Theseus và Minotaur: Mê cung

Plutarch mở đầu Cuộc đời Theseus bằng một tấm bản đồ. Ông nói các nhà địa lý dồn những vùng đất họ không biết ra mép bản đồ, kèm những dòng ghi chú như “Bên kia là sa mạc cát không có nước, đầy thú dữ”. Khi lần ngược về tới Theseus, chính ông cũng đã đến mép ấy: một vùng đất “đầy những điều kỳ lạ và hư ảo, xứ sở của thi nhân và người kể chuyện”. Dù vậy ông vẫn kể, với hy vọng, như lời ông, khiến chuyện hoang đường “chịu theo lý trí và mang dáng dấp của lịch sử”.

1 Câu Chuyện

Bản kể này theo Cuộc đời Theseus (chương 3–22) của Plutarch, nhà viết tiểu sử người Hy Lạp sống vào cuối thế kỷ I và đầu thế kỷ II CN, qua bản dịch tiếng Anh của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914). Phần về con quái vật và sợi chỉ, vốn được Plutarch lướt qua, theo Thư viện của Apollodorus và phần Tóm lược của sách, bản dịch của J. G. Frazer (Loeb, 1921).

1-1 Thanh Gươm Dưới Tảng Đá

Vua Athens là Aegeus không có con, và nữ tư tế ở Delphi ban cho ông một lời dặn khó hiểu: “Hỡi vị thủ lĩnh lớn của muôn dân, chớ mở miệng túi rượu da cho đến khi ngươi trở lại thành Athens.” Trên đường về, ông ghé Troezen trên bán đảo Peloponnese và kể lời sấm cho vị vua nổi tiếng thông thái ở đó là Pittheus. Pittheus hiểu ý lời sấm, bèn thuyết phục, hoặc lừa, cho Aegeus ăn nằm với con gái mình là Aethra. Apollodorus kể thêm rằng cũng trong đêm ấy, Poseidon đến với nàng (3.15.7).

Trước khi đi, Aegeus giấu một thanh gươm và một đôi dép dưới một tảng đá lớn, trong một hốc vừa khít với chúng. Nếu Aethra sinh con trai, và khi lớn lên cậu bé nhấc nổi tảng đá, nàng hãy cho cậu mang những tín vật ấy đến Athens, thật kín đáo: Aegeus sợ năm mươi đứa cháu, các con trai của Pallas, những kẻ khinh ông vì không có người nối dõi. Pittheus cho loan tin rằng đứa trẻ, Theseus, là con của Poseidon, vị thần bảo hộ Troezen. Khi chàng trai đã sẵn sàng, Aethra dẫn chàng đến tảng đá, và chàng “nhấc lên dễ dàng”. Ở Troezen, người ta kể với Pausanias rằng khi ấy chàng mười sáu tuổi (1.27.8).

1-2 Đường Đến Athens

Mẹ và ông ngoại van nài chàng đi đường biển. Chàng lại chọn đường bộ, nơi bọn cướp khiến ai đi qua cũng mất mạng, vì chàng khao khát sánh với những chiến công của người họ hàng là Heracles. Ở Epidaurus, chàng giết Periphetes, kẻ Cầm Chùy, rồi giữ lấy cây chùy. Trên eo đất Corinth, chàng giết Sinis, kẻ Uốn Thông, “đúng theo cách” Sinis vẫn giết người khác. Chàng cố ý đi đường vòng để giết con lợn nái ở Crommyon, mà có người nói thật ra là một nữ tướng cướp. Ở biên giới Megara, chàng ném Sciron, kẻ hay đá khách qua đường xuống biển, xuống vách đá; ở Eleusis, chàng vật ngã Cercyon; đi thêm một quãng, chàng bắt Procrustes phải vừa với chính chiếc giường của hắn, như hắn vẫn bắt khách lạ phải vừa với nó (chương 6–11).

Ở Athens, Medea đang sống với Aegeus. Nàng từ Corinth trốn sang, hứa dùng phép thuật chữa cho ông khỏi cảnh không con. Nàng biết người lạ là ai, còn Aegeus thì không, và nàng thuyết phục ông vua già đầu độc chàng trong một bữa tiệc. Khi thịt được dọn ra, Theseus rút gươm như để cắt thịt, cốt cho cha nhìn thấy. Aegeus nhận ra thanh gươm, hất đổ chén rượu và công nhận con trai trước mặt dân thành (chương 12). Trong Apollodorus, Aegeus sai người lạ đi giết con bò mộng ở Marathon trước, và về sau Theseus đuổi Medea đi (Tóm lược 1.5–6).

1-3 Cống Phẩm

Nhiều năm trước, Androgeos, con trai vua Minos xứ Crete, bị giết ở Attica, người ta tin là bị ám hại. Minos đem quân đánh Athens; rồi mất mùa và dịch bệnh giáng xuống, sông ngòi cạn khô. Thần phán rằng tai ương sẽ dứt nếu họ làm nguôi lòng Minos, và người Athens chịu cứ chín năm một lần nộp cho ông bảy chàng trai và bảy thiếu nữ. Theo Plutarch, trong “dị bản kịch tính nhất”, những người trẻ ấy bị Minotaur giết trong Mê cung, hoặc lang thang trong đó, không tìm được lối ra cho đến chết (chương 15).

Apollodorus kể con quái vật từ đâu mà có. Minos giữ lại con bò mộng mà Poseidon gửi từ biển lên để làm vật tế, nên thần nổi giận khiến hoàng hậu Pasiphaë đem lòng ham muốn con vật, và bà sinh ra Asterius, “người được gọi là Minotaur” (Pausanias gọi là Asterion, 2.31.1). Hắn có mặt bò, còn phần còn lại là người, và Minos, theo lời sấm, nhốt hắn trong Mê cung, một tòa nhà “với những lối quanh co rối rắm làm lạc đường ra” (3.1.3–4). Người dựng nó là Daedalus, nghệ nhân người Athens, và câu chuyện của ông được kể trong Daedalus và Icarus: Đôi cánh.

Đến kỳ nộp cống lần thứ ba, người Athens than phiền rằng Aegeus, kẻ gây ra tai họa, lại là người duy nhất không phải chịu phạt. Theseus tự xin đi, không chờ bốc thăm. Hai lần trước, con thuyền đều ra đi với cánh buồm đen, vì không ai mong những người trẻ trở về. Lần này Aegeus trao thêm cho người hoa tiêu một cánh buồm trắng: nếu Theseus bình an trở về thì kéo buồm ấy lên (chương 17).

1-4 Sợi Chỉ Của Ariadne

Ở Crete, con gái vua Minos là Ariadne đem lòng yêu Theseus. Trong Apollodorus, nàng hứa giúp chàng nếu chàng chịu đưa nàng về Athens làm vợ, và khi chàng đã thề, nàng hỏi Daedalus cách ra khỏi Mê cung. Theo lời khuyên của Daedalus, nàng trao cho Theseus một cuộn chỉ. Chàng buộc đầu chỉ vào cửa rồi thả dần chỉ ra sau lưng khi bước vào. Ở tận cùng Mê cung, chàng gặp Minotaur và giết hắn bằng nắm đấm, rồi lần theo sợi chỉ trở lại cửa. Ngay đêm ấy, chàng cùng Ariadne và những thanh niên Athens vượt biển sang Naxos (Tóm lược 1.8–9). Plutarch dẫn lời tác giả Pherecydes, kể thêm rằng Theseus còn đục thủng đáy các thuyền Crete để không ai đuổi theo được (chương 19).

1-5 Naxos Và Cánh Buồm Đen

Theo Apollodorus, ở Naxos thần Dionysus đem lòng yêu Ariadne và mang nàng đi. Trên đường về, Theseus ghé Delos, dâng lễ tế Apollo và cùng những người trẻ chàng đã cứu múa một điệu múa mà người Delos vẫn còn múa vào thời Plutarch, “mô phỏng những lối đi vòng vèo trong Mê cung”. Họ gọi đó là điệu Sếu (chương 21).

Khi gần tới Attica, Theseus và người hoa tiêu, “vì quá vui mừng hân hoan”, quên kéo cánh buồm trắng. Aegeus trông thấy cánh buồm đen, tuyệt vọng “gieo mình từ trên tảng đá xuống và tan xác”. Theseus cập bến Phalerum và dâng những lễ tế đã khấn hứa; người sứ giả chàng sai lên thành mang về tin vua đã chết, và cả đoàn vừa khóc than vừa đi lên Athens. Theseus chôn cất cha và lên làm vua (chương 22).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Một phiến đất sét ở Knossos. Phiến Linear B Gg 702 ghi lễ vật dâng “tất cả các vị thần” và da-pu₂-ri-to-jo po-ti-ni-ja. Palmer đọc chữ đầu là labyrinthoio, “của Mê cung”, vì trong một số từ có trước tiếng Hy Lạp, d và l có thể thay cho nhau. Năm 1957, John Chadwick gọi cách đồng nhất ấy là “cực kỳ hấp dẫn”, dù sự thay đổi ấy “chưa được xác nhận chắc chắn trên các phiến đất sét”. Theo cách đọc này, một “Bà chủ của Mê cung” đã nhận một vò mật ong. Bộ Văn hóa Hy Lạp xếp các phiến đất sét ở Knossos vào thế kỷ XIV TCN.
• Homer. Iliad (18.590–592) ví một điệu múa trên tấm khiên của Achilles với “sân múa mà xưa kia Daedalus dựng ở Knossos rộng lớn cho nàng Ariadne tóc đẹp”. Ở cõi chết, Odysseus gặp “nàng Ariadne xinh đẹp, con gái của Minos lòng dạ hiểm độc, người mà Theseus từng muốn đưa từ Crete về” (Odyssey 11.321–325). Cả hai đoạn đều không nhắc đến Minotaur.
• Hesiod, Thần phả 947–949: Dionysus lấy Ariadne làm vợ, và Zeus làm cho nàng “bất tử và không già”.
• Catullus, bài thơ số 64 (thế kỷ I TCN). Trên tấm khăn phủ giường cưới có dệt hình Ariadne trên bờ biển đảo Dia, nhìn theo Theseus đang đi xa; nhà thơ kể chuyện cống nạp, sợi chỉ, cánh buồm bị quên và cái chết của Aegeus, rồi tả cảnh Bacchus đến tìm nàng (dòng 50–264).
• Diodorus xứ Sicily, Thư viện lịch sử 4.59–62 và 4.77 (thế kỷ I TCN); Virgil, Aeneid 6.14–33, nơi những cánh cửa Daedalus chạm ở Cumae thuật lại cả câu chuyện (xem Sibyl xứ Cumae: Nữ tiên tri và chín cuốn sách); Ovid, Metamorphoses 8.152–182.
• Plutarch, Cuộc đời Theseus, ghép đôi với Cuộc đời Romulus. Ông nêu tên nguồn suốt bài: Philochorus, Hellanicus, Cleidemus, Demon, Pherecydes, nhà thơ Simonides và những người khác.
• Apollodorus, Thư viện 3.1.3–4 và 3.15.7–3.16.2, một cuốn sổ tay thần thoại thường được xếp vào thế kỷ I hoặc II CN. Bản đầy đủ đứt đoạn giữa hành trình của Theseus, sau đoạn Sinis; câu chuyện tiếp tục trong một bản rút gọn, Tóm lược (1.1–11). Bằng tiếng Latin, cuốn Fabulae mang tên Hyginus kể vắn tắt câu chuyện (37–43).

3 Những Dị Bản

• Chín năm một lần hay mỗi năm? Plutarch (15.1), Diodorus (4.61.3) và Ovid (“lần bốc thăm thứ ba, lặp lại sau chín năm”, 8.171, bản dịch của chúng tôi) nói chín năm một lần. Apollodorus (3.15.8), Virgil (septena quotannis, “mỗi năm bảy người”, 6.21) và Hyginus (41) nói mỗi năm. Cả Plutarch lẫn Apollodorus đều cho Theseus đi theo kỳ cống nạp thứ ba.
• Bốc thăm hay tình nguyện? Trong Plutarch, Theseus tự xin đi. Apollodorus ghi cả hai: chàng “được tính vào số” người phải đi, “hoặc, theo lời một số người, chàng tự nguyện”. Theo Hellanicus, qua lời Plutarch, chẳng có bốc thăm nào: Minos tự đến chọn những người trẻ, và chọn Theseus đầu tiên (17.3).
• Minotaur chết thế nào? Apollodorus: bởi nắm đấm của Theseus. Catullus: Theseus quật ngã hắn như cơn bão nhổ bật một cây sồi hay cây thông trên núi Taurus, con quái vật “vô ích lắc cặp sừng” (64.105–111). Theo các lời chú giải cổ về Homer mà Frazer tóm lược, Pherecydes kể Theseus gặp Minotaur đang ngủ, túm tóc hắn và đem tế Poseidon. Trên ngai thờ Apollo ở Amyclae, Pausanias không hiểu vì sao con Bò của Minos lại được khắc “bị trói, và bị Theseus dắt đi khi còn sống” (3.18.11).
• Sợi chỉ là của ai? Apollodorus: Daedalus bày cách. Virgil: chính Daedalus, vì thương công chúa, trao sợi chỉ (6.28–30). Hyginus: Theseus ra ngoài “theo lời Ariadne dặn, cuộn chỉ lại” (42, bản dịch của chúng tôi).
• Không hề có quái vật. Theo Philochorus, qua lời Plutarch, người Crete nói Mê cung chỉ là một nhà ngục. Những người trẻ Athens là giải thưởng của các cuộc thi đấu tang lễ tưởng nhớ Androgeos, và người thắng là viên tướng tàn nhẫn của Minos tên Taurus, nghĩa là “Bò mộng”; Theseus vật thắng hắn, và Minos trả những người trẻ lại (16.1, 19.2–3). Aristotle cho rằng họ sống hết đời làm nô lệ ở Crete. Cleidemus biến chuyện thành một cuộc chiến, trong đó Theseus giết con trai Minos là Deucalion “ở cổng Mê cung” (19.6). Pausanias viết về “con vật gọi là Bò của Minos, dù đó là người hay là thú” (1.24.1).
• Ariadne. Homer: bị Artemis giết. Hesiod: thành vợ Dionysus và được bất tử. Catullus và Hyginus: bị bỏ lại khi đang ngủ trên đảo Dia; trong Hyginus, Theseus nghĩ đưa nàng về sẽ mang tiếng xấu. Apollodorus, Diodorus và Pausanias: bị Dionysus cướp đi. Plutarch kể thêm rằng nàng thắt cổ; hoặc sống ở Naxos với một tư tế của Dionysus, vì Theseus yêu một người đàn bà khác là Aegle; hoặc chết ở đảo Cyprus trước khi kịp sinh con; và người Naxos kể rằng có hai nàng Ariadne (chương 20). Về đảo Dia, Diodorus nói đó là tên cũ của Naxos (4.61.5); còn Frazer, theo nhà chú giải Merry, nghiêng về hòn đảo nhỏ Dia ngoài khơi bờ bắc Crete, nơi Theseus sẽ đi ngang trên đường về Athens.
• Cánh buồm. Theseus quên vì vui mừng (Plutarch), vì đau buồn mất Ariadne (Apollodorus, Diodorus, Pausanias), hay vì Jupiter chấp thuận lời Ariadne cầu xin báo thù (Catullus 64.202–248). Simonides, được Plutarch dẫn, cho rằng hiệu báo bình an không phải buồm trắng mà là “một cánh buồm đỏ thắm nhuộm bằng hoa non của cây sồi xanh tươi tốt”. Các tác giả Hy Lạp, và cả Catullus, kể Aegeus gieo mình từ Acropolis; Hyginus kể ông lao xuống biển, “vì thế biển ấy được gọi là biển Aegean” (43, bản dịch của chúng tôi). Trong số các tác giả Frazer liệt kê, chỉ có Hyginus và hai tác giả Latin đời sau kể ông lao xuống biển.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một Heracles của Athens. Theseus của Plutarch lên đường để sánh với Heracles, và Diodorus gọi những chiến công dọc đường của chàng là “kỳ công” (4.59.1). Itō Teruo viết trong bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica rằng những chuyện kể về võ dũng của Theseus rất giống truyền thuyết Heracles, và truyền thuyết về chàng dường như đã phát triển để Athens có một người anh hùng dân tộc đối trọng với Heracles của người Doris.
• Con thuyền và Delos. Người Athens giữ con thuyền ba mươi mái chèo của Theseus cho đến thời Demetrius xứ Phalerum, cuối thế kỷ IV TCN, thay ván mới mỗi khi ván cũ mục, đến nỗi các triết gia tranh cãi liệu nó “vẫn là con thuyền ấy” hay không (Plutarch 23.1). Trong Phaedo của Plato (58a–c), người Athens đã khấn với Apollo rằng nếu những người trẻ trở về bình an, họ sẽ gửi một đoàn sứ đến Delos mỗi năm. Khi thuyền chưa về thì không được hành hình ai, vì thế Socrates “đã ở trong ngục một thời gian dài giữa phiên xử và cái chết”.
• Những gì Pausanias đã thấy (thế kỷ II CN): gần Troezen, “Tảng đá của Theseus” (2.32.7); trên Acropolis, một nhóm tượng đồng về truyền thuyết này, “mọi thứ bằng đồng trừ tảng đá” (1.27.8), và tượng Theseus đánh nhau với con Bò của Minos (1.24.1); và cạnh đền thờ Nữ thần Chiến thắng Không cánh, nơi “nhìn thấy được biển”, chỗ người ta kể Aegeus đã gieo mình xuống (1.22.4–5).
• Hài cốt. Năm 476–475 TCN, sấm truyền Delphi bảo người Athens mang hài cốt Theseus về. Trên đảo Scyros, Cimon tìm thấy quan tài của “một người to lớn khác thường”, có một ngọn giáo đồng và một thanh gươm, và Athens đón nó “như thể chính Theseus đang trở về thành của mình” (Plutarch, chương 36).
• Knossos. Theo Bộ Văn hóa Hy Lạp, di chỉ này được Minos Kalokairinos phát hiện năm 1878, và Arthur Evans khai quật từ năm 1900 đến năm 1931. Evans đã phục dựng phần lớn cung điện: dựng cột bê tông ở chỗ tìm thấy dấu vết cột gỗ, và từ thập niên 1920, cùng kiến trúc sư Piet de Jong, dùng bê tông cốt thép. Bảo tàng Ashmolean gọi việc phục dựng này có lẽ là phần gây tranh cãi nhất trong công trình của ông. Ngay thời cổ đại, du khách đã được chỉ cho xem một mê cung: trong Cuộc đời Apollonius xứ Tyana của Philostratus (4.34, thế kỷ III CN), Knossos là nơi “người ta chỉ cho xem một mê cung”.
• Đồng tiền. Theo nhà nghiên cứu tiền cổ Mariusz Mielczarek, từ khoảng năm 470 TCN Knossos đúc tiền có Minotaur ở một mặt, mặt kia là bốn hoa văn uốn khúc tượng trưng cho Mê cung; sau đó là mê cung hình vuông, và từ năm 200 đến năm 67 TCN là mê cung hình tròn. Bảo tàng Nghệ thuật Harvard lưu giữ một đồng stater năm 300–270 TCN có mê cung hình vuông (1.1965.1986). Còn Yokoyama Tadashi, trong Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, xếp hoa văn mê cung sớm nhất trên tiền Knossos vào thời muộn hơn, khoảng thế kỷ II TCN; các nguồn không thống nhất với nhau. Ông cũng lưu ý rằng hoa văn mê cung thời cổ là một lối đi duy nhất, không có ngã rẽ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Daedalus và Icarus: Giữa mặt trời và biển cả: người dựng nên Mê cung. Trong Apollodorus, sau khi Theseus trốn thoát, Minos nhốt Daedalus cùng con trai vào chính Mê cung ấy (Tóm lược 1.12).
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: người anh hùng mà Theseus muốn sánh ngang. Pausanias và Diodorus nói con bò mộng ở Marathon chính là con bò Crete mà Heracles đã đưa về Peloponnese trong một kỳ công của mình, và Pausanias thêm rằng nó đã giết Androgeos (1.27.10).
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: cuối câu chuyện của Jason, Medea từ Corinth trốn sang Athens; trong câu chuyện của Theseus, nàng là vợ Aegeus và mưu đầu độc người lạ.
• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: Plutarch ghép đôi hai vị lập quốc trong bộ tiểu sử song hành của mình, vì cả hai đều “có dòng dõi mơ hồ, không rõ ràng, và được tiếng là con cháu thần linh”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Plutarch, Cuộc đời Theseus, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914), kèm chú thích của người dịch: LacusCurtius
• Apollodorus, Thư viện 3.1.2–4, 3.15.7–3.16.2 và Tóm lược 1.1–12, bản dịch của Sir James George Frazer (Loeb, 1921), kèm chú thích của Frazer: Theoi, Theoi, Perseus
• Homer, Iliad 18.590–592, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924), và Odyssey 11.321–325, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus, Perseus; Hesiod, Thần phả 947–949, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus
• Catullus, bài thơ số 64, bản dịch của Leonard C. Smithers (1894), và văn bản Latin: Perseus, Perseus
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 1.61, 4.59–62 và 4.77, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, 1933 và 1935): LacusCurtius, LacusCurtius
• Virgil, Aeneid 6.14–33, bản dịch của Theodore C. Williams (1910), và văn bản Latin do J. B. Greenough hiệu đính (1900): Perseus, Perseus
• Ovid, Metamorphoses 8.152–182, bản dịch của Brookes More (1922), và văn bản Latin do Hugo Magnus hiệu đính (1892): Perseus, Perseus
• Hyginus, Fabulae 37–43, văn bản Latin: The Latin Library
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.22.4–5, 1.24.1, 1.27.8–10, 2.31.1, 2.32.7 và 3.18.11, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 36.19 (36.84–93), bản dịch của John Bostock và H. T. Riley (1855): Perseus; Plato, Phaedo 58a–c, bản dịch của Harold North Fowler (Loeb, bản in năm 1966): Perseus; Philostratus, Cuộc đời Apollonius xứ Tyana 4.34, bản dịch của F. C. Conybeare (Loeb, 1912): Livius
• Arthur Evans, The Palace of Minos at Knossos, tập I (London, 1921), tr. 4–6 và 533: archive.org
• John Chadwick, “Potnia”, Minos 5 (1957): Đại học Salamanca; “Labyrinth”, Daidalika, Đại học Hellenic Mediterranean: daidalika.hmu.gr
• Bộ Văn hóa và Thể thao Hy Lạp, “Knossos”: odysseus.culture.gr; Andrew Shapland, “Rebuilding the Palace of Minos at Knossos”, Bảo tàng Ashmolean: ashmolean.org
• Mariusz Mielczarek, “More on the Labyrinth on the Coins of Knossos”, Studies in Ancient Art and Civilization 17 (2013): akademicka.pl; Bảo tàng Nghệ thuật Harvard, “Stater of Knossos” (1.1965.1986): harvardartmuseums.org
• Itō Teruo, “テセウス”, Nipponica, và Yokoyama Tadashi, “迷宮”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.