Aeneas: Người Troy trở thành tổ tiên của La Mã

Giữa lòng La Mã, trên quảng trường của Augustus, từng có một nhóm tượng: một người đàn ông cõng cha già trên vai, tay dắt đứa con trai nhỏ. Dòng chữ bên dưới gọi chàng là vị vua đầu tiên của người Latin. La Mã nhớ về tổ tiên mình như thế: không phải người xây nên thành, mà là kẻ lưu vong có con cháu về sau sẽ xây nó.

1 Câu Chuyện

Phần này theo Aeneid của Virgil. Số quyển và số dòng theo nguyên văn Latin ở The Latin Library; các đoạn trích được dịch từ bản văn xuôi tiếng Anh của J. W. Mackail (1885). Virgil mở đầu từ giữa câu chuyện, bằng cơn bão quăng người Troy lên bờ biển châu Phi, rồi để chính Aeneas kể cho nữ hoàng Dido nghe chuyện thành Troy thất thủ và những năm lênh đênh trên biển (quyển 2–3). Ở đây các sự việc được kể theo thứ tự.

1-1 Đêm Cuối Của Thành Troy

Đêm quân Hy Lạp chiếm thành, hồn ma Hector hiện về trong giấc ngủ của Aeneas. Thành Troy đã mất, Hector nói, “thành Troy giao phó cho ngươi những vật thánh và các thần hộ gia”, và Aeneas phải tìm cho chúng một thành mới bên kia biển. Rồi Hector mang ra khỏi điện thờ trong cùng “dải băng và quyền năng của Vesta, cùng ngọn lửa không bao giờ tắt” (2.289–297).

Aeneas chiến đấu trên những con phố đang cháy, rồi chạy về tìm cha. “Nào, cha yêu dấu, hãy bám lấy cổ con; đôi vai này sẽ đỡ cha” (2.707–708). Anchises cầm các vật thánh và các thần hộ gia, vì Aeneas vừa rời trận chém giết, chưa được chạm vào chúng khi chưa tắm mình trong nước chảy. Aeneas khoác tấm da sư tử lên vai rồi cõng cha; bé Iulus nắm lấy tay phải chàng, còn người vợ Creusa theo sau (2.717–725).

Trong những ngõ tối, Creusa lạc mất, và chàng không ngoái lại cho đến khi tới ngôi đền cổ của Ceres ngoài tường thành (2.735–744). Chàng chạy trở vào thành. Hồn nàng hiện ra, cao lớn hơn lúc sống: “Cuộc lưu đày của chàng sẽ dài”, nhưng chàng sẽ đến xứ Hesperia, “nơi sông Tiber xứ Lydia chảy qua”, và ở đó “một vương quốc, cùng con gái một vị vua làm vợ” đang chờ chàng (2.780–784). Ba lần chàng cố vòng tay ôm cổ nàng, ba lần bóng hình tuột khỏi tay chàng (2.792–794). Lúc rạng đông, chàng thấy một đám đông dân chạy nạn đang chờ, lại cõng cha lên và đi về phía núi (2.796–804).

1-2 Những Năm Trên Biển

Họ đóng thuyền, thử đến Thrace, rồi đến đảo Delos, nơi Apollo đáp: “Hãy tìm người mẹ xưa của các ngươi; từ đó nhà Aeneas sẽ cai trị mọi miền, và cả con của các con chàng” (3.94–98). Nhà chú giải Servius ghi rằng “câu thơ này là của Homer” (chúng tôi dịch từ tiếng Latin): đó là lời tiên tri của Poseidon, được nới rộng từ người Troy ra khắp mọi miền đất. Họ tưởng người mẹ ấy là đảo Crete, cho đến khi các thần hộ gia hiện về trong giấc mơ và chỉ lại: miền đất ấy là Hesperia, nay người ta gọi là Ý, quê hương mà Dardanus đã ra đi (3.163–171). Ở Buthrotum, họ gặp Helenus, em trai Hector, đang cai trị các thành Hy Lạp (3.294–297). Ở Drepanum trên đảo Sicily, Anchises qua đời: “nơi đây, người cha tuyệt vời nhất, cha bỏ con lại” (3.707–711, chúng tôi dịch từ tiếng Latin).

1-3 Dido

Cơn bão do Juno gây ra đưa họ đến châu Phi, nơi Dido, một nữ hoàng chạy trốn người anh ở Tyre, đang xây thành Carthage (1.340–341). Trong một cuộc đi săn, cơn giông làm đoàn người tản mát, và “Dido cùng vị thủ lĩnh thành Troy trú vào cùng một hang đá”. Đất và Juno ra hiệu, các nữ thần núi kêu vang trên đỉnh, và “ngày ấy mở ra cánh cửa của cái chết và nguồn cơn của tai họa”: Dido “gọi đó là hôn nhân, và lấy cái tên ấy che đi lầm lỗi” (4.160–172).

Jupiter sai Mercury xuống, và Mercury bắt gặp Aeneas đang xây tường thành Carthage. Nếu vinh quang không lay động được chàng, hãy nghĩ đến Ascanius, người được định sẵn vương quốc Ý và đất La Mã (4.265–276). Aeneas nói với Dido rằng chàng chưa từng hứa hôn, và “ta theo đuổi nước Ý chẳng phải do ý ta” (4.338–361). Lúc rạng đông, từ tháp canh nàng thấy “đoàn thuyền giương buồm ra khơi” và bến cảng trống trơn (4.584–591). Nàng nguyền rủa: “Hãy trỗi dậy từ tro bụi của ta, hỡi kẻ báo thù chưa có tên, mà đuổi theo những kẻ đến định cư dòng Dardanus bằng lửa và gươm”, bờ chống bờ, cho đến đời con cháu (4.622–629). Rồi nàng bước lên giàn hỏa thiêu tự tay dựng, và gieo mình lên thanh gươm thành Troy (4.642–665).

1-4 Những Cuộc Thi Ở Sicily

Một năm sau ngày Anchises mất, người Troy trở lại Sicily, và Aeneas tổ chức các cuộc thi bên mộ cha (5.45–50). Bốn chiếc thuyền đua; những thuyền trưởng sẽ là tổ tiên các dòng họ La Mã: Mnestheus của họ Memmius, Sergestus của họ Sergius, Cloanthus của họ Cluentius (5.116–123). Tiếp theo là chạy đua, đấu quyền và bắn cung, và sau cùng các thiếu niên cưỡi ngựa diễn trận giả. Virgil kể rằng Ascanius về sau truyền trò này cho Alba Longa; “từ họ, La Mã hùng mạnh tiếp nhận nó… và nay nó được gọi là Troy, còn các cậu bé là đoàn quân thành Troy” (5.596–602). Trong lúc ấy, Juno sai Iris đến chỗ những người đàn bà thành Troy đã chán biển cả, và họ phóng hỏa đốt thuyền (5.604–663). Aeneas để người già và người mệt mỏi ở lại một thành mới, Acesta (5.715–718, 755–758).

1-5 Cõi Âm

Ở Cumae, Sibyl dẫn chàng xuống cõi chết (phần của bà được kể trong câu chuyện riêng). Tại đó chàng gặp Dido. Chàng khóc: “chẳng phải tự nguyện, hỡi nữ hoàng, mà ta rời bờ biển của nàng”, nhưng nàng chỉ nhìn xuống đất rồi lặng lẽ quay về với người chồng đầu tiên, Sychaeus (6.450–476). Anchises chỉ cho chàng những linh hồn sẽ sinh ra làm con cháu chàng: Silvius, con của chàng với Lavinia, các vua Alba Longa, Romulus, Caesar cùng cả dòng dõi Iulus, và Augustus, người sẽ đem thời hoàng kim trở lại Latium (6.756–797). Các dân tộc khác sẽ đúc đồng, tạc đá giỏi hơn: “phận sự của ngươi, hỡi người La Mã, là cai trị các dân tộc… khoan dung kẻ quy phục và đánh gục kẻ kiêu căng” (6.847–853). Aeneas trở lên qua cánh cổng ngà, cánh cổng của những giấc mơ dối trá (6.893–898).

1-6 Latium

Họ đổ bộ ở cửa sông Tiber và dùng bữa trên những chiếc bánh mì dẹt. Khi hết thức ăn, họ ăn luôn cả bánh, và Iulus đùa: “Ơ kìa, ta ăn cả bàn ăn rồi sao?” Aeneas nhận ra một lời tiên tri đã thành sự thật: “đây là nhà, đây là quê hương ta” (7.107–122). Vua Latinus, chắt của Saturn, có một người con duy nhất là Lavinia, được Turnus, hoàng tử trẻ của người Rutuli, cầu hôn (7.45–57, 7.409). Người ta đã thấy lửa bén trên tóc nàng, và lời sấm của Faunus bảo vua gả nàng cho người ngoại quốc (7.71–101), nên vua đón tiếp người Troy. Juno không chịu: “nếu không lay chuyển được các thần trên trời, ta sẽ khuấy động cõi âm” (7.312). Nữ thần báo oán Allecto do bà sai đi xúi giục hoàng hậu Amata và Turnus chống lại họ, và chiến tranh nổ ra (7.341–410).

Thần sông Tiberinus báo cho Aeneas một điềm: dưới những cây sồi xanh bên bờ, chàng sẽ thấy một con lợn nái trắng với ba mươi con trắng, và ba mươi năm sau Ascanius sẽ lập nên Alba, thành “Trắng” (8.36–48). Chàng tìm thấy nó và dâng nó lên Juno (8.81–85).

1-7 Cảnh Cuối

Trong cuộc chiến, Turnus giết chàng trai trẻ Pallas, con của Evander, đồng minh của Aeneas, và lấy chiếc đai gươm của cậu (10.479–500). Trước trận đấu tay đôi cuối cùng, Aeneas thề rằng Latinus sẽ giữ binh quyền và vương quyền, còn người Troy sẽ xây một thành mà Lavinia sẽ đặt tên (12.190–194). Trên trời, Juno cuối cùng nhượng bộ với một điều kiện: người Latin giữ tên gọi, tiếng nói và y phục của mình, và tên thành Troy sẽ bị lãng quên. Jupiter ưng thuận (12.819–840). Turnus bị thương, van xin: “Lavinia là vợ ngươi; đừng đẩy lòng thù hận đi xa hơn nữa.” Aeneas do dự, rồi thấy chiếc đai của Pallas trên vai Turnus, và giết Turnus. Thiên sử thi kết thúc ở đó: “sự sống rên lên một tiếng, phẫn uất trốn vào bóng tối” (12.930–952).

Không có đám cưới, cũng không có thành nào. Phần còn lại nằm trong lời Jupiter hứa với Venus: ba năm trị vì ở Latium, ba mươi năm cho Ascanius, “nay được gọi là Iulus”, người dời vương quốc về Alba Longa, rồi ba trăm năm các vua cho đến khi Ilia sinh cho Mars một cặp song sinh. “Ta đã ban cho họ một đế quốc không có giới hạn” (1.263–279).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Homer, Iliad quyển 5 và 20 (xem trên). Thánh ca Homer dâng Aphrodite kể nữ thần ăn nằm với Anchises trên núi Ida và hứa “một người con trai yêu dấu sẽ trị vì người Troy, cùng con của các con sau đó”. Nữ thần đặt tên chàng là Aeneas theo “nỗi đau khủng khiếp” (tiếng Hy Lạp ainos là “khủng khiếp”) khi phải chung giường với một người phàm (196–199, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White). Thần phả của Hesiod cũng ghi cuộc sinh nở ấy “trên những đỉnh núi Ida” (1008–1010).
• Sophocles, trong vở Laocoön nay đã mất, đã cho thấy “Aeneas cõng cha trên vai” (mảnh văn do Dionysius trích ở 1.48.2, bản dịch của Earnest Cary).
• Các sử gia Hy Lạp. Hellanicus xứ Lesbos, thế kỷ V TCN, kể cuộc chạy thoát trong Troica: Aeneas giữ thành nội, cho phụ nữ, trẻ em và người già đi trước lên núi Ida, rồi rời đi theo một thỏa ước đình chiến, cùng cha và các vị thần của mình (Dionysius 1.46–48). Timaeus xứ Sicily, người viết lịch sử đến năm 289 TCN, được người Lavinium cho biết rằng các vật thánh giữ ở đó là những chiếc gậy sứ giả bằng sắt và đồng cùng một chiếc bình gốm thành Troy (1.67.4). Ferdinando Castagnoli viết rằng chính nhờ Timaeus mà thuyết Aeneas đến Latium và nguồn gốc Troy của La Mã được xác lập.
• Naevius từng chiến đấu trong Chiến tranh Punic lần thứ nhất, mất khoảng năm 201 TCN, và đã gắn nguồn gốc La Mã với Aeneas trong sử thi Chiến tranh Punic (Treccani). Bộ chú giải mang tên Servius trích từ quyển 1 của tác phẩm ấy cảnh Anchises và Aeneas chạy trốn, có “nhiều người” theo sau (chú giải Aeneid 2.797). Macrobius nói rằng cơn bão mở đầu của Virgil, với Venus than thở cùng Jupiter và Jupiter an ủi nàng, “được lấy trọn từ Naevius” (Saturnalia 6.2.31, chúng tôi dịch từ tiếng Latin).
• Ennius (239–169 TCN) mở đầu bộ Biên niên gồm 18 quyển về lịch sử La Mã bằng việc Aeneas đặt chân đến (Treccani). Cato Giám sát quan (234–149 TCN) kể câu chuyện bằng văn xuôi trong Nguồn gốc, nay chỉ còn các mảnh (mục 3).
• Virgil (70–19 TCN) viết Aeneid từ năm 29 TCN cho đến khi mất (Treccani). Tiểu sử Virgil thời cổ gọi tác phẩm là “như một tấm gương phản chiếu cả hai thiên sử thi của Homer” (21), và kể rằng ông viết nháp bằng văn xuôi thành mười hai quyển trước, rồi chuyển từng phần sang thơ, không theo thứ tự nào (23). Hấp hối ở Brundisium, ông liên tục đòi những hòm sách để tự tay đốt bản thảo. Hai người bạn Varius và Tucca hiệu đính theo lệnh Augustus, và Varius cho xuất bản, giữ nguyên những câu thơ còn dang dở (37–41). Pliny viết: “Augustus thần thánh đã cấm đốt thơ của Virgil, trái với sự khiêm nhường trong di chúc của ông” (Lịch sử tự nhiên 7.114, chúng tôi dịch từ tiếng Latin).
• Livy (Lịch sử La Mã 1.1–3, khởi viết trong khoảng năm 27 đến 25 TCN), Dionysius xứ Halicarnassus (Cổ sử La Mã 1.45–73; Cary xác định lời tựa viết năm 7 TCN) và Ovid (Metamorphoses quyển 14) đều kể lại theo cách riêng (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Ai lập nên La Mã? Dionysius gom lại các câu trả lời của người Hy Lạp. Theo Hellanicus, Aeneas cùng Odysseus (một số bản chép tay ghi “sau Odysseus”) từ xứ Molossia sang Ý và lập nên thành, đặt tên theo Rhome, một phụ nữ thành Troy đã dẫn những người khác đốt thuyền; Damastes xứ Sigeum cũng đồng ý. Cephalon xứ Gergis cho rằng người lập thành là Romus, một con trai của Aeneas, còn Callias cho Rhome làm vợ Latinus (1.72). Một số tác giả La Mã coi Romulus và Remus là con của Aeneas, hoặc con của con gái chàng (1.73). Bộ chú giải mang tên Servius thêm rằng Eratosthenes coi Romulus là con của Ascanius, và “Naevius và Ennius truyền lại rằng Romulus, người lập thành, là cháu ngoại của Aeneas” (chú giải 1.273, chúng tôi dịch từ tiếng Latin).
• Anh hùng hay kẻ phản bội? Menecrates xứ Xanthus nói Aeneas đã bán thành Troy cho quân Hy Lạp vì căm ghét Paris (Dionysius 1.48.3). Livy viết rằng người Hy Lạp tha cho Aeneas và Antenor vì cả hai luôn chủ trương giảng hòa và trả Helen về (1.1).
• Chàng có đến Ý không? Có tác giả Hy Lạp cho chàng chết ở Thrace, hoặc định cư ở Arcadia; có người lại cho chàng trở về làm vua ở Troy, điều mà Dionysius cho là đọc sai lời tiên tri của Homer (1.49, 1.53).
• Hòa hay chiến? Livy đưa ra hai truyền thống: Latinus thua trận rồi kết minh, hoặc hai vua gặp nhau trước khi giao chiến và lập minh ước. Sau đó Turnus, người đã được hứa gả Lavinia, gây chiến; Latinus tử trận, và Aeneas ngã xuống trong cuộc chiến thứ hai chống Turnus và vua Etrusca Mezentius (1.1–2). Trong dị bản của Cato, như bộ chú giải mang tên Servius ghi lại, Latinus chết ngay trận đầu, Turnus chạy sang với Mezentius, Aeneas và Turnus đều “bị cuốn đi” trong cuộc chiến tái diễn, rồi Ascanius giết Mezentius trong một trận đấu tay đôi (chú giải 1.267).
• Latinus là ai? Trong Virgil, con của Faunus (7.47–49); trong Dionysius, con của Heracles nhưng được coi là con Faunus (1.44.3); trong Hesiod, con của Odysseus và Circe (Thần phả 1011–1013).
• Ascanius là con của ai? Livy không chịu phân định (“bởi ai có thể khẳng định chắc chắn về một chuyện xa xưa đến thế?”) liệu Iulus, người mà dòng họ Julius nhận làm tổ, là con của Lavinia hay là người con lớn do Creusa sinh ở thành Troy (1.3). Trong Dionysius, Ascanius vốn tên là Euryleon, còn Iulus là con của Ascanius và là tổ của dòng họ Julius (1.65, 1.70).
• Aeneas kết thúc ra sao? Livy: sau trận đánh cuối cùng, mộ chàng nằm bên sông Numicius, và “người ta gọi chàng là Jupiter Indiges” (1.2). Dionysius: không ai tìm thấy thi thể chàng, và người Latin dựng cho chàng một đền anh hùng khắc chữ “Kính dâng người cha và vị thần của nơi này, đấng cai quản dòng sông Numicius” (1.64.4–5). Ovid: Venus nhờ thần sông rửa sạch mọi phần phàm tục nơi chàng, rồi biến chàng thành thần (Metamorphoses 14.600–608).
• Dido và niên đại. Bộ chú giải mang tên Servius phản bác rằng Aeneas không thể thấy Carthage, vì thành này chỉ được lập bảy mươi năm trước La Mã (chú giải 1.267). Timaeus đặt việc lập Carthage vào năm 813 TCN theo cách quy đổi của Cary (Dionysius 1.74.1). Liệu Naevius đã kể chuyện Aeneas và Dido hay chưa vẫn còn tranh cãi (Treccani).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bốn trăm năm bị thiếu. Eratosthenes đặt việc thành Troy thất thủ vào năm 1183 TCN (chú thích của Cary cho Dionysius 1.74). Cato đặt việc lập La Mã vào 432 năm sau chiến tranh thành Troy (Dionysius 1.74.2), còn theo niên đại truyền thống (của Varro) là năm 753 TCN; Censorinus cho rằng chính Varro đã xác lập cách tính này (De die natali 21.5–6). Aeneas không thể là ông của Romulus. Giuseppe Lugli gọi lịch sử mười hai vị vua Alba là “một sự tái dựng của giới học giả”, làm ra “để lấp khoảng trống chừng 430 năm” và để tôn vinh nguồn gốc La Mã (Enciclopedia Italiana, 1929, chúng tôi dịch từ tiếng Ý). Dionysius tính Romulus là đời thứ mười bảy kể từ Aeneas (1.45.3). Jupiter của Virgil đưa ra 3 + 30 + 300 năm, và Servius đã hỏi vì sao lại ba trăm, khi các vua Alba trị vì bốn trăm năm (chú giải 1.272).
• Etruria. Bảo tàng Vatican trưng bày những bình gốm Athens từ các ngôi mộ ở Vulci, cuối thế kỷ VI và đầu thế kỷ V TCN, có cảnh Aeneas và Anchises, được “xã hội Etrusca thời ấy thấu hiểu, đồng hóa và tái tạo”. Castagnoli kể ra một chiếc bình amphora hình đỏ của người Etrusca ở Munich và một viên ngọc chạm ở Paris, đầu thế kỷ V, cùng những tượng nhỏ bằng đất nung ở Veii mà ông xác định niên đại “thế kỷ V hoặc IV TCN” (chúng tôi dịch từ tiếng Ý).
• Lavinium. Tại Pratica di Mare, phía nam La Mã, người ta tìm thấy một đền anh hùng bốn cạnh có cửa lớn bằng đá tufa thu hẹp dần lên trên, xây vào thế kỷ IV TCN trên một ngôi mộ thế kỷ VII TCN chứa nhiều đồ đồng và đồ gốm (Castagnoli, Enciclopedia dell’Arte Antica, 1973). Năm 1971–72, Paolo Sommella xác định đó là ngôi đền mà Dionysius tả ở 1.64. Maria Fenelli viết rằng sự xác định này “được đồng tình rộng rãi, nhưng cũng gặp sự hoài nghi và phản đối dai dẳng”, và “cuộc tranh luận vẫn còn bỏ ngỏ” (1995, chúng tôi dịch từ tiếng Ý). Varro kể rằng tượng đồng con lợn nái và đàn con vẫn đứng nơi công cộng ở Lavinium, và các tư tế còn cho xem xác lợn mẹ ướp muối (Về nông nghiệp 2.4, chúng tôi dịch từ tiếng Latin).
• Iulus và dòng họ Julius. Trong bài điếu văn cho người cô, Julius Caesar truy nguồn “dòng họ Julius, mà gia đình ta là một nhánh, về tới Venus” (Suetonius, Cuộc đời Julius 6.1, bản dịch của J. C. Rolfe). Ông đi giày cao màu đỏ như các vua Alba thuở trước, “vì ông khẳng định mình có họ với họ qua Iulus”, và năm 46 TCN ông khánh thành quảng trường mới của mình cùng một đền thờ Venus “với tư cách thủy tổ của dòng họ” (Cassius Dio 43.43.2 và 43.22.2, bản dịch của Earnest Cary). Trong Aeneid, vị Caesar dòng Troy là “Julius, người thừa hưởng tên của Iulus vĩ đại” (1.288).
• Augustus. Trên quảng trường của Augustus, hốc tường giữa của bán nguyệt đường phía bắc đặt tượng Aeneas cùng Anchises, Ascanius và các thần hộ gia, các vua Alba ở những hốc bên cạnh, còn Romulus ở bán nguyệt đường phía nam (Museo dei Fori Imperiali). Một mảnh bệ tượng mà bảo tàng định niên đại năm 2 TCN ghi, theo phần phục dựng, “Aeneas, vị vua đầu tiên của người Latin, trị vì ba năm”. Ovid tả Mars giáng xuống ngôi đền mới của mình và thấy “Aeneas oằn mình dưới gánh nặng yêu dấu, cùng biết bao tổ tiên của dòng họ Julius cao quý” (Fasti 5.563–564, chúng tôi dịch từ tiếng Latin). Augustus thường tổ chức trò chơi thành Troy cho các thiếu niên (Suetonius, Cuộc đời Augustus 43.2). Trên Ara Pacis (Bàn thờ Hòa bình), do viện nguyên lão biểu quyết năm 13 TCN và khánh thành năm 9 TCN (Res Gestae 12, với chú thích của F. W. Shipley), một tấm phù điêu từ lâu được hiểu là Aeneas dâng lễ trước đền các thần hộ gia (Castagnoli, 1960); năm 2001, Paul Rehak lập luận rằng người dâng lễ là vua Numa.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: một chuyến hải trình dài khác rời thành Troy. Tiểu sử Virgil thời cổ gọi Aeneid là “tấm gương phản chiếu cả hai thiên sử thi của Homer”, Hellanicus cho Aeneas sang Ý cùng Odysseus (Dionysius 1.72.2), và Hesiod coi Latinus là con của Odysseus.
• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: chặng cuối của dòng vua Alba bắt đầu từ con trai Aeneas. Cặp song sinh, con sói cái và việc lập thành La Mã được kể ở đó.
• Sibyl xứ Cumae: Nữ tiên tri và chín cuốn sách: người dẫn đường cho Aeneas xuống cõi âm. Lời tiên tri của bà và cành vàng được kể ở đó.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: hồn ma Hector trao cho Aeneas “dải băng và quyền năng của Vesta, cùng ngọn lửa không bao giờ tắt” (2.296–297), và Dionysius kể rằng tượng Palladium mà Aeneas mang sang Ý được các trinh nữ Vesta canh giữ (1.69.4).
• Cuộc chiến thành Troy: Quả táo, đoàn thuyền và con ngựa gỗ: cuộc chiến mà Aeneas thoát ra, từ cuộc phân xử của Paris đến con ngựa gỗ. Trong bản tóm tắt Cypria đã thất truyền, Aphrodite sai Aeneas cùng Paris vượt biển.

6 Nguồn Tham Khảo

• Virgil, Aeneid, nguyên văn Latin: The Latin Library; bản dịch của J. W. Mackail (Macmillan, 1885): Project Gutenberg
• Homer, Iliad 5.280–317 và 20.273–339, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924), kèm nguyên văn Hy Lạp: Perseus; Thánh ca Homer dâng Aphrodite 196–199 và Hesiod, Thần phả 1008–1016, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus, Perseus
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 1.44–74, bản dịch và chú thích của Earnest Cary (Loeb, 1937): LacusCurtius, LacusCurtius, LacusCurtius; Livy, Lịch sử La Mã 1.1–3, bản dịch của Canon Roberts (Dutton, 1912): Perseus
• Servius, chú giải Aeneid 1.267–273, 2.797 và 3.98, bản hiệu đính của G. Thilo: Perseus; Macrobius, Saturnalia 6.2.31: LacusCurtius
• Suetonius, Tiểu sử Virgil, Cuộc đời Julius 6.1 và Cuộc đời Augustus 43.2, bản dịch của J. C. Rolfe (Loeb, 1914): LacusCurtius, LacusCurtius; Pliny, Lịch sử tự nhiên 7.114: LacusCurtius; Cassius Dio 43.22 và 43.43, bản dịch của Earnest Cary (Loeb, 1916), và Res Gestae 12, bản dịch của F. W. Shipley (Loeb, 1924): LacusCurtius, LacusCurtius
• Ovid, Metamorphoses 14.600–608 và Fasti 5.563–566; Varro, Về nông nghiệp 2.4: The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library; Censorinus, De die natali 21: LacusCurtius
• Treccani: F. Castagnoli, “Enea” (1960) và “Lavinio” (1961, 1973), M. Fenelli, “Lavinio” (1995), Enciclopedia dell’Arte Antica; G. Lugli, “Alba Longa”, Enciclopedia Italiana (1929); “Nevio, Gneo”, “Ennio, Quinto”, “Catone, Marco Porcio”, “Virgilio Marone, Publio”, “Livio, Tito”: Enea, Lavinio, Alba Longa, Nevio, Ennio, Catone, Virgilio, Livio
• Mercati di Traiano – Museo dei Fori Imperiali, “Piece from a statue plinth with Aeneas inscription” (FA 1197) và “The exedras”: mercatiditraiano.it, mercatiditraiano.it; Bảo tàng Vatican, “Rooms IX and X. Guglielmi Collection”: museivaticani.va
• Paul Rehak, “Aeneas or Numa? Rethinking the Meaning of the Ara Pacis Augustae”, The Art Bulletin 83.2 (2001), tr. 190–208: KU ScholarWorks
• Bản dịch tiếng Nhật: Oka Michio và Takahashi Hiroyuki (Nhà xuất bản Đại học Kyoto, 2001); Izui Hisanosuke (Iwanami Bunko, 1976, hai tập): NDL Search, NDL Search

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.