Mars: Người cha của La Mã

Livy viết rằng danh tiếng chiến trận của La Mã lớn đến mức khi thành này xưng Mars là “cha của chính mình và của người lập thành”, các dân tộc trên thế giới chấp nhận điều đó cũng bình thản như chấp nhận sự cai trị của nó. Thế nhưng người La Mã kể rất ít chuyện về vị thần này. Thay vào đó, họ có những nghi lễ: một lời cầu nguyện, một bài ca, một tấm khiên, một tháng và một cánh đồng.

1 Câu Chuyện

Không tác giả cổ đại nào kể cuộc đời Mars từ đầu đến cuối. Phần lớn những gì dưới đây lấy từ Fasti của Ovid, một bài thơ về lịch La Mã đi qua từng ngày trong năm và dừng lại ở cuối tháng Sáu. Số dòng theo bản tiếng Latin của The Latin Library, và các đoạn dịch từ Ovid là của chúng tôi.

1-1 Vị Thần Nhiều Tên Gọi

Các nhà thơ gọi thần là Mavors. Theo Varro, người Sabine gọi là Mamers, còn bài thánh ca của hội Arval gọi là Marmar. Trên chiến trường, thần là Gradivus, một cái tên chưa rõ nghĩa: Livy kể rằng Numa chọn mười hai tư tế Salii “cho Mars Gradivus” (1.20.4). Người nông dân gọi thần là Mars Pater, “Cha Mars”, và Augustus biến thần thành Ultor, “Kẻ Báo Thù”. Mars có tư tế riêng, flamen Martialis, một trong ba đại tư tế cùng với tư tế của Jupiter và của Quirinus (1.20.2), và có cả những dân tộc lấy tên thần làm tên mình: người Marsi, người Marrucini, người Mamertini.

1-2 Sinh Ra Từ Một Bông Hoa

Trong Ovid, nữ thần hoa Flora kể chuyện này và mong Jupiter đừng bao giờ biết (Fasti 5.229–260). Juno đau lòng vì Jupiter tự sinh ra Minerva mà không cần mẹ, không cần đến bà. Nếu ông làm cha được mà không cần vợ, sao bà lại không thể làm mẹ mà không cần chồng? Trên đường đi kể tội chồng với thần Đại Dương Oceanus, Juno mỏi mệt dừng chân trước cửa nhà Flora.

Flora ba lần ngập ngừng vì sợ cơn giận của Jupiter. Rồi nàng kể cho Juno về một bông hoa được gửi đến từ cánh đồng Olenus, bông duy nhất trong vườn nàng. Người tặng hoa đã dặn: “lấy hoa này chạm vào cả một con bò cái không đẻ được, nó cũng sẽ thành mẹ.” Flora hái hoa chạm vào Juno, và Juno thụ thai. Bà đến xứ Thrace và bờ biển Propontis, và Mars ra đời. Nhớ rằng mình sinh ra là nhờ Flora, Mars nói với nàng: “nàng cũng sẽ có một chỗ trong thành của Romulus.”

1-3 Người Cha Của Vị Lập Thành

Ovid mở đầu cuốn sách về tháng Ba bằng cảnh Mars bắt gặp trinh nữ Vesta Rhea Silvia đang ngủ bên dòng suối (Fasti 3.11–24). Cặp song sinh của họ thuộc về câu chuyện Romulus và Remus. Khi thành đã dựng xong, Romulus quay sang cha mình: “Hỡi đấng phân xử binh đao, con được tin là sinh ra từ dòng máu của ngài… chúng con bắt đầu năm La Mã từ ngài: tháng đầu tiên sẽ mang tên cha con” (3.73–76). Ovid nói Mars đáng được tôn kính ở Latium “vì thần cai quản binh khí” (3.85), và các dân tộc khác ở Ý cũng có tháng của Mars: tháng thứ ba ở Alba, thứ năm ở Falerii, thứ mười ở người Aequiculi. Romulus dành cho cha mình tháng đầu tiên (3.89–98). Vì sao năm cũ bắt đầu vào tháng Ba là chuyện của Janus.

1-4 Tấm Khiên Rơi Từ Trời

“Giờ ai sẽ nói cho tôi biết,” Ovid hỏi, “vì sao các tư tế Salii mang binh khí thiêng của Mars và hát về Mamurius?” (3.259–260). Câu trả lời bắt đầu từ cuộc mặc cả giữa Numa và Jupiter, được kể trong Numa và Egeria, và lời thần hứa ban một dấu hiệu của quyền lực vào lúc mặt trời mọc. Rạng sáng, dân chúng chen nhau trước cửa nhà vua, và Numa ngồi trên ngai gỗ phong. Khi mặt trời vừa rời khỏi chân trời, ông lấy tấm vải trắng trùm đầu và giơ hai tay lên. Jupiter ba lần nổi sấm từ bầu trời không một gợn mây và ba lần phóng chớp. Bầu trời nứt ra ở giữa, và một tấm khiên rơi xuống, xoay nhẹ trong làn gió. Tiếng reo vang tới tận các vì sao. Numa hiến tế một con bò tơ chưa từng mang ách, nhặt món quà lên khỏi mặt đất và gọi nó là ancile, vì nó bị khoét ở mọi phía và không thấy một góc cạnh nào (3.357–378).

Biết rằng vận mệnh quyền lực của La Mã gắn với tấm khiên ấy, Numa cho làm thêm nhiều tấm cùng hình dạng để đánh lừa mắt kẻ trộm. Người thợ Mamurius làm xong việc và chỉ xin một phần thưởng: tên mình được hát ở cuối bài ca của các tư tế Salii. Vì thế các tư tế vẫn gọi tên Mamurius (3.379–392). Plutarch kể khác. Vào năm thứ tám triều Numa, một trận dịch tràn qua nước Ý, và một tấm khiên đồng từ trời rơi vào tay Numa. Egeria và các nàng Muse bảo ông rằng nó đến để cứu thành. Veturius Mamurius làm mười một bản sao giống đến mức chính Numa cũng không phân biệt được, và trận dịch chấm dứt (Cuộc đời Numa 13.1–3).

Tên Salii đến từ chữ “nhảy”, salire (Fasti 3.387; Plutarch, Cuộc đời Numa 13.4). Numa chọn mười hai thanh niên quý tộc, và cả cha lẫn mẹ của họ phải còn sống (Dionysius 2.70.1, 2.71.4). Vào tháng Ba, họ mang khiên đi khắp thành, tới Quảng trường La Mã (Forum Romanum) và đồi Capitol, mặc áo chẽn thêu với thắt lưng đồng, khoác áo trabea có sọc đỏ thắm, đội mũ cao hình nón, đeo gươm bên hông và tay phải cầm giáo hay gậy. Họ múa trong bộ giáp theo tiếng sáo, hát những bài thánh ca cổ và gõ vào khiên khi đi (2.70.2–5). Ovid khuyên đừng cưới vợ khi các tấm khiên đang được rước: “binh khí khơi dậy chiến trận, mà chiến trận đâu phải việc của người chồng” (3.393–396).

1-5 Trò Đùa Của Anna Perenna

Vào ngày Ides tháng Ba (ngày 15), dân thường kéo ra bờ sông Tiber dự lễ Anna Perenna, ngồi uống rượu trên cỏ dưới những túp lều dựng bằng sậy và áo toga, và cầu được sống bấy nhiêu năm như số chén mình uống (3.523–540). Các cô gái hát những bài ca tục tĩu, và Ovid giải thích vì sao (3.675–696). Khi Anna vừa thành nữ thần, Mars đến tìm bà: “người được thờ trong tháng của ta… ta đang bừng cháy vì yêu Minerva mang giáp.” Bà lão tốt bụng có chịu se duyên cho hai người không? Anna khất lần bằng những lời hứa suông, rồi cuối cùng bảo rằng Minerva đã xiêu lòng. Mars sửa soạn phòng cưới, và cô dâu được dẫn vào với gương mặt che kín. Khi định hôn, Mars thấy đó là Anna. Vị thần thấy xấu hổ, rồi nổi giận, còn nữ thần mới thì cười nhạo người tình của Minerva. Ovid nói vì thế mới có những câu đùa xưa và những bài ca tục tĩu.

