Numa và Egeria: Nhà vua và nàng tiên của dòng suối

Người La Mã nhớ về vị vua đầu tiên, Romulus, như một chiến binh. Vị vua thứ hai thì ngược lại: một người Sabine không hề muốn ngai vàng, giữ cho La Mã yên bình suốt thời trị vì, lập ra các tư tế và lịch pháp cho thành, và nói rằng mình nhận được tất cả những điều ấy từ một nữ thần hẹn gặp ông bên dòng suối mỗi đêm.

1 Câu Chuyện

Không tác giả cổ đại nào kể trọn câu chuyện. Diễn biến thời trị vì theo Livy, Lịch sử La Mã 1.18–21; những đoạn Livy bỏ qua lấy từ Ovid và Cuộc đời Numa của Plutarch. Các trích dẫn do chúng tôi dịch: Livy từ bản tiếng Anh của Canon Roberts (1912), Plutarch từ bản của Bernadotte Perrin (1914), còn Ovid, Virgil, Cicero và Juvenal từ nguyên bản tiếng Latin. Số dòng thơ theo văn bản của The Latin Library.

1-1 Vị Vua Từ Cures

Sau khi Romulus biến mất giữa một cơn giông, các nghị viên thay phiên nhau cầm quyền, cho đến khi người La Mã và người Sabine thỏa thuận để một bên chọn vua từ bên kia (Plutarch, Cuộc đời Numa 2–3). Người được chọn là Numa Pompilius ở Cures, một thị trấn của người Sabine, người “am hiểu mọi luật lệ của thần linh và của con người, như bất cứ ai thời ấy có thể am hiểu” (Livy 1.18.1). Plutarch kể thêm rằng ông sinh ngày 21 tháng 4, đúng ngày thành La Mã được lập, và đã cưới Tatia, con gái duy nhất của Titus Tatius, người Sabine từng cùng Romulus chia nhau ngai vàng. Khi vợ mất, ông thường lang thang một mình “trong những khu rừng của thần linh, những đồng cỏ thiêng và những nơi vắng vẻ” (3.4–4.1). Lúc các sứ giả đến, ông đã gần bốn mươi tuổi, và thoạt đầu ông từ chối (5.1–6.1).

Trước khi trị vì, Numa xin hỏi ý thần linh, như người ta đã làm cho Romulus. Một thầy bói chim (augur) dẫn ông lên thành trì, và ông ngồi trên một tảng đá, mặt hướng về phía nam. Thầy bói chim trùm đầu, ngồi bên trái Numa, tay phải cầm “một cây gậy cong không có mấu, mà họ gọi là lituus”. Ông vạch các khu vực của bầu trời, chuyển gậy sang tay trái, đặt tay phải lên đầu Numa và khấn: “Lạy cha Jupiter, nếu ý trời muốn Numa Pompilius đây, người mà con đang đặt tay lên đầu, làm vua La Mã, xin hãy cho chúng con thấy những dấu hiệu chắc chắn trong ranh giới con đã vạch.” Dấu hiệu hiện ra, và Numa bước xuống với tư cách nhà vua (Livy 1.18.6–10).

1-2 Egeria Và Khu Rừng Của Các Camenae

La Mã được dựng lên bằng vũ khí, và Numa muốn dựng lại nó “bằng luật pháp và phong tục”. Ông xây đền Janus làm dấu hiệu của chiến tranh và hòa bình, ký hiệp ước với các nước láng giềng, rồi quay sang dạy dân kính sợ thần linh. Theo Livy, điều đó khó thấm vào một dân tộc thô ráp nếu không có chút gì kỳ diệu, nên Numa “giả vờ rằng ông gặp gỡ Egeria vào ban đêm”, và nói rằng ông lập các nghi lễ, các chức tư tế theo lời khuyên của bà. Livy gọi Egeria là nữ thần (1.19.1–5). “Có một khu rừng, giữa rừng là dòng nước không bao giờ cạn chảy ra từ một hang tối.” Numa thường vào đó một mình, “như thể để gặp nữ thần”, và dâng khu rừng cho các Camenae, “vì chính ở đó các nàng họp mặt với Egeria, vợ ông” (Livy 1.21.3).

Plutarch kể chuyện như một mối tình: “nữ thần Egeria yêu ông và trao thân cho ông”, và chính sự gần gũi với nàng đã cho ông “một trí tuệ vượt trên con người” (4.2). Khi người ta ngờ vực, ông mời nhiều người đến dùng một bữa đạm bạc trong căn nhà trống trải, rồi báo rằng nữ thần vừa đến thăm, và căn phòng bỗng đầy những chiếc chén quý cùng bàn tiệc thịnh soạn (15.2). Dionysius cũng kể mẹo này và nói chính Egeria đã bày cho ông (2.60.5–7).

1-3 Cái Giá Của Tia Sét

Đoạn kỳ lạ nhất do Ovid kể trong Fasti, bài thơ về lịch La Mã, ở chỗ ông hỏi vì sao vào tháng Ba các tư tế Salii mang vũ khí thiêng của Mars (3.259–392). Jupiter đang ném lửa xuyên qua mây, cả vua lẫn dân đều kinh hãi. Egeria bảo Numa rằng sét có thể hóa giải, và hai vị thần của đất La Mã là Picus và Faunus biết nghi lễ ấy, nhưng chỉ chịu dạy nếu bị bắt và trói lại.

Dưới chân đồi Aventine có một khu rừng “đen thẫm bóng sồi xanh”, với dòng suối rỉ ra từ một tảng đá phủ rêu. Ở đó Numa dâng một con cừu cho dòng suối, bày những chén rượu vang rồi cùng người của mình nấp trong hang. Hai vị thần đến uống nước như thường lệ, uống rượu rồi ngủ thiếp đi, và Numa từ trong hang lạnh bước ra trói tay họ. Faunus lắc cặp sừng mà nói rằng điều ông xin vượt quá sức họ: họ là thần đồng quê, còn sét thuộc về Jupiter. Nhưng cởi trói cho chúng ta, Picus nói, thì Jupiter sẽ đến. Hai vị thần làm gì sau đó, Ovid nói, con người không được phép biết. Họ kéo Jupiter từ trời xuống, và vì thế thần được gọi là Elicius, “kẻ bị kéo xuống” (3.295–328).

Rừng Aventine rung chuyển, mặt đất lún xuống dưới sức nặng của thần, tóc Numa dựng đứng. Ông xin một phép hóa giải chắc chắn. Jupiter gật đầu, nhưng giấu sự thật trong một câu đố. “Hãy chặt một cái đầu,” thần nói. “Xin vâng,” Numa đáp, “đầu củ hành đào từ vườn của con.” “Của người,” Jupiter nói. “Vậy con sẽ lấy tóc.” Jupiter đòi một mạng sống. “Của con cá,” Numa đáp. Thần bật cười, gọi ông là người “không thể bị ngăn cách khỏi chuyện trò với thần linh”, và hứa sáng hôm sau sẽ ban một dấu hiệu của quyền thống trị (3.329–348). Khi mặt trời mọc, một tấm khiên rơi xuống từ bầu trời rộng mở: câu chuyện ấy thuộc về Mars và các tư tế nhảy múa của thần, các tư tế Salii (3.349–392).

1-4 Tư Tế, Nghi Lễ Và Hòa Bình

Livy xem Numa là người dựng khung cho tôn giáo La Mã: lịch mười hai tháng theo mặt trăng, có chèn thêm tháng nhuận để khớp với mặt trời; những ngày được và không được bàn việc công; một tư tế (flamen) cho Jupiter, với y phục riêng và chiếc ghế của nhà vua, cùng các flamen cho Mars và Quirinus; các trinh nữ Vesta, một chức tư tế có gốc từ Alba; mười hai tư tế Salii cho Mars; một đại tư tế (pontifex) là Numa Marcius, người giữ những quy định thành văn cho mọi lễ tế; một bàn thờ Jupiter Elicius trên đồi Aventine; và lễ tế hằng năm cho nữ thần Tín Nghĩa (Fides), mà các tư tế phải quấn tay đến tận các ngón khi hành lễ (1.19.6–1.21.5). Cicero kể thêm hai thầy bói chim và năm đại tư tế (Về nền cộng hòa 2.26), Plutarch thêm thần ranh giới Terminus và các phường thợ thủ công (16–17). Trên hết, Livy nói, ông giữ được hòa bình: Romulus trị vì 37 năm, Numa 43 năm (1.21.5–6).

1-5 Hai Chiếc Hòm Đá

Theo Plutarch, Numa mất vì tuổi già, khi đã ngoài tám mươi. Theo lệnh của chính ông, thi hài không được hỏa táng. Người ta làm hai quan tài đá và chôn dưới chân đồi Janiculum: một chứa thi hài, một chứa những cuốn sách thiêng do chính tay ông chép. Ông đã dạy nội dung sách cho các tư tế khi còn sống và muốn sách được chôn theo mình, vì “tin rằng những bí nghi như thế không nên phó thác cho những văn bản vô tri” (21.4–22.2).

Rồi đến năm 181 TCN, những người thợ đào sâu trên mảnh đất của Lucius Petilius, một viên thư ký, dưới chân đồi Janiculum, tìm thấy hai chiếc hòm đá dài khoảng tám bộ, nắp gắn chì. Những dòng chữ Latin và Hy Lạp ghi rằng một hòm chứa Numa Pompilius, con của Pompo, vua của người La Mã, hòm kia chứa sách của ông. Hòm của nhà vua trống rỗng, “không còn dấu vết thân xác người hay bất cứ thứ gì khác”. Hòm kia có hai bó buộc bằng dây tẩm sáp, mỗi bó bảy cuốn, “không những còn nguyên mà trông như mới”: bảy cuốn tiếng Latin về luật của các đại tư tế, bảy cuốn tiếng Hy Lạp về triết học. Pháp quan đô thành Quintus Petilius đọc những điểm chính và cho rằng phần lớn trong đó “sẽ làm lung lay tôn giáo của quốc gia”. Viện Nguyên lão chấp nhận lời thề của ông, và sách “bị đốt tại Comitium (nơi họp dân), trước mắt dân chúng, trong ngọn lửa do những người phụ việc tế lễ nhóm lên” (Livy 40.29.2–14).

1-6 Egeria Ở Aricia

Ovid khép lại câu chuyện trong Metamorphoses (15.479–551). Khi Numa mất, đã già cả tuổi đời lẫn tuổi trị vì, Egeria rời La Mã. Nàng trốn vào những cánh rừng rậm của thung lũng Aricia, bên hồ của Diana, và làm xáo động nghi lễ của nữ thần bằng tiếng khóc than. Các tiên nữ của rừng và hồ nhiều lần khuyên nàng thôi khóc. Hippolytus, con trai Theseus, kể chuyện đời mình để an ủi nàng: bị mẹ kế vu oan, bị cha nguyền rủa, bị ngựa kéo lê đến chết khi một con bò mộng trồi lên từ biển, được hồi sinh nhờ thuốc của con trai thần Apollo, rồi được Diana giấu trong khu rừng này với một cái tên mới, Virbius. Nhưng nỗi đau của người khác không làm vơi nỗi đau của nàng. Nằm dưới chân núi, nàng tan thành nước mắt, cho đến khi Diana, cảm động trước nỗi đau thủy chung ấy, biến thân nàng thành một dòng suối mát và tay chân nàng thành dòng nước chảy mãi.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các nhà biên niên. Những bộ sử văn xuôi xưa nhất của La Mã chỉ còn qua trích dẫn. Trong Lịch sử tự nhiên (13.84–87), Pliny Già trích Cassius Hemina, nhà biên niên thế kỷ II TCN, về những cuốn sách của Numa, và kể thêm dị bản của Calpurnius Piso, Tuditanus và Valerius Antias. Pliny kể chuyện này trong chương về giấy cói, vì Hemina nói sách được viết trên giấy cói.
• Về nền cộng hòa của Cicero, 2.25–30, khởi viết năm 54 và hoàn thành năm 51 TCN. Scipio tóm tắt thời trị vì của Numa và bị hỏi liệu Numa có thật là học trò của Pythagoras không.
• Lịch sử La Mã của Livy, 1.18–21, bản kể chi tiết nhất về thời trị vì, và 40.29 về những cuốn sách. Livy bắt đầu viết bộ sử vào khoảng năm 27–25 TCN; ở 1.19.3 ông viết rằng cổng đền Janus đã được đóng sau trận Actium, ngay trong thế hệ của ông.
• Cổ sử La Mã của Dionysius xứ Halicarnassus, 2.57–76, bộ sử về La Mã thời đầu viết bằng tiếng Hy Lạp, kể chuyện bầu vua, vấn đề Pythagoras, Egeria và luật lệ.
• Ovid: Fasti (3.151–154 và 3.259–392) và Metamorphoses (15.1–11 và 15.479–551), cả hai khởi viết khoảng năm 3 CN.
• Cuộc đời Numa của Plutarch, tác giả Hy Lạp sống khoảng từ năm 46 đến sau năm 119 CN, đặt cặp với tiểu sử nhà lập pháp Sparta là Lycurgus.
• Những nhân chứng muộn hơn: Juvenal, Thơ trào phúng 3.10–20, nhà thơ trào phúng sống khoảng từ năm 55 đến sau năm 127 CN, viết về khu rừng ở cổng Capena; và Varro, với cuốn sách về việc thờ cúng thần linh được Augustine trích trong Thành đô Thiên Chúa (7.34–35), về những cuốn sách và về tên của Egeria.

