Athena: Nữ thần sinh ra từ đầu cha

Trên trán tường mặt trước của đền Parthenon, người Athens tạc cảnh nữ thần của họ ra đời. Trên trán tường mặt sau, họ tạc ngày nàng giành lấy vùng đất của họ từ tay Poseidon. Pausanias, người tận mắt thấy cả hai vào thế kỷ II, chỉ nhắc đến chúng trong một câu rồi chuyển sang pho tượng bằng ngà và vàng bên trong đền. Nữ thần đã bước ra từ đầu cha mình, và thành phố nàng giành được đã giữ cây ô liu của nàng trên ngọn đồi đá suốt nhiều thế kỷ.

1 Câu Chuyện

Cảnh ra đời được kể trong Thần phả của Hesiod, nhà thơ xứ Boeotia, trong bài Thánh ca Homer dâng Athena và trong thơ của Pindar. Phần còn lại chủ yếu lấy từ Thư viện, một cuốn cẩm nang thần thoại mang tên Apollodorus (thế kỷ I hoặc II); chuyện Arachne thì lấy từ nhà thơ La Mã Ovid.

1-1 Người Vợ Khôn Ngoan Nhất

Theo Hesiod, người vợ đầu tiên của Zeus là Metis, “khôn ngoan nhất trong cả thần lẫn người”. Tên bà là chữ Hy Lạp chỉ trí khôn, sự suy tính. Apollodorus kể thêm rằng bà đã biến thành nhiều hình dạng để trốn Zeus. Đất và Trời đầy sao báo cho Zeus rằng bà sẽ sinh những đứa con rất khôn ngoan: trước hết là một con gái “ngang với cha cả về sức mạnh lẫn trí tuệ sáng suốt”, rồi một con trai sẽ làm “vua của thần và người”. Vì thế khi bà sắp sinh Athena, Zeus “khéo léo lừa bà bằng những lời xảo trá” rồi đặt bà vào bụng mình, “để nữ thần bày mưu cho ông cả điều lành lẫn điều dữ”. Zeus lên ngôi thế nào, và vì sao không người con trai nào giành được ngai của ông, được kể trong bài Zeus.

1-2 Ra Đời Từ Đầu Cha

Rồi, Hesiod kể, “chính Zeus sinh ra từ đầu mình Tritogeneia mắt sáng, đấng đáng sợ, đấng khơi dậy xung đột, đấng dẫn đầu đạo quân, đấng không biết mỏi mệt, nữ hoàng, người ưa thích hỗn loạn, chiến tranh và trận mạc”. Hera giận chồng, sinh ra Hephaestus mà không cần đến Zeus. Bài Thánh ca Homer dâng Athena tả lại khoảnh khắc ấy. Nàng xuất hiện “khoác bộ giáp chiến bằng vàng sáng chói”, và các vị thần đều kinh sợ khi nhìn thấy. Nàng vọt ra từ cái đầu bất tử và đứng trước Zeus, vung một ngọn giáo sắc. Olympus vĩ đại chao đảo, mặt đất thét lên, biển cả cuộn sóng sẫm màu, và Thần Mặt Trời dừng đàn ngựa của mình “cho đến khi trinh nữ Pallas Athena cởi bộ giáp thần khỏi đôi vai bất tử. Và Zeus khôn ngoan vui mừng”.

Pindar, trong một bài thắng ca cho một võ sĩ quyền anh xứ Rhodes, nêu tên người đã mở đường: “nhờ tài khéo của Hephaestus, với một nhát rìu đồng, Athena vọt ra từ đỉnh đầu cha và cất tiếng thét lớn”. Apollodorus thì không chắc như vậy: “Prometheus, hoặc theo lời một số người là Hephaestus”, đã bổ rìu vào đầu Zeus, và Athena, vũ trang đầy đủ, vọt ra “bên dòng sông Triton”.

1-3 Pallas

Apollodorus kể một chuyện thời thiếu nữ của Athena, như câu chuyện về nguồn gốc của một pho tượng, Palladium. Athena được Triton nuôi dạy; Triton có một con gái tên Pallas, và hai cô gái cùng nhau luyện nghề chiến trận. Một lần họ cãi nhau. Khi Pallas sắp ra đòn, Zeus sợ hãi, đưa tấm aegis chắn giữa hai người; Pallas giật mình ngước lên và ngã xuống dưới đòn của Athena. Đau buồn, Athena làm một pho tượng gỗ giống bạn, quấn tấm aegis quanh ngực tượng và đặt nó bên cạnh Zeus. Về sau Zeus ném pho tượng xuống đất Troy, nơi vua Ilus, người đã cầu xin một điềm báo, thấy nó nằm trước lều mình: cao ba cubit, hai chân khép lại, tay phải giơ cao ngọn giáo, tay trái cầm cây quấn sợi và con suốt. Người La Mã kể rằng cuối cùng pho tượng được đặt trong đền thờ Vesta.

1-4 Cây Ô Liu Và Dòng Suối Nước Mặn

Vào thời Cecