Bàn Cổ: Người khổng lồ lớn lên giữa trời và đất

Khoảng năm 80, nhà tư tưởng Vương Sung chỉ ra một lỗ hổng trong học vấn thời ông. Các nho sinh thuộc lòng kinh sách, ông viết, nhưng hỏi họ ai trị vì “khi trời đất mới mở” thì họ không biết. Sang thế kỷ III, một viên quan nước Ngô ở phương nam đã ghi lại tên cho đấng đầu tiên ấy: Bàn Cổ.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện có hai nửa, đến từ hai cuốn sách của cùng một tác giả là Từ Chỉnh. Không cuốn nào còn nguyên vẹn. Những gì ta có chỉ là các đoạn mà người đời sau chép lại.

1-1 Quả Trứng

Tam Ngũ lịch kỷ bắt đầu từ lúc chưa có gì phân biệt được. Trời và đất lẫn vào nhau trong hỗn độn, “như quả trứng gà”, và Bàn Cổ sinh ra ở bên trong.

Một vạn tám nghìn năm trôi qua, trời đất mở ra. Phần trong, tức khí dương, thành trời. Phần đục, tức khí âm, thành đất.

1-2 Lớn Lên Giữa Trời Và Đất

Bàn Cổ ở giữa hai bên. Mỗi ngày ông biến hóa chín lần, linh hơn trời, thánh hơn đất. Mỗi ngày trời cao thêm một trượng (mười thước Trung Hoa), đất dày thêm một trượng, và Bàn Cổ cũng cao thêm một trượng. Cứ thế một vạn tám nghìn năm, cho đến khi trời cao hết mức, đất sâu hết mức, và Bàn Cổ lớn hết mức. Sách nói vì thế mà trời cách đất chín vạn dặm. Phải sau ông mới có Tam Hoàng, những vị vua đầu tiên trong sử sách xưa.

Đoạn văn khép lại bằng những con số: số khởi từ một, đứng ở ba, thành ở năm, thịnh ở bảy và dừng ở chín. Hãy để ý điều không được kể. Bàn Cổ không đẩy, không nâng, không chống đỡ gì cả. Ông chỉ lớn lên, và khoảng cách giữa trời đất lớn theo ông.

1-3 Thân Thể Hóa Thành Thế Giới

Ngũ vận lịch niên kỷ bắt đầu từ “khí”, chất liệu nguyên sơ của vũ trụ. Khí mênh mang mờ mịt bắt đầu nảy mầm. Trời đất tách ra, âm mở và dương ứng, khí lan tỏa và thai nghén sự hòa hợp giữa hai bên, “đó là con người”. Người sinh ra đầu tiên là Bàn Cổ.

Lúc sắp chết, ông biến hóa thân mình:

• hơi thở thành gió và mây, tiếng nói thành sấm, mắt trái thành mặt trời, mắt phải thành mặt trăng;
• tứ chi và “năm thể” thành bốn cực của mặt đất và năm ngọn núi thiêng (Ngũ Nhạc);
• máu thành sông, gân mạch thành địa mạch, thịt thành ruộng đất, tóc và râu thành sao, da và lông thành cỏ cây;
• răng và xương thành kim loại và đá, tủy thành ngọc trai và ngọc quý, mồ hôi thành mưa.

Sau cùng, những con vật nhỏ sống trên thân ông, cảm ứng với gió, hóa thành muôn dân.

1-4 Danh Sách Của Nhậm Phưởng

Thuật dị ký, một sách chép chuyện lạ được cho là của Nhậm Phưởng (460–508) đời Lương, kể một bản ngắn hơn rồi, điều hiếm thấy, liệt kê các dị bản khác mà sách biết. (Các biên tập viên bộ mục lục Tứ khố toàn thư đời Thanh nghi ngờ sách không phải do Nhậm Phưởng viết, và ghi rằng mục Bàn Cổ “lấy từ Tam Ngũ lịch kỷ của Từ Chỉnh”.)

• “Xưa Bàn Cổ chết, đầu thành bốn núi lớn, mắt thành mặt trời mặt trăng, mỡ thành sông biển, lông tóc thành cỏ cây.”
• Một “tục thuyết thời Tần Hán”: đầu thành Đông Nhạc, bụng thành Trung Nhạc, tay trái thành Nam Nhạc, tay phải thành Bắc Nhạc, chân thành Tây Nhạc.
• “Các nhà nho đời trước” nói nước mắt ông thành sông, hơi thở thành gió, tiếng nói thành sấm, con ngươi thành chớp; một “thuyết xưa” thì nói ông vui thì trời quang, giận thì trời u ám.
• Thuyết vùng Ngô, Sở: vợ chồng Bàn Cổ là “khởi đầu của âm dương”.

Sách còn kể rằng ở Nam Hải có mộ Bàn Cổ dài hơn ba trăm dặm, ở Quế Lâm có miếu thờ ông mà người ta vẫn cúng tế, và giữa biển Nam có nước Bàn Cổ, dân ở đó đều lấy Bàn Cổ làm họ.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Từ Chỉnh sống ở thế kỷ III và làm quan cho nước Ngô: Tùy thư ghi một tác phẩm của ông là của “Thái thường khanh nước Ngô Từ Chỉnh”. Cả Tam Ngũ lịch kỷ lẫn Ngũ vận lịch niên kỷ đều đã mất.
• Nghệ văn loại tụ (624), một bộ loại thư đời Đường, dẫn chuyện quả trứng và người khổng lồ lớn dần ở bộ đầu tiên, bộ “Thiên”. Thái Bình ngự lãm (983) dẫn cùng đoạn ấy, và thêm một mảnh khác: khi chưa có trời đất, hỗn độn “hình như quả trứng gà”, và “cõi mờ mịt bắt đầu nảy mầm”.
• Thân thể hóa thành vạn vật. Bộ loại thư đời Tống Sự vật kỷ nguyên chỉ dẫn vài câu của Ngũ vận lịch niên kỷ. Toàn đoạn được biết đến nhờ Mã Túc (1621–1673), người in nó ở đầu bộ sử về thời thượng cổ của ông, Dịch sử. Paul Goldin lưu ý rằng hai nhà Hán học Girardot và Kaltenmark đều ghi nhầm nguồn của đoạn này là Thuật dị ký.
• Những mảnh cổ hơn. Hoài Nam Tử (khoảng năm 139 TCN) đã có ý khí dương trong nhẹ lan mỏng thành trời, phần nặng đục ngưng lại thành đất. Thượng thư, thiên “Lữ hình”, kể chuyện Trọng Lê được lệnh “cắt đứt đường thông giữa đất và trời”. Còn Sơn hải kinh tả Chúc Âm (燭陰), thần núi Chung: mở mắt là ngày, nhắm mắt là đêm, hơi thở là gió, thân dài nghìn dặm.

Mã Túc không tin những gì mình chép. Dưới các đoạn ấy ông ghi chú: “Tên Bàn Cổ khởi từ các sách tạp, toàn lời mơ hồ, chuyện hoang đường. Sử gia coi ông là vị vua đầu tiên của trời, đất và người thì có khác gì kể chuyện trong mơ.”

3 Những Dị Bản

• Quả trứng hay khí? Tam Ngũ lịch kỷ bắt đầu bằng quả trứng. Ngũ vận lịch niên kỷ bắt đầu bằng khí, và Bàn Cổ chỉ là “người sinh ra đầu tiên”.
• Cái gì hóa thành cái gì? Mặt trời, mặt trăng là mắt trái, mắt phải trong Ngũ vận lịch niên kỷ, nhưng trong Thuật dị ký chỉ là “mắt”. Núi thiêng sinh từ tứ chi ở sách này, từ đầu ở sách khác, từ đầu, bụng, hai tay và chân trong tục thuyết Tần Hán. Sự vật kỷ nguyên còn dẫn một “truyền thuyết xưa” đổi hướng lần nữa: tay trái là Đông Nhạc, tay phải là Tây Nhạc, bụng là Trung Nhạc, đầu là Nam Nhạc, chân là Bắc Nhạc.
• Đầu rồng? Trong các câu Sự vật kỷ nguyên dẫn, “vua Bàn Cổ” đầu rồng mình rắn. Ông thở ra thành gió mưa, thổi thành sấm chớp, mở mắt là ngày, nhắm mắt là đêm. Những câu này không nói ông đã chết, và đọc rất giống lời tả Chúc Âm.
• Có vợ? Hai thần thoại? Chỉ thuyết vùng Ngô, Sở cho Bàn Cổ có vợ. Còn Kirimoto Tōta, trong bách khoa thư Nhật Bản Nipponica, viết rằng chưa rõ người khổng lồ lớn dần và người khổng lồ chết hóa thành vạn vật vốn thuộc cùng một dòng truyền thuyết, hay là hai truyền thuyết khác nhau được kể dưới cùng một cái tên.
• Con người từ đâu ra? Ở đây là từ những con vật nhỏ trên thân Bàn Cổ. Trong chuyện Ứng Thiệu chép, khi “trời đất đã mở, chưa có loài người”, Nữ Oa nặn người từ đất vàng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bàn Cổ hay Bàn Hồ? Cuộc tranh luận dài nhất là liệu Bàn Cổ có vốn là Bàn Hồ (槃瓠) hay không. Trong Hậu Hán thư, Bàn Hồ là con chó lông năm màu ngậm đầu tướng giặc về dâng vua Cao Tân, được cưới con gái vua và trở thành tổ tiên của các tộc “Man” phương nam. Người Miêu, Dao và Xa đến nay vẫn kể chuyện này.
  • Là một, theo Tô Thời Học và sử gia Hạ Tằng Hựu. Hai tên đọc gần nhau, và Tô Thời Học ghi rằng trong thổ âm vùng Quảng Tây (西粵), chữ 瓠 đọc như chữ 古. Hạ Tằng Hựu hỏi: nếu Bàn Cổ là tổ của người Hán, mà các vua xưa của người Hán đều ở phương bắc, sao mộ và đền của ông lại nằm ở tận phương nam?
  • Là một, nhưng từ phương bắc, Dương Khoan đáp. Ông công nhận hai tên là một, nhưng truy chuyện con chó về truyền thuyết Khuyển Nhung (犬戎) ở tây bắc trong Sơn hải kinh. Vậy Bàn Cổ không phải mượn từ người Miêu, người Dao; chính họ mới là bên tiếp nhận.
  • Đã hấp thu, theo Viên Kha: thần thoại Bàn Cổ có lẽ đã hấp thu thần thoại Bàn Hồ của các dân tộc phương nam.
  • Không phải, Trương Chấn Lê và những người khác lập luận: thần thoại Bàn Cổ ra đời ở vùng Trung Nguyên phương bắc. Tôn Thụ Lâm (Sun Shulin, 2013) tán thành. Ở Nhật Bản, Shirakawa Shizuka viết rằng tín ngưỡng “Bàn Vương” của người Miêu, người Dao một phần là truyền thống Bàn Hồ bị lẫn với chuyện Bàn Cổ.
• Từ Ấn Độ đến? Trong Rig Veda (10.90), mặt trời sinh ra từ mắt của người vũ trụ Purusha; trong Edda văn xuôi của Bắc Âu, các thần lấy thịt người khổng lồ Ymir làm đất. Học giả Đồ Hiếu Thực cho rằng chuyện Bàn Cổ bắt nguồn từ bài tụng ca Veda ấy, còn Frederick Mote gọi thần thoại này là “rõ ràng có nguồn gốc ngoại lai”, nhiều khả năng từ Ấn Độ. Dương Khoan phản bác: những chuyện như thế có ở hầu khắp mọi nơi, ông dẫn Ymir làm ví dụ, và Trung Hoa cũng có Chúc Âm của riêng mình. Paul Goldin (2008) nói thêm rằng một thần thoại được ghi chép muộn chưa chắc trước đó không ai biết. Shirakawa Shizuka thấy cùng một kiểu truyện ở Ấn Độ, Bắc Âu và Nhật Bản, và cho rằng nó lan truyền cùng nghề nông.
• Dấu chân. Mã Hoan, người theo các hạm đội của Trịnh Hòa vào thế kỷ XV, viết rằng trên một ngọn núi cạnh nơi ở của vua nước Tích Lan (Ceylon) có một dấu chân in vào đá, tương truyền là của “thủy tổ loài người, thánh nhân A Đam (Adam), tức là Bàn Cổ”. Dương Khoan xác định ngọn núi ấy là đỉnh Adam (Adam’s Peak). Mã Hoan còn chép rằng đá quý tìm thấy dưới núi được cho là nước mắt của vị thủy tổ.

• Đạo giáo. Chẩm trung thư, được cho là của Cát Hồng (283–343), đặt “Bàn Cổ chân nhân” vào trong cõi hỗn độn hình trứng, nơi ông “tự xưng là Nguyên Thủy Thiên Vương” (元始天王).
• Hà Nam, năm 2008. Thần thoại Bàn Cổ ở hai huyện Đồng Bách và Bí Dương được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc.
• Nhật Bản. Một bài văn sách thi trong Keikokushū (827) đã nói đến “một vạn tám nghìn năm” và “thời Bàn Cổ”, và Kūkai nhắc tên ông trong bài văn bia hồ Masuda (khoảng năm 835). Trong tiếng Nhật, Bàn Cổ và Bàn Hồ thậm chí cùng đọc là banko. Shirakawa còn cho biết Kyokutei Bakin đã lấy ý tưởng cho tiểu thuyết Nansō Satomi Hakkenden từ chuyện Bàn Hồ.
• Việt Nam. Tên Bàn Cổ dễ bị lẫn với Bàn Vương, thủy tổ của người Dao ở miền Bắc Việt Nam, khoảng 890.000 người theo số liệu năm 2019. Trong truyền thuyết được ghi lại ở đây, Bàn Vương chính là Long khuyển Bàn Hồ, tức Panhu: Bàn Hồ giúp Bình Vương giết Cao Vương, được gả công chúa, và sinh ra mười hai họ đầu tiên của người Dao.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: câu trả lời khác của Trung Hoa cho câu hỏi con người từ đâu ra. Chuyện của Ứng Thiệu bắt đầu sau khi “trời đất đã mở”, và Nữ Oa nặn người từ đất vàng, chứ không phải từ những con vật nhỏ trên thân một người khổng lồ.
• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: Nihon Shoki (720) mở đầu bằng cảnh trời đất chưa phân, hỗn độn như quả trứng, mầm sống vừa cựa quậy (渾沌如雞子，溟涬而含牙), lời lẽ rất gần với mảnh Tam Ngũ lịch kỷ trong Thái Bình ngự lãm (混沌狀如雞子，溟涬始牙). Học giả thời Edo Hirata Atsutane đã kể Hoài Nam Tử và Tam Ngũ lịch kỷ trong số những sách mà người soạn Nihon Shoki vay mượn.
• Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình: nữ thần Mặt Trời ra đời khi Izanagi rửa mắt trái, thần Mặt Trăng từ mắt phải. Năm 1896, W. G. Aston đã so sánh chi tiết này với đôi mắt của Bàn Cổ, đồng thời ghi rằng Hirata bác bỏ mối liên hệ vì ở Trung Hoa mặt trời là nam, còn ở Nhật Bản là nữ. Ōbayashi Taryō coi chuyện Nhật Bản là một biến thể của cùng kiểu thần thoại.
• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: một nhân vật khác lớn lên đến kích thước phi thường. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì chung chủ đề.
• Ymir: Người khổng lồ băng giá có thân thể hóa thành thế giới: người khổng lồ Bắc Âu có thịt hóa thành đất và sọ hóa thành bầu trời. Dương Khoan dẫn chuyện Ymir để cho rằng những chuyện như thế nảy sinh độc lập; Shirakawa Shizuka thấy cùng một kiểu truyện ở Ấn Độ và Bắc Âu, và cho rằng nó lan truyền cùng nghề nông.