1-6 Mars Và Venus

Ovid còn kể lại, bằng tên La Mã, một câu chuyện Hy Lạp về Ares mà Homer từng hát. Trong Odyssey, người hát rong Demodocus ca “về tình yêu của Ares và Aphrodite”. Thần Mặt Trời Helios trông thấy họ, và thần thợ rèn Hephaestus rèn những sợi xích “mảnh như tơ nhện”, giả vờ đi Lemnos rồi bắt quả tang đôi tình nhân trên giường. Các vị thần kéo đến cười, Poseidon đứng ra bảo đảm khoản đền bù để Ares được thả, rồi Ares đi Thrace, Aphrodite về Paphos (8.266–366). Ở Ovid, “câu chuyện nổi tiếng nhất trên khắp cõi trời” trở thành chuyện Mars và Venus mắc bẫy của Vulcan. “Cha Mars, rối trí vì mối tình điên dại với Venus, từ một vị tướng đáng sợ đã thành kẻ si tình”, và khi Neptune xin cho họ được thả, “Mars đến Thrace, nàng về Paphos” (Nghệ thuật yêu 2.561–592; cả Metamorphoses 4.169–189). Nhà thơ Lucretius trao cho đôi thần một sứ mệnh La Mã: Mavors, bị “vết thương muôn đời của tình yêu” đánh gục, ngả vào lòng Venus, và nhà thơ xin nàng hãy cầu thần ban hòa bình cho người La Mã (1.31–40).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Cato Già (234–149 TCN), Về nông nghiệp 141. Các dịch giả gọi cuốn sách là “mẫu văn xuôi Latin liền mạch còn lại sớm nhất”. Để tẩy uế đất đai, người nông dân cho dắt một con lợn, một con cừu non và một con bê đi vòng quanh, dâng rượu cho Janus và Jupiter, rồi cầu: “Cha Mars, con cầu xin ngài rủ lòng thương và ban ơn cho con, cho nhà con và cho người nhà con… xin ngài ngăn chặn, che chắn và xua đuổi bệnh tật thấy được và không thấy được, sự cằn cỗi và tàn phá, tai ương và thời tiết trái mùa; và xin ngài cho mùa màng, lúa, vườn nho và cây trồng của con được lớn lên và kết quả tốt, giữ cho người chăn và đàn vật được bình an”. Nếu điềm báo còn đáng ngờ, ông dâng thêm một con lợn: “Cha Mars, vì con lợn kia không làm ngài vừa lòng, con xin chuộc lỗi bằng con lợn này.”
• Bài thánh ca của hội tư tế Arval. Hội gồm mười hai tư tế này mỗi năm vào tháng Năm hiến tế cho ruộng đồng trong khu rừng thiêng của nữ thần Dea Dia ngoài thành La Mã, và cho khắc biên bản các buổi lễ lên đá. Bài ca còn lại trong biên bản năm 218 CN, trên một phiến đá cẩm thạch khắc chữ cả hai mặt, được đào lên năm 1778 khi người ta đào móng phòng thánh khí của Vatican. Các tư tế đóng cửa ở bên trong, “nhận những cuốn sách nhỏ” và nhảy múa theo lời ca: enos Lases iuvate… neve lue rue Marmar sins incurrere in pleoris… satur fu, fere Mars, limen sali, sta berber… enos Marmor iuvato… triumpe. Mỗi câu được hát ba lần, và nhiều chữ đến nay vẫn còn tranh cãi. Tạm dịch theo cách hiểu của chúng tôi: “Hỡi các thần Lares, xin giúp chúng con! Marmar, đừng để dịch bệnh và tai họa giáng xuống muôn người! Hãy no thỏa, hỡi Mars dữ tợn! Hãy nhảy qua ngưỡng cửa! … Marmar, xin giúp chúng con! Khải hoàn!”
• Livy, viết dưới thời Augustus: lời khẳng định của Rhea Silvia (1.4.2), các tư tế do Numa lập (1.20), cánh đồng Campus Martius (2.5).
• Các tác giả viết tiếng Hy Lạp thời Đế chế La Mã: Plutarch và Dionysius xứ Halicarnassus về tấm khiên và các tư tế Salii (Cuộc đời Numa 13; Cổ sử La Mã 2.70–71), Plutarch về con sói và chim gõ kiến (Cuộc đời Romulus 4) và về Con Ngựa Tháng Mười (Những câu hỏi về La Mã 97). Con Ngựa Tháng Mười còn có trong Festus, người tóm lược sách của học giả Verrius Flaccus, và trong bản tóm lược ngắn hơn của Paulus về Festus.