3 Những Dị Bản

• Egeria là ai? Là nữ thần và vợ của Numa trong Livy (1.19.5, 1.21.3); “một nữ thần hay một tiên nữ núi” trong Plutarch (8.6); một tiên nữ, hoặc theo người khác là một trong các nàng Muse, trong Dionysius (2.60.5); còn trong Fasti là tiên nữ cấp nước cho dòng suối ở Aricia, “nữ thần được các Camenae yêu mến”, “vợ và người cố vấn” của Numa (3.275–276). Varro giải thích theo lẽ thường: Numa bói bằng nước, và vì ông mang nước ra (egerere) nên người ta nói ông cưới Egeria. “Sự thật vẫn thường bị tô vẽ sai lạc mà biến thành chuyện hoang đường,” Augustine dẫn lời Varro (Thành đô Thiên Chúa 7.35, theo bản tiếng Anh của Marcus Dods).
• Họ gặp nhau ở đâu? Livy chỉ nói đến một khu rừng có suối chảy ra từ hang tối, không nêu địa điểm (1.21.3). Juvenal đặt nó ở cổng Capena (3.10–20). Với Plutarch đó là khu rừng nơi tấm khiên trời rơi xuống, và nước suối ở đó là nước thánh của các trinh nữ Vesta (13.2). Ovid đặt dòng suối của Egeria ở Aricia, và Aeneid của Virgil đã kể chuyện Diana đưa Hippolytus “đến với tiên nữ Egeria và khu rừng của nàng” ở đó (7.761–777).
• Numa học phép hóa giải sét bằng cách nào? Trong Ovid, Egeria chỉ cho ông cách bắt Picus và Faunus, và hai thần kéo Jupiter xuống. Trong Plutarch, Numa trộn rượu và mật ong vào dòng suối của họ để bắt; họ biến thành những hình dạng ghê rợn, rồi hoặc tự dạy ông phép hóa giải “bằng hành, tóc và cá trích con”, hoặc gọi Jupiter xuống. Khi Jupiter của Plutarch vừa nói “bằng mạng sống…”, Numa liền chen vào “cá trích con”, “như Egeria đã dạy ông nói” (15.3–6).
• Ai trùm đầu? Trong Livy là thầy bói chim (1.18.7). Trong Plutarch, thầy bói chim xoay “cái đầu được trùm khăn của Numa” về phía nam (7.2).
• Ông trị vì bao lâu? Bốn mươi ba năm theo Livy (1.21.6) và Dionysius (2.76.5). Cicero, theo sử gia Hy Lạp Polybius, ghi ba mươi chín năm (Về nền cộng hòa 2.27).
• Ai tìm thấy những cuốn sách, và có bao nhiêu cuốn? Livy: những người thợ trên đất của Lucius Petilius. Hemina, qua lời Pliny: viên thư ký Gnaeus Terentius khi đào ruộng của mình. Varro: người chăn bò của Terentius khi kéo cày gần mộ Numa (Augustine 7.34). Plutarch: mưa lớn cuốn trôi lớp đất (22.4), dù Livy nói năm ấy suốt sáu tháng không có mưa (40.29.2). Livy và Piso nói bảy cuốn tiếng Latin và bảy cuốn tiếng Hy Lạp; Antias nói mười hai và mười hai (Pliny 13.87; Plutarch 22.4). Pliny tính từ thời Numa đến lúc tìm thấy là 535 năm; Plutarch nói khoảng bốn trăm năm.
• Trong sách viết gì, và vì sao phải đốt? Luật của các đại tư tế và triết học có thể làm lung lay tôn giáo (Livy); triết học Pythagoras, bị đốt vì là sách triết học (Hemina); các sắc lệnh của Numa (Tuditanus); lý do đằng sau các nghi lễ, điều mà Viện Nguyên lão muốn giữ kín (Varro, trong Augustine 7.34).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một vị vua có thật? Theo niên đại truyền thống, Numa trị vì từ năm 715 đến 673 TCN. Bách khoa Treccani nhận xét rằng các thiết chế tôn giáo gắn với tên Numa về cơ bản giống với các dân tộc Latin và Ý khác, nhưng “dù các dữ kiện của truyền thống không thể chấp nhận, rất có thể ông là một nhân vật lịch sử” (chúng tôi dịch).
• Khu rừng ở cổng Capena. Thời Juvenal, khu rừng của dòng suối thiêng bị đem cho thuê, “các Camenae bị đuổi đi”, và hang được ốp đá cẩm thạch: thần nước hẳn sẽ gần gũi biết bao, ông than, nếu cỏ viền xanh bờ nước “và đá cẩm thạch không làm ô uế lớp đá tufa tự nhiên”. Từ điển địa danh La Mã cổ đại của Platner và Ashby (1929) đặt dòng suối dưới chân đầu phía nam đồi Caelian, nhưng cho rằng “không thể xác định chắc chắn” đó là dòng suối nào. Theo truyền thống, Numa dựng ở đó một miếu nhỏ bằng đồng; miếu bị sét đánh, được dời về đền Honos và Virtus, rồi sau đó về đền Hercules của các nàng Muse.
• Aricia và hồ Nemi. Nhà địa lý Strabo, khi tả hồ của Diana gần Aricia, viết rằng một trong những dòng suối đổ vào hồ “được gọi là Egeria, theo tên một vị thần” (5.3.12). Ovid nói ông đã nhiều lần uống nước ở đó (Fasti 3.274). James George Frazer mở đầu cuốn Cành vàng ở chính khu rừng này và cho rằng “dòng suối đổ xuống hồ Nemi mới là Egeria nguyên thủy”, được những người từ vùng đồi Alba mang theo đến La Mã. Ông còn đoán rằng truyền thuyết Numa và Egeria là ký ức về một cuộc hôn phối thiêng giữa các vị vua thời đầu với “một nữ thần của cây cỏ và nước”. Frazer viết rằng ở Nemi, “phụ nữ mang thai thường dâng lễ cho Egeria”, và Treccani cũng mô tả nàng là một nữ thần Latin cổ của suối nước và việc sinh nở.
• “Ninfeo của Egeria”. Cái hang ngày nay mang tên ấy ở thung lũng Caffarella là hang nghỉ mát mùa hè thuộc điền trang của Herodes Atticus và vợ là Annia Regilla trên đường Appia. Theo Alessio De Cristofaro, tên gọi này có từ đầu thế kỷ XVI, khi cổng Capena bị nhầm với cổng San Sebastiano; đến thập niên 1540 nó đã thành quen, và ngày 5 tháng 4 năm 1536 gia tộc Caffarelli đã đãi hoàng đế Karl V tại đây. Ông viết rằng sự đồng nhất ấy “ngày nay ta biết là sai”.
• Hai loại sách thiêng. Ngay sau chuyện sách của Numa, Pliny nhắc đến ba cuốn sách mà Sibyl mang đến cho vua Tarquinius Superbus (13.88); câu chuyện ấy được kể ở Sibyl xứ Cumae. Augustine dùng lời kể của Varro về sách của Numa để lập luận rằng các nghi lễ La Mã không chịu nổi việc lý do của chúng bị phơi bày (Thành đô Thiên Chúa 7.34–35).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Mars: Người cha của La Mã: sáng hôm sau cuộc mặc cả về tia sét, Jupiter của Ovid giữ lời và một tấm khiên rơi xuống từ trời. Numa cho làm những bản sao để kẻ trộm không phân biệt được tấm thật, rồi giao chúng cho các tư tế Salii.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: Livy xem Numa là người lập ra các trinh nữ Vesta, còn Plutarch kể rằng mỗi ngày họ rảy nước từ dòng suối của các Camenae để tẩy uế đền Vesta.
• Janus: Vị thần hai mặt của những cánh cửa: chính Numa dựng cổng đền Janus, và theo Plutarch, suốt 43 năm ông trị vì, không ai thấy cổng mở dù chỉ một ngày. Người ta cũng nói ông là người đặt tháng Giêng lên đầu năm.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: Dionysius viết rằng những người muốn gạt bỏ chuyện hoang đường khỏi lịch sử cho rằng Numa bắt chước Minos xứ Crete, người tự nhận được trò chuyện với Zeus và mang luật lệ về từ hang Dicte, nơi “theo truyền thuyết Crete, Zeus sơ sinh đã được nuôi lớn”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Livy, Lịch sử La Mã 1.18–21 và 40.29, bản dịch tiếng Anh của Rev. Canon Roberts (E. P. Dutton, 1912): Perseus, Perseus; nguyên bản Latin: The Latin Library, The Latin Library
• Plutarch, Cuộc đời Numa, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914): LacusCurtius
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 2.57–76, bản dịch của Earnest Cary (Loeb, 1937): LacusCurtius
• Ovid, Fasti quyển 3 và Metamorphoses quyển 15, nguyên bản Latin: The Latin Library, The Latin Library; Metamorphoses, bản dịch của Brookes More (Cornhill, 1922): Perseus
• Cicero, Về nền cộng hòa 2.25–30, Juvenal, Thơ trào phúng 3, và Virgil, Aeneid 7.761–777, nguyên bản Latin: The Latin Library, The Latin Library, The Latin Library
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 13.84–88, nguyên bản Latin: LacusCurtius; bản dịch của John Bostock và H. T. Riley (Taylor and Francis, 1855): Perseus
• Augustine, Thành đô Thiên Chúa 7.34–35, bản dịch của Marcus Dods (1887): New Advent
• Strabo, Địa lý 5.3.12 (Loeb, 1923): LacusCurtius
• Samuel Ball Platner và Thomas Ashby, A Topographical Dictionary of Ancient Rome (Oxford, 1929), mục “Camenae”: LacusCurtius
• James George Frazer, Cành vàng, bản rút gọn (1922), chương 1 và 13: Project Gutenberg
• Alessio De Cristofaro, “Baldassare Peruzzi, Carlo V e la ninfa Egeria: il riuso rinascimentale del Ninfeo di Egeria nella valle della Caffarella”, Horti Hesperidum 3 (2013): PDF
• Treccani, Enciclopedia on line: Numa Pompilio, Egeria, Pitagora, Livio, Ovidio, Cicerone, Cassio Emina, Plutarco, Giovenale
• Bản dịch tiếng Nhật: Livy, Rōma kenkoku irai no rekishi 1, Iwaya Satoshi dịch (Nxb. Đại học Kyoto, 2008); Plutarch, Eiyūden 1, Yaginuma Shigetake dịch (Nxb. Đại học Kyoto, 2007); Ovid, Saireki, Takahashi Hiroyuki dịch (Kokubunsha, 1994), và Henshin monogatari, Nakamura Zen’ya dịch (Iwanami Bunko, 1981–84): CiNii, CiNii, CiNii, CiNii

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.