6 Nguồn Tham Khảo

• Từ Chỉnh, Tam Ngũ lịch kỷ, dẫn trong Nghệ văn loại tụ, quyển 1, bản Tứ khố toàn thư: Wikisource; và trong Thái Bình ngự lãm, quyển 1 và 2: Wikisource, Wikisource
• Từ Chỉnh, Ngũ vận lịch niên kỷ, dẫn trong Mã Túc, Dịch sử, quyển 1, bản Tứ khố toàn thư, kèm lời chú của Mã Túc: Wikisource; và trong Cao Thừa, Sự vật kỷ nguyên, quyển 1: Wikisource
• Nhậm Phưởng (tương truyền), Thuật dị ký, kèm đề yếu Tứ khố: Wikisource; Vương Sung, Luận hành, thiên “Tạ đoản”: Wikisource
• Sơn hải kinh, “Hải ngoại bắc kinh”: Wikisource; Thượng thư, “Lữ hình”: Wikisource; Tùy thư, quyển 32: Wikisource; Hậu Hán thư, quyển 86: Wikisource
• Chẩm trung thư, trong Nguyên thủy thượng chân chúng tiên ký của Chính Thống đạo tạng: Wikisource; Mã Hoan, Doanh nhai thắng lãm, mục “Tích Lan”: Wikisource
• Nihon Shoki, quyển 1: Wikisource; W. G. Aston (dịch), Nihongi (1896), quyển I, kèm chú thích: Wikisource; Rig Veda 10.90, bản dịch của Ralph T. H. Griffith: Wikisource; Edda văn xuôi, “Gylfaginning” 8, bản dịch của Arthur G. Brodeur (1916): Wikisource
• Paul R. Goldin, “The Myth That China Has No Creation Myth”, Monumenta Serica 56 (2008), dẫn ý kiến của Mote: Đại học Pennsylvania
• Dương Khoan, “盤古、槃瓠與犬戎、犬封” (Bàn Cổ, Bàn Hồ với Khuyển Nhung, Khuyển Phong), trong Trung Quốc thượng cổ sử đạo luận, dẫn Tô Thời Học, Hạ Tằng Hựu, Đồ Hiếu Thực: aisixiang.com; Tôn Thụ Lâm (Sun Shulin), “盤古の天地開闢と道家思想” (2013), dẫn Viên Kha, Trương Chấn Lê, Chu Du: Đại học Shimane
• Quốc vụ viện Trung Quốc, thông tư ngày 14/6/2008, mục I-57: gov.cn; Đàm Thị Uyên, Mai Thị Hồng Vĩnh, “Khai thác biểu tượng vật linh ‘Long khuyển’ trong văn hóa người Dao đối với phát triển du lịch”, Tạp chí Dân tộc học số 3 (2022), dẫn Ngô Đức Thịnh: VJOL
• E. T. C. Werner, Myths and Legends of China (1922), chương III: Project Gutenberg; “盤古” (Shirakawa Shizuka, Kirimoto Tōta, Nihon Kokugo Daijiten), “槃瓠” (Shirakawa Shizuka, Itō Seiji), “太陽” (Ōbayashi Taryō): Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.