3 Những Dị Bản

3-1 Các Dị Bản Thời Cổ

• Cha mẹ thần là ai? Trong Iliad, Zeus nói với Ares: “ngươi là con ta, và chính mẹ ngươi đã sinh ngươi cho ta” (5.895–896). Juno của Ovid sinh Mars mà không cần chồng. Nhà nghiên cứu lễ hội La Mã W. Warde Fowler cho rằng lễ Matronalia của phụ nữ vào ngày 1 tháng Ba đã “gợi ra chuyện Juno làm mẹ và Mars ra đời”, và không thể dùng lễ ấy “để chứng tỏ rằng những thần thoại này cổ xưa và bản địa”.
• Tấm khiên đến bằng cách nào? Ovid: từ bầu trời mở ra lúc bình minh, trước mặt dân chúng. Plutarch: rơi vào tay Numa giữa trận dịch. Dionysius: được tìm thấy trong cung điện của Numa, dù không ai mang nó vào (2.71.1). Ovid không nói có bao nhiêu bản sao, Plutarch nói mười một, còn Livy nói đến mười hai tấm khiên mà các tư tế Salii mang.
• Các tư tế Salii hát về ai? Theo Ovid và Plutarch: người thợ Mamurius. Theo Varro, và theo “một số người” mà Plutarch nhắc tới (13.7): mấy chữ Mamuri Veturi nghĩa là memoriam veterem, “ký ức xưa”. Fowler nói thêm rằng Mamurius “nay được thừa nhận rộng rãi chỉ là một biến thể của tên Mars”.
• Lễ hội của ai? Các sách tra cứu hiện đại xếp lễ Quinquatrus (19 tháng Ba) và lễ Tubilustrium, lễ tẩy uế kèn trận (23 tháng Ba), vào các lễ của Mars. Ovid lại dành cả hai cho Minerva (Fasti 3.809–814, 3.849–850).

3-2 Thần Nông Nghiệp Hay Thần Chiến Tranh?

• Mars của mùa màng. James George Frazer, được Fowler trích dẫn năm 1899, viết rằng “Mars vốn không phải thần chiến tranh mà là thần cây cỏ”. Bằng chứng của ông là lời cầu của người nông dân, bài ca của hội Arval và tháng Ba mùa xuân. Ông còn đọc nghi lễ ngày 14 tháng Ba, khi một người khoác da thú tên là Mamurius Veturius bị đánh đuổi ra khỏi thành, như cuộc xua đuổi “Mars già”.
• Vừa là cả hai. Fowler thận trọng hơn. Ông thấy các tư tế Salii bảo vệ linh hồn của mùa màng đang lên khỏi “những ác thần thù nghịch”, bàn về việc “những thuộc tính tưởng như khác hẳn nhau là quân sự và nông nghiệp lại hợp nhất trong Mars và việc thờ phụng thần”, và thú nhận nay ông ngần ngại tán thành kết luận của Frazer “một cách trọn vẹn (như tôi đã làm suốt nhiều năm)”.
• Chiến binh ngay từ đầu. Georges Dumézil, trong Archaic Roman Religion (Tôn giáo La Mã cổ xưa), nghiên cứu Mars trong bộ ba cổ xưa cùng Jupiter và Quirinus, và xem xét từng món trong “hồ sơ về một Mars nông nghiệp”: Con Ngựa Tháng Mười, hai nghi lễ trong Cato và bài ca của hội Arval. Theo ông, Mars “luôn luôn và ở khắp nơi là người chiến đấu, đang chiến đấu hoặc sẵn sàng chiến đấu”. Dù canh giữ thứ gì, “thần là lính gác hoạt động ở tiền tuyến, trên ngưỡng cửa”. Trong lời cầu của Cato, thần “dàn trận chống lại kẻ thù”, và kẻ thù ấy là “hiện thân của dịch bệnh và tai họa, bị coi như những kẻ tấn công”.
• Chính người La Mã đã giữ cả hai câu trả lời cùng lúc. Paulus nói Con Ngựa Tháng Mười được hiến tế “vì kết quả của mùa màng” (ob frugum eventum), và người ta chọn ngựa chứ không chọn bò vì ngựa hợp với chiến tranh, còn bò hợp với việc làm ra hoa màu.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tháng Ba và tháng Mười. Những cuộc đua ngựa gọi là Equirria được tổ chức để tôn vinh Mars vào ngày 27 tháng Hai và 14 tháng Ba trên Campus Martius, hoặc trên đồi Caelius nếu sông Tiber tràn ngập cánh đồng (Fasti 2.857–860, 3.517–522; Varro, Về tiếng Latin 6). Ngày 19 tháng Mười, lễ Armilustrium, binh khí được tẩy uế. Theo cách hiểu của Fowler, khi ấy các tấm khiên được cất đi qua mùa đông, và Mars không có lễ nào nữa cho đến ngày 1 tháng Ba.
• Con Ngựa Tháng Mười. Vào ngày Ides tháng Mười có một cuộc đua xe trên Campus Martius, và con ngựa bên phải của cỗ xe hai ngựa thắng cuộc được hiến tế cho Mars. Đầu ngựa được kết bánh mì, và dân phố Sacra Via cùng dân khu Subura giành giật nó: phe trước để treo lên tường Regia, ngôi nhà cũ của nhà vua trong Quảng trường La Mã, phe sau để treo lên tháp Mamilia. Đuôi ngựa được mang gấp tới Regia để máu nhỏ xuống bếp lửa thiêng (Festus và Paulus). Plutarch ghi nghi lễ vào ngày Ides tháng Mười Hai, “có lẽ là nhầm”, theo dịch giả Frank Babbitt. Sử gia Hy Lạp Timaeus nói người La Mã giết một con chiến mã vào một ngày nhất định để tưởng nhớ thành Troy, thành đã thất thủ vì con ngựa gỗ. Polybius gọi đó là “một lời nói hết sức trẻ con” (12.4b).
• Cánh đồng của Mars. Khi các vua bị đánh đuổi, “đất của nhà Tarquin nằm giữa thành và sông Tiber từ đó được hiến cho Mars và gọi là Campus Martius”, còn lúa đang mọc trên đó bị cắt và ném xuống sông (Livy 2.5.2–3). Cánh đồng có một bàn thờ Mars cổ, và năm 138 TCN một ngôi đền được dựng bên cạnh. Một ngôi đền khác có từ năm 388 TCN ở ngoài cổng Capena.
• Con sói và chim gõ kiến. Plutarch nói cả hai đều “linh thiêng với Mars”, và vì thế lời Rhea Silvia mới được tin (Cuộc đời Romulus 4.2); Ovid gọi chim gõ kiến là “chim của Mars” (Fasti 3.37). Trong trận Sentinum, một con sói chạy qua giữa hàng quân La Mã, và một người lính kêu lên rằng con sói ấy, “lành lặn không một vết thương, con vật thiêng của Mars, nhắc chúng ta nhớ đến vị Lập thành và rằng chúng ta cũng thuộc dòng giống Mars” (Livy 10.27.8–9).
• Mars Kẻ Báo Thù. Octavian “đã thề xây đền thờ Mars trong cuộc chiến Philippi, cuộc chiến ông tiến hành để báo thù cho cha”, tức Julius Caesar (Suetonius, Augustus 29.2). Ông dựng đền “trên đất của ta… bằng chiến lợi phẩm” (Res Gestae 21) và đặt trong điện thờ bên trong những lá cờ hiệu La Mã mà người Parthia trả lại (29). Đền được khánh thành năm 2 TCN, và viện nguyên lão bàn về chiến tranh và lễ khải hoàn tại đây. Bên trong có tượng khổng lồ của Mars, cha của Romulus, và của Venus, mẹ của Aeneas và tổ tiên dòng họ Julius của Augustus. Ba cột của đền vẫn còn đứng trong Quảng trường Augustus. Ở Bảo tàng Capitolini, một pho tượng Mars khổng lồ đội mũ trụ, mặc giáp ngực, có tên gọi “Pyrrhus”, tạc vào khoảng năm 110–138 CN, theo nhận định chung gần đây là bản sao của tượng thờ trong đền.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: hai người con của Mars và Rhea Silvia, được con sói và chim gõ kiến của thần nuôi. Romulus của Ovid đặt tên tháng đầu tiên trong năm theo tên cha mình.
• Numa và Egeria: Nhà vua và nàng tiên của dòng suối: cuộc mặc cả về sấm sét kết thúc, vào sáng hôm sau, bằng một tấm khiên từ trời rơi xuống.
• Aeneas: Người Troy trở thành tổ tiên của La Mã: con trai của Venus. Trong Ovid, Mars từ đền của mình nhìn ra một bên là Aeneas cõng cha, bên kia là Romulus vác binh khí của một tướng địch trên vai (Fasti 5.563–566).
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: ở khúc ca thứ tám, người hát rong Demodocus kể chuyện Ares và Aphrodite mắc vào xích của Hephaestus, bài ca mà Ovid chuyển thành chuyện Mars và Venus.
• Athena: Nữ thần sinh ra từ đầu cha: cuộc ra đời từ đầu cha mà người La Mã cũng kể về Minerva. Trong Fasti của Ovid, chính cuộc ra đời không cần mẹ ấy đã khiến Juno tìm đến nhà Flora.

6 Nguồn Tham Khảo

• Cato, Về nông nghiệp 141, bản dịch tiếng Anh của W. D. Hooper và H. B. Ash (Loeb, 1934), kèm lời giới thiệu của các dịch giả: LacusCurtius
• Ovid, Fasti 2.857–864, 3.1–396, 3.517–542, 3.675–696, 3.809–850, 5.229–260 và 5.545–598, bản tiếng Latin: The Latin Library, quyển 2, quyển 5; Nghệ thuật yêu 2.561–592 và Metamorphoses 4.169–189: The Latin Library
• Lucretius, Về bản chất của vạn vật 1.29–40, bản tiếng Latin: The Latin Library; Varro, Về tiếng Latin quyển 5 và 6, bản tiếng Latin: The Latin Library
• Livy, Lịch sử La Mã (Ab urbe condita), lời tựa và 1.4, 1.20, 2.5, 10.27, bản dịch của Rev. Canon Roberts (Dutton, 1912): Perseus; 22.10, bản tiếng Latin: The Latin Library
• Plutarch, Cuộc đời Numa 13 và Cuộc đời Romulus 4, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914): LacusCurtius; Những câu hỏi về La Mã 97, bản dịch của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 2.70–71, bản dịch của Earnest Cary (Loeb, 1937): LacusCurtius; Polybius, Lịch sử 12.4b, bản dịch của W. R. Paton (Loeb, 1925): LacusCurtius
• Festus và Paulus, Về nghĩa của từ ngữ, mục “October equus” và “Panibus”, bản hiệu đính của Emil Thewrewk de Ponor (1889): Internet Archive
• Homer, Odyssey 8.266–366, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919), và Iliad 5.889–898, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus, Perseus
• Suetonius, Augustus 29, bản dịch của J. C. Rolfe (Loeb, 1913): LacusCurtius; Res Gestae 21, 22 và 29, bản dịch và chú thích của Frederick W. Shipley (Loeb, 1924): LacusCurtius
• Wilhelm Henzen, Acta Fratrum Arvalium quae supersunt (1874), tr. CCIV, biên bản năm 218 CN: Internet Archive; “Arval Brothers”, Encyclopædia Britannica, ấn bản thứ 11 (1911): Wikisource
• W. Warde Fowler, The Roman Festivals of the Period of the Republic (1899), tr. 38–50 và 241–251, có trích J. G. Frazer, Cành vàng (The Golden Bough): Internet Archive
• Georges Dumézil, Archaic Roman Religion, bản dịch của Philip Krapp (University of Chicago Press, 1970): Internet Archive
• Sovrintendenza Capitolina, “La cella del Tempio” (Quảng trường Augustus): sovraintendenzaroma.it; Turismo Roma, “Foro di Augusto”: turismoroma.it; Bảo tàng Capitolini, “Colossal statue of Mars: Pyrrhus” (S 58): museicapitolini.org
• “Marte”, Enciclopedia Treccani: Treccani; Ogawa Masahiro, “マルス”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.