Urashima Tarō: Chàng đánh cá dưới đáy biển

Từ năm 1911, trẻ em Nhật Bản đã hát: ngày xửa ngày xưa, Urashima được con rùa mình từng cứu đưa đến cung điện Rồng, “đẹp đến mức không tranh nào vẽ nổi”. Nhưng câu chuyện cổ hơn bài hát rất nhiều. Năm 720, một bộ sử của triều đình đã chép nó vào năm 478, rồi ghi thêm rằng chuyện đầy đủ được chép ở một quyển khác.

1 Câu Chuyện

Bản kể đầy đủ nhất trong các văn bản cổ là của Tango Fudoki. Các mục 1-1 đến 1-3 theo bản này, do chúng tôi dịch từ văn bản Kurita Hiroshi in năm 1927. Mục 1-4 là truyện otogizōshi “Urashima Tarō” in trong Otogi bunko, bản đầu tiên gọi nhân vật chính là Tarō.

1-1 Con Rùa Năm Màu

Ở làng Tsutsukawa, quận Yosa, có một người mà Fudoki gọi là Tsutsukawa no Shimako, “tức người vẫn gọi là Mizunoe no Urashimako”. Chàng là tổ tiên của dòng họ Kusakabe no Obito, dung mạo đẹp đẽ, phong nhã không ai sánh bằng.

Dưới triều vị thiên hoàng đóng đô ở cung Asakura vùng Hatsuse, tức Thiên hoàng Yūryaku, Shimako một mình chèo thuyền nhỏ ra khơi câu cá. Ba ngày ba đêm, chàng không câu được con cá nào. Rồi chàng câu được một con rùa năm màu. Lấy làm lạ, chàng đặt nó trong thuyền rồi ngủ thiếp đi, và con rùa hóa thành một người nữ đẹp không ai sánh được.

“Nơi này xa nhà cửa người ta, sao bỗng dưng lại có người đến?”, chàng hỏi. Nàng mỉm cười: nàng thấy một người phong nhã một mình lênh đênh trên biển, không ai trò chuyện cùng, nên đã đến “theo gió mây”. Nàng là “người nhà tiên trên trời”. Nàng muốn ở bên chàng cho đến khi trời đất cùng tận, chẳng hay ý chàng thế nào? Chàng không có lời nào phản đối. “Vậy chàng hãy quay mái chèo về Bồng Sơn”, nàng nói, rồi bảo chàng nhắm mắt lại. Trong những bài thơ cuối đoạn văn, xứ sở ấy được gọi là Tokoyo, cõi vĩnh hằng.

1-2 Chồng Của Kamehime

Chỉ trong chốc lát, hai người đã đến một hòn đảo rộng giữa biển. Mặt đất như lát ngọc, cổng lầu và cung điện sáng rực. Họ nắm tay nhau đi đến cổng một tòa nhà lớn, và nàng vào trước. Bảy đứa trẻ chạy ra, nói với nhau: “Đây là chồng của Kamehime.” Rồi tám đứa trẻ khác cũng nói như vậy. Chàng nhờ thế mà biết tên nàng: Kamehime, “công chúa rùa”. Khi trở ra, nàng bảo bảy đứa trẻ là sao Mão (chòm Tua Rua), tám đứa là sao Tất, chàng chớ lấy làm lạ.

Cha mẹ nàng cùng ra đón. Người ta bàn về chỗ khác nhau giữa cõi người và cõi tiên, về cuộc gặp hiếm có giữa người và thần. Trăm món ngon được dọn lên, anh chị em nâng chén mời nhau, các cô gái trong xóm cùng vui đùa, tiên nhân ca hát nhảy múa. Bữa tiệc vui hơn tiệc ở cõi người gấp vạn lần, chàng không hay trời đã tối. Khi khách khứa về hết, Kamehime ở lại, và hai người thành vợ chồng.

1-3 Chiếc Hộp Ngọc

Ba năm trôi qua. Shimako bắt đầu nhớ quê nhà và cha mẹ, ngày càng than thở nhiều hơn. Khi nàng hỏi vì sao, chàng dẫn một câu của người xưa: kẻ tiểu nhân nhớ đất quê, con cáo sắp chết quay đầu về gò của nó. Chàng từng cho đó là lời suông; nay mới biết là thật. Chàng xin về quê một thời gian.

Nàng khóc, nhưng vẫn để chàng đi; cha mẹ và họ hàng nàng cũng buồn bã tiễn đưa. Nàng trao cho chàng một chiếc hộp ngọc, tamakushige: “Nếu chàng không quên thiếp và muốn trở lại, hãy giữ chặt chiếc hộp này, và đừng bao giờ mở ra.” Chàng lại nhắm mắt, và thấy mình đã ở Tsutsukawa.

Mọi thứ đều đã khác. Chàng hỏi một người làng gia đình của Mizunoe no Urashimako ở đâu. Người ấy đáp rằng các cụ già kể, ngày xưa có một người tên Urashimako một mình ra biển rồi không bao giờ trở về: “đến nay đã hơn ba trăm năm”. Mười ngày trôi qua. Shimako vuốt chiếc hộp, nhớ đến nàng, rồi quên lời hứa mà mở nó ra. Chàng chưa kịp nhìn thấy gì thì một hình bóng thơm như hoa lan đã theo gió mây bay vút lên trời xanh. Chàng hiểu rằng mình sẽ không bao giờ gặp lại nàng nữa.

Đoạn văn kết thúc bằng những bài thơ. Chàng hát rằng mây đang giăng về phía Tokoyo; từ xa vọng lại lời đáp của nàng: “Xin chàng đừng quên thiếp.” Trong hai bài thơ “người đời sau” viết thêm, một bài nói rằng nếu chàng không mở hộp thì đã được gặp lại nàng.

1-4 Urashima Tarō

Trong truyện otogizōshi, Tarō là con trai một người tên Urashima ở xứ Tango, hai mươi bốn, hai mươi lăm tuổi, ngày ngày đánh cá nuôi cha mẹ. Ở một nơi gọi là Ejima-ga-iso, chàng câu được một con rùa. “Hạc sống nghìn năm, rùa sống vạn năm”, chàng bảo nó; kết liễu một sinh mạng dài như thế ở đây thì thật đáng thương. Chàng thả rùa về biển và dặn nó hãy nhớ ơn này.

Hôm sau, một chiếc thuyền nhỏ trôi vào, trên thuyền chỉ có một người đẹp. Nàng kể thuyền của nàng gặp bão, nàng bị thả trôi, rồi khóc xin chàng đưa về quê. Họ chèo hơn mười ngày thì đến một cung điện tường bạc, mái ngói vàng, và ở đó nàng ngỏ ý kết làm vợ chồng. Nàng bảo đây là Ryūgū-jō (Long cung), cung điện Rồng, và mỗi phía của cung là một mùa: hoa mơ, hoa anh đào ở phía đông, hồ sen và tiếng ve ở phía nam, lá đỏ, cúc trắng và tiếng nai kêu ở phía tây, sương giá và tuyết ở phía bắc.

Ba năm sau, chàng xin ba mươi ngày về thăm cha mẹ. Nàng khóc, rồi nói thật: nàng chính là con rùa chàng đã tha. Nàng trao cho chàng một chiếc hộp đẹp làm vật kỷ niệm và dặn đừng bao giờ mở. Về đến quê, chàng chỉ thấy đồng hoang. Một ông lão chừng tám mươi tuổi bảo rằng chuyện Urashima là chuyện từ bảy trăm năm trước, rồi chỉ cho chàng một ngôi mộ cổ. Tarō mở hộp, ba làn mây tím bốc lên, và tuổi trẻ của chàng tan biến. Rồi chàng hóa thành chim hạc bay vút lên trời. Hạc và rùa gặp lại nhau trên núi Bồng Lai, và về sau Urashima hiện ra ở xứ Tango làm vị thần Urashima Myōjin, có rùa bên cạnh: “đôi thần vợ chồng”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Nihon Shoki (năm 720), quyển 14, năm thứ 22 đời Yūryaku (478), tháng bảy. Chỉ vài dòng: Mizunoe no Urashimako, người Tsutsukawa, quận Yosa, xứ Tamba, đi câu, bắt được một con rùa lớn hóa thành người nữ, lấy nàng làm vợ, cùng nàng xuống biển đến núi Bồng Lai và “thấy các vị tiên”. “Chuyện có ở quyển khác.” Xứ Tango chỉ được tách khỏi Tamba vào năm 713. Trong bản dịch năm 1896, W. G. Aston chú thích rằng cách đọc cổ ghi bên cạnh văn bản đọc chữ Bồng Lai là Tokoyo no kuni, và có một nhà chú giải đã gạt câu cuối đi, coi là lời thêm vào về sau.
• Tango Fudoki. Năm 713, triều đình ra lệnh cho các xứ báo cáo sản vật, nguồn gốc địa danh và “chuyện xưa do các bậc già cả truyền lại”. Bản báo cáo của xứ Tango đã mất. Đoạn về Urashima còn lại vì Urabe Kanekata trích nó trong Shaku Nihongi, sách chú giải Nihon Shoki hoàn thành trong khoảng 1274–1301. Người viết cho biết lời kể của mình không trái với điều một vị quan cai trị xứ trước kia, Iyobe no Umakai, đã ghi lại.
• Man’yōshū, quyển 9, bài 1740–1741, “Vịnh Urashima no ko ở Mizunoe”, lấy từ tập thơ của Takahashi no Mushimaro (mục 3).
• Các truyện ký thời Heian. Zoku Urashimako denki (năm 920) và Urashimako den kể lại chuyện bằng Hán văn, theo lối truyện thần tiên. Theo bách khoa Mypedia, Zoku Urashimako denki điểm trang bằng những vay mượn từ các tác phẩm Trung Hoa, trong đó có Liễu Nghị truyện đời Đường, chuyện nàng công chúa rồng, và chuyện Lưu Thần, Nguyễn Triệu vào núi Thiên Thai. Con rùa trong cả hai truyện ký vẫn chưa phải là con rùa trả ơn.
• Truyện otogizōshi. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ōshima Hiroshi viết rằng đến thời Muromachi, câu chuyện mới có con rùa trả ơn, cái tên Tarō và Long cung. Nhà sách Shibukawa Seiemon ở Osaka in truyện này trong Otogi bunko, bộ 23 truyện có tranh. Fujii Otoo, người hiệu chú bộ truyện năm 1922, xếp nó vào khoảng niên hiệu Kyōhō (1716–1736); một mục từ của bách khoa Heibonsha lại xếp vào niên hiệu Kanbun (1661–1673).

3 Những Dị Bản

• Tango hay Suminoe? Bài thơ trong Man’yōshū dời câu chuyện về Suminoe, tức Sumiyoshi ở Osaka ngày nay, và không có con rùa nào:

  • chàng trai đắc ý vì câu được nhiều cá ngừ, cá tráp, bảy ngày không về nhà, chèo qua ranh giới của biển và gặp “con gái thần biển”;
  • trong cung của thần biển ở Tokoyo, hai người lẽ ra đã sống “không già, không chết”;
  • nhưng “kẻ ngốc của cõi đời” về nhà, hứa hôm sau sẽ quay lại, thấy nhà mình biến mất chỉ sau “ba năm”, và hé mở chiếc hộp;
  • một làn mây trắng thoát ra, chàng chạy, la hét, vẫy tay áo, lăn lộn trên đất, da nhăn lại, tóc bạc trắng, rồi chết.

  Bài phản ca kết lại: lẽ ra chàng nên ở lại Tokoyo; tự lòng chàng chuốc lấy, “ngốc thay, người này”.

• Chàng đi bao lâu? Trong Fudoki: ba năm ở cõi kia, hơn ba trăm năm ở quê nhà. Trong Otogi bunko: ba năm và bảy trăm năm. Bản hiện đại quen thuộc nhất, theo Ōshima tóm tắt, là ba ngày ở Long cung và ba trăm năm trên mặt đất.

• Người nữ là ai? Một tiên nữ trên trời tên Kamehime trong Fudoki; con gái thần biển trong Man’yōshū; người vợ của chàng từ kiếp trước trong các truyện ký thời Heian; con rùa chàng đã tha trong Otogi bunko. Từ điển Nihon kokugo daijiten cho biết đến thời Edo, con rùa và người nữ thành hai nhân vật riêng, và các bản truyện thiếu nhi hiện đại bỏ hẳn chuyện kết hôn.

• Dưới đáy biển? Nihon Shoki chép hai người “xuống biển”; Fudoki đặt cung điện trên một hòn đảo. Bồng Lai là đảo tiên của Trung Hoa; còn Tokoyo, theo Encyclopedia of Shinto, là “một miền cực lạc của tuổi trẻ vĩnh viễn, sống lâu, giàu sang và vui thú ở bên kia biển”. Cảnh Urashima cưỡi lưng rùa, theo Ōshima, thuộc về các sách tranh bìa đỏ (akahon) thời Edo.

• Các truyện dân gian sưu tầm khắp Nhật Bản lại khác nữa: ở Fukui, Tarō là con riêng; ở Aomori, con rùa là một con cá bơn; ở Kagawa và Tottori, chàng hóa thành hạc như trong otogizōshi. Ōshima còn đặt lời hứa bị phá vỡ bên cạnh chuyện nàng công chúa biển Toyotama-hime trong Kojiki (Cổ sự ký), khi người chồng cũng làm đúng điều duy nhất nàng cấm.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Đền Urashima ở Ine. Trên bán đảo Tango, đền Urashima Jinja, còn gọi là Ura Jinja, thờ Urashimako và tương truyền được lập năm 825. Đền giữ một chiếc tamatebako trong số bảo vật, và cuộn tranh Urashima Myōjin engi, khoảng thế kỷ XIV, là Di sản Văn hóa Quan trọng của Nhật Bản. Có truyền thuyết khác lại cho Mizunoe là đầm Asamogawa ở Amino, trên cùng bán đảo.
• Những nơi khác gắn với Urashima. Người ta nói Long cung nằm dưới hẻm đá Nezame-no-toko ở Kiso; Yokohama có giếng nơi Urashima rửa chân và hòn đá chàng ngồi; trên bán đảo Misaki ở Kagawa, núi Shiude, “mây tím bốc lên”, được đặt tên theo làn khói từ chiếc hộp.
• Con rùa được mua và thả. Trong Nihon Ryōiki (Nhật Bản linh dị ký, quyển 1, truyện 7), một nhà sư người Bách Tế mua bốn con rùa ở bến Naniwa rồi thả đi; về sau, khi bị bọn cướp ép nhảy xuống biển, ông được rùa đưa vào bờ. Watanabe Shōgo, trong bách khoa Nipponica, xếp truyện này vào loại truyện động vật từ cõi khác trả ơn.
• Sách giáo khoa thời Meiji. Đến năm 1910, “Urashima no hanashi” đã là một bài trong sách tập đọc quốc định cho học sinh lớp hai, và bài hát dẫn ở đầu, lời được ghi là của Otsukotsu Saburō, ra đời năm 1911. Lafcadio Hearn (Koizumi Yakumo) kể lại chuyện này trong “The Dream of a Summer Day” (Out of the East, 1895), Yei Theodora Ozaki trong Japanese Fairy Tales (1908).
• Hiệu ứng Urashima. Trong tiếng Nhật, hiện tượng thời gian trôi chậm hơn trên con tàu bay gần bằng tốc độ ánh sáng được gọi là Urashima kōka, một cái tên được cho là của nhà văn khoa học viễn tưởng Ishihara Fujio hoặc của dịch giả Shibano Takumi. Và “làm Urashima Tarō” là trở về sau một thời gian dài vắng mặt, thấy mình lạc lõng giữa một thế giới không còn hiểu nổi.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Oisín và Tír na nÓg: Xứ sở tuổi trẻ: người anh hùng Ireland theo một người nữ của cõi khác vượt biển, ba trăm năm sau trở về, và vừa chạm đất là già yếu, mù lòa. Trong The Science of Fairy Tales (1891), E. S. Hartland bàn về “thời gian trôi đi siêu nhiên ở xứ tiên” và có nhắc một chuyến đi thuyền đến Bồng Lai của Nhật Bản, nhưng không nhắc Urashima. Chúng tôi chưa thấy học giả nào so sánh trực tiếp Oisín với Urashima: đó là một chủ đề chung.
• Từ Thức: Người trần lấy vợ tiên: một viên quan Việt Nam lấy vợ tiên, trở về thì thời của mình đã qua từ lâu; truyện thường được gọi là “Urashima Tarō của Việt Nam”. Có một truyện Trung Hoa chạm đến cả hai: bài thơ cuối của Từ Thức cười chàng Lưu Thần ở Thiên Thai, và Zoku Urashimako denki cũng vay mượn từ chuyện của chàng Lưu ấy. Chúng tôi chưa thấy học giả nào cho rằng truyện này bắt nguồn từ truyện kia.
• Kaguya-hime: Nàng công chúa từ mặt trăng: một người nữ từ cõi khác đến rồi phải trở về cõi ấy. Watanabe Shōgo chỉ ra rằng Taketori monogatari (Truyện ông lão đốn tre) cũng có ý niệm một chốc ở cõi khác bằng một quãng dài ở cõi người.
• Rồng Trung Hoa: Linh vật làm mưa và biểu tượng của hoàng đế: Long cung trong truyện về sau chính là cung điện dưới biển của các Long vương. Bài ấy kể chuyện Liễu Nghị và nàng công chúa rồng hồ Động Đình, chuyện mà Zoku Urashimako denki đã vay mượn; còn Ōshima coi các truyện Trung Hoa vùng hồ Động Đình, hình thành từ truyện long nữ và truyện người lưu lại cõi tiên, là manh mối quan trọng để tìm gốc của Urashima.

6 Nguồn Tham Khảo

• Nihon Shoki, quyển 14, năm thứ 22 đời Yūryaku (nguyên văn): Wikisource; W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, tập 1, quyển XIV: Wikisource
• Đoạn Tango Fudoki trích trong Shaku Nihongi, quyển 12, theo Kurita Hiroshi, Ko-fudoki itsubun (Ōokayama Shoten, 1927), và phần khảo chứng của ông, dẫn ý kiến của Ban Nobutomo về cái tên, trong Ko-fudoki itsubun kōshō, tập hạ (Dai Nippon Tosho, 1903): Thư viện Quốc hội Nhật Bản, Thư viện Quốc hội Nhật Bản
• Man’yōshū, quyển 9, bài 1740–1741, nguyên văn và cách đọc: Man’yōshū Navi; kèm chú thích của Mizugaki Hisashi: Yamatouta
• “Urashima Tarō”, bản Otogi bunko, trong Fujii Otoo (hiệu chú), Otogizōshi (Yūhōdō Bunko, 1922), tr. 277–282: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
• Nakada Senpo, Urashima to hagoromo (Sakamoto Shoten, 1926), tr. 80–81, dẫn Nihon Ryōiki, quyển 1, truyện 7: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
• Sách hướng dẫn giảng dạy thời Meiji dẫn các bài hát và sách tập đọc năm 1910: Jidō kyōiku ni okeru kaiga no kachi (Tenshindō, 1904); Kokugo kyōju saian, lớp hai (Kinkōdō, 1910); Jinjō shōgaku shōka tekiyō yūgi, lớp hai (Hakuhōdō, 1912): NDL, NDL, NDL
• Yei Theodora Ozaki, Japanese Fairy Tales (1908), “The Story of Urashima Taro, the Fisher Lad”: Project Gutenberg; Lafcadio Hearn, Out of the East (Boston, 1895), “The Dream of a Summer Day”: Project Gutenberg; E. S. Hartland, The Science of Fairy Tales (1891), chương 7: Project Gutenberg
• “浦島太郎”: Ōshima Hiroshi (Bách khoa toàn thư thế giới, Heibonsha), Watanabe Shōgo (Nipponica), Seisen-ban Nihon kokugo daijiten, Daijisen Plus: Kotobank
• Kotobank: “浦島伝説” (Britannica Japan), “浦島子伝” và “続浦島子伝記” (Mypedia), “釈日本紀” (Aoki Kazuo, Heibonsha), “風土記”, “丹後国”, “宇良神社” (Nihon rekishi chimei taikei), “浦嶋神社” (Daijisen Plus), “浦島効果” (Daijisen, Hōsoku no jiten): Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Encyclopedia of Shinto, Đại học Kokugakuin: “Tokoyo”, “Ryūjin shinkō”

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.