của một vị thần, và đặt tên cho đứa con: Khnemet-Amun-Hatshepsut, người “sẽ nắm vương quyền tốt đẹp trên khắp xứ này”.

Sau đó Amun gọi Khnum, vị thần thợ gốm, đến nặn con gái mình “tốt đẹp hơn mọi vị thần”. Khnum ngồi bên bàn xoay và nặn đứa trẻ cùng ka của bà, phần giữ sinh lực của một con người, trong khi nữ thần đầu ếch Heket chìa ra biểu tượng của sự sống. Các nữ thần có mặt lúc sinh nở, và Hathor mang đứa trẻ đến cho cha. Amun gọi con là “phần vinh hiển đã ra từ ta”, một vị vua “trên ngai Horus mãi mãi”.

1-3 Bộ Lông Cừu

Herodotus, viết vào khoảng năm 430 TCN, ghi lại lời giải thích của chính người Thebes về việc vì sao vị thần của họ mang đầu cừu đực. Heracles rất muốn được thấy Zeus, nhưng Zeus không muốn bị nhìn thấy. Cuối cùng, khi Heracles cầu xin, Zeus lột da một con cừu đực, chặt đầu nó, rồi hiện ra “giơ cái đầu và khoác bộ lông”. Vì thế các tượng Zeus của Ai Cập có đầu cừu đực, và người Thebes không hiến tế cừu đực, “vì người Ai Cập gọi Zeus là ‘Amon’”. Mỗi năm một lần, vào ngày lễ của thần, họ giết một con cừu đực, khoác bộ lông của nó lên tượng thần, mang tượng Heracles đến gần, rồi mọi người trong đền khóc thương con cừu và chôn nó trong một chiếc quan tài thiêng (Lịch sử 2.42).

1-4 Lời Sấm Giữa Sa Mạc

Alexander Đại đế, vừa giành Ai Cập từ tay người Ba Tư, quyết định đến hỏi ý thần Ammon ở Libya, như Perseus và Heracles được kể là đã từng làm. Ông đi dọc bờ biển đến Paraetonium rồi rẽ vào nội địa, băng qua những dải cát không nước, không mốc định hướng. Mưa rơi đúng lúc đoàn quân cần, nhưng gió nam xóa sạch dấu đường, đến cả người dẫn đường cũng lạc lối. Khi ấy xuất hiện những kẻ dẫn đường khác. Plutarch kể rằng bầy quạ bay phía trước, chờ khi đoàn người tụt lại, và Callisthenes thêm rằng tiếng kêu của chúng gọi những người lạc đàn quay về trong đêm.

Ốc đảo đầy cây chà là và ô liu, có một con suối lạnh buốt lúc giữa trưa và ấm lên lúc nửa đêm (Arrian, Cuộc viễn chinh của Alexander 3.3–4). Tại đó, vị tiên tri của Ammon thay mặt thần chào Alexander “như một người cha”. Alexander hỏi liệu có kẻ nào trong số những kẻ giết cha ông còn thoát được không. Vị tiên tri bảo ông hãy giữ lời, “vì cha của ngài không phải là người phàm”. Alexander đổi cách hỏi, rồi hỏi thêm liệu ông có được làm chủ toàn nhân loại không. Thần đáp rằng mối thù của Philip đã được báo trọn, và quyền cai trị đã được ban cho ông (Plutarch, Alexander 27). Arrian thận trọng hơn, chỉ ghi rằng ông nghe được “điều hợp với mong muốn của mình, như chính ông nói”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Văn tự Kim Tự Tháp. Trong kim tự tháp của vua Unas đã có tên Amun cùng nữ thần đối ngẫu của ông, ngay sau một cặp thần mà Budge đọc là Nau và Nen, các thần của vực nước thẳm. Năm 1904, Budge xem đó là bằng chứng rằng “ngay cả trong thời xa xưa của Vương triều thứ 5”, hai vị đã được kể vào hàng các thần nguyên thủy.
• Đền thờ ở Karnak. Bằng chứng chắc chắn sớm nhất về đền Amun là một cây cột do vua Intef II thuộc Vương triều thứ 11 khắc dâng Amun-Ra. Vua Senusret I thuộc Vương triều thứ 12 xây lại đền bằng đá vôi và dựng thêm “Nhà nguyện Trắng”, về sau bị Amenhotep III dùng làm vật liệu lấp cho một tháp cổng, nay đứng trong Bảo tàng ngoài trời ở Karnak (Digital Karnak).
• Các phù điêu về sự ra đời của Hatshepsut, ở hàng cột giữa của ngôi đền Deir el-Bahari, được tìm thấy nhờ cuộc khai quật của Naville từ năm 1894. Amenhotep III cũng khắc lại đúng những cảnh ấy ở Luxor. Breasted, người dịch cả hai vào năm 1906, đặt hai bản cạnh nhau, vì phù điêu ở Deir el-Bahari đã hai lần bị phá: Thutmose III xóa hình nữ hoàng, còn Akhenaten xóa hình Amun.
• Giấy cói Leiden I 350, được bảo tàng Leiden mua năm 1829. Mặt sau ghi bản báo cáo chuyến đi của một viên quan, đề năm thứ 52 đời vua Ramesses II, và J. Zandee nhận định nét chữ của bài tụng ca thuộc cùng thời ấy; còn Erman, trong bản dịch của Blackman, xếp cuộn giấy vào thời Ramesses IX. Chúng tôi theo Zandee, vì bản hiệu đính của ông là của chính bảo tàng. Mỗi bài thơ đều có số, và Erman cho rằng tác phẩm từng mang tên Nghìn khúc ca, dù tác giả chỉ đếm hàng đơn vị, hàng chục và hàng trăm, nên “nghìn” khúc thực ra chỉ là hai mươi tám.
• Bia Phục hưng của Tutankhamun, một phiến đá granit đỏ tìm thấy ở Karnak, nay ở Cairo. Bia ghi lại cảnh các đền thờ hoang tàn dưới thời Akhenaten.
• Các tác giả Hy Lạp và La Mã: Herodotus 2.42 và 2.54–55; Về Isis và Osiris 9 của Plutarch nói về cái tên; về Alexander ở Siwa có Arrian, Cuộc viễn chinh của Alexander 3.3–4, Plutarch, Alexander 26–27, Diodorus 17.49–51 và Strabo 17.1.43.

3 Những Dị Bản

• Cái tên nghĩa là gì? Manetho bảo là “điều bị che giấu”; Hecataeus bảo đó là một lời gọi, dùng để gọi vị thần tối cao như mời ngài hiện ra (cả hai đều theo Plutarch). Budge ghi nhận rằng các văn bản muộn gắn cái tên với men, “ở lại, bền lâu”, còn bách khoa Nipponica của Nhật Bản nhắc đến cách hiểu theo từ aman, “nước”, trong tiếng Libya-Berber.
• Con gái khắc thành con trai. Trên bàn xoay của Khnum, nhà điêu khắc khắc hai bé trai, tượng trưng cho đứa trẻ và ka của bà, dù mọi đại từ trong lời Khnum đều ở giống cái. Breasted xem đó là bằng chứng các cảnh này được chép từ những mẫu truyền thống vốn làm cho một vị vua nam.
• Rắn hay quạ? Arrian nêu cả hai nguồn của mình: Ptolemy con của Lagus, người về sau làm vua Ai Cập, nói hai con rắn đi trước đoàn quân “cất tiếng nói”; Aristobulus nói đó là hai con quạ. Callisthenes, theo lời Strabo thuật lại, cũng nói là hai con quạ.
• Thần đã nói gì? Plutarch cho biết Alexander viết thư cho mẹ, kể về “những lời đáp bí mật”. Ông còn chép một chuyện: vị tiên tri định nói O paidion, “Hỡi con ta”, nhưng vì phát âm tiếng Hy Lạp như người nước ngoài nên nói thành O paidios, và người ta nghe ra O pai Dios, “Hỡi con của Zeus”. Ở Diodorus, vị tiên tri nói “Hãy vui lên, hỡi con”. Strabo gạt bản kể của Callisthenes đi như lời xu nịnh: trong đó, thần chủ yếu trả lời “bằng cái gật đầu và dấu hiệu”, chứ không bằng lời.
• Vị thần trên thuyền. Diodorus tả tượng thần ở Siwa được “tám mươi tư tế khiêng trên một con thuyền vàng”, và họ đi theo bất cứ hướng nào thần dẫn. Người dịch C. Bradford Welles chú thích rằng cách làm này “rất điển hình ở các đền thờ Ai Cập”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Từ Thebes ra toàn cõi Ai Cập. Các vua Thebes thuộc Vương triều thứ 11 thống nhất lại đất nước, và vị thần của Karnak cùng chia phần chiến thắng. Vương triều thứ 12 đưa tên ông vào tên vua như Amenemhat, Vương triều thứ 18 vào Amenhotep và Tutankhamun.
• Gia đình ở Karnak. Amun được thờ cùng nữ thần Mut, thường đội mũ hình kền kền hoặc vương miện kép, và con trai họ là Khonsu, thần Mặt Trăng, mang hình một đứa trẻ để chỏm tóc một bên hoặc mang đầu chim ưng. Bản thân Amun thường đội mũ đỉnh bằng với hai chiếc lông vũ cao.
• Lễ hội Opet. Mỗi năm, vào tháng thứ hai của mùa nước lên, tượng của Amun, Mut và Khonsu rời đền của mình ở Karnak, ngự trong những chiếc kiệu hình thuyền do các tư tế vác trên vai, đến đền Luxor cách chừng ba cây số về phía nam. Bên trong đền, nhà vua được làm mới vương quyền. Dưới thời Hatshepsut, lễ hội kéo dài mười một ngày; dưới thời Ramesses II, hơn ba tuần.

• Lễ hội Đẹp của Thung lũng. Amun còn qua sông sang những vách đá phía tây, nơi có đền của Hatshepsut, còn các gia đình Thebes thì ở bên mộ người thân suốt lễ hội, dâng đồ ăn thức uống và mở tiệc tại đó.
• Vợ của Thần Amun. Nữ tư tế này thường là con gái của nhà vua. Một con bọ hung khắc từ thời vua Ahmose, nay ở Bảo tàng Metropolitan, có dòng chữ dành cho “Vợ của Thần Nefertari”. Những thế kỷ sau, các Vợ của Thần nắm những điền trang lớn ở Thebes và truyền lại bằng cách nhận con nuôi: vào năm thứ chín đời vua Psamtik I, Vợ của Thần đương nhiệm nhận con gái nhà vua là Nitocris làm người kế vị.
• Akhenaten. Khoảng năm thứ năm trị vì, Amenhotep IV đổi tên thành Akhenaten, và tên cùng hình ảnh của Amun bị đục khỏi các đền thờ khắp Ai Cập. Ngay cả tên khai sinh của nhà vua cũng bị đục đi, “vì nó chứa tên của Amon” (Breasted). Sau khi ông mất, cậu vua nhỏ Tutankhaten đổi tên thành Tutankhamun và mở cửa lại các đền thờ. Bia Phục hưng của ông kể rằng các đền đã thành “lối mòn”, và cầu khấn vị thần nào thì thần cũng “không đến”. Ông cho làm tượng Amun mới bằng hợp kim vàng bạc, khiêng trên mười ba đòn, trong khi tượng cũ chỉ có mười một.
• Zeus Ammon. Croesus xứ Lydia thử lời sấm của Ammon cùng với lời sấm Delphi. Thành Thebes của Hy Lạp có đền thờ Ammon với pho tượng do Pindar dâng, và Pindar còn gửi một bài thánh ca cho người Ammon, mà Pausanias thấy khắc bên cạnh bàn thờ do Ptolemy con của Lagus dâng Ammon. Trên những đồng bạc đúc mang tên Lysimachus, một cận vệ khác của Alexander, Alexander mang “sừng của Ammon”. Strabo viết rằng đến thời ông, nơi sấm truyền này gần như bị bỏ hoang.
• Sừng và muối. Pliny kể đến Hammonis cornu, “sừng của Ammon”, một loại đá màu vàng “có hình như sừng cừu đực”, được cho là mang lại những giấc mơ tiên tri (37.167). Hai người dịch Bostock và Riley cho rằng đó chính là hóa thạch cúc đá (ammonite), cái tên bắt nguồn từ tiếng Latinh cornu Ammonis. Ammonia (amoniac) cũng có cùng gốc: tiếng Latinh sal ammoniacus, thứ muối lấy từ vùng gần đền thờ Amun ở Libya.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Atum: Vị thần cô độc khởi đầu thế giới ở Heliopolis: các bài tụng ca Leiden gọi Bát thần của Hermopolis là “hình dạng đầu tiên” của Amun và nói ngài “tự hoàn tất mình thành Atum”. Câu chuyện sáng tạo ở Heliopolis, và việc các thần thoại sáng thế của Ai Cập cùng tồn tại bên nhau, được kể ở đó.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: Amun-Ra là Amun hợp nhất với thần Mặt Trời, và nghi lễ chống Apophis trong giấy cói Bremner-Rhind ghi rằng nó được cử hành hằng ngày trong đền Amun-Ra ở Karnak.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: các nữ tư tế ở Dodona kể với Herodotus rằng hai con bồ câu đen bay đi từ Thebes của Ai Cập, một con lập nơi sấm truyền của Zeus ở Dodona, còn con kia bảo người Libya “lập một nơi sấm truyền của Ammon” (2.55).
• Delphi: Lời sấm và cái rốn của thế giới: khi Croesus thử các nơi sấm truyền, ông gửi sứ giả đến Delphi, và sai những người khác “đi hỏi Ammon ở Libya” (Herodotus 1.46).

6 Nguồn Tham Khảo

• Giấy cói Leiden I 350, trong Adolf Erman, The Literature of the Ancient Egyptians, bản dịch tiếng Anh của Aylward M. Blackman (Methuen, 1927), tr. 293–300: archive.org; J. Zandee, De hymnen aan Amon van Papyrus Leiden I 350 (Bảo tàng Cổ vật Quốc gia Leiden, 1947), phần dẫn nhập: Sidestone
• Phù điêu về sự ra đời của Hatshepsut và triều đại Tutankhamun, bản dịch của James Henry Breasted, Ancient Records of Egypt, tập II (1906), §§187–212, 934, 1019: archive.org; bia nhận con nuôi của Nitocris, tập IV (1906), §§935–938: archive.org
• Bia Phục hưng của Tutankhamun, bản dịch của Mark-Jan Nederhof: Đại học St Andrews
• E. A. Wallis Budge, The Gods of the Egyptians, tập II (1904), tr. 1–4: archive.org
• E. Sullivan, Digital Karnak (Đại học California, Santa Cruz): “Introduction to the Temple of Karnak” (2008), “Processional Routes and Festivals” (2008), “The Development of the Temple of Karnak” (2010), “Restoration Stela of Tutankhamen”: digitalkarnak.ucsc.edu
• Herodotus, Lịch sử 1.46, 2.42 và 2.54–55, bản dịch của A. D. Godley (Loeb, 1920): Perseus
• Plutarch, Về Isis và Osiris 9, bản dịch của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius; Cuộc đời Alexander 26–28, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1919): LacusCurtius
• Arrian, Cuộc viễn chinh của Alexander 3.3–4 và 6.28, bản dịch của E. J. Chinnock (1884): Wikisource
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 17.49–51, bản dịch của C. Bradford Welles (Loeb, 1963): LacusCurtius; Strabo, Địa lý 17.1.43 (Loeb, 1932): LacusCurtius
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 9.16.1, bản dịch của W. H. S. Jones (Loeb, 1918): Perseus; Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 37.167, bản dịch của John Bostock và H. T. Riley (1855): Perseus
• Hội Tiền tệ học Hoa Kỳ, đồng bạc của Lysimachus (1966.225.2): numismatics.org; Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, “Con bọ hung khắc tên Vợ của Thần Nefertari” (10.130.42): metmuseum.org
• The American Heritage Dictionary of the English Language, ấn bản 5, mục “amen”, “ammonite” và “ammonia”: ahdictionary.com; Phục truyền Luật lệ Ký 27:15–26, bản dịch tiếng Anh JPS (1917): Sefaria
• AFP, “‘Amen’ Is Not Derived From The Egyptian God Amun Ra” (2021), BOOM đăng lại: boomlive.in
• “アモン”, Nipponica và Britannica Japan: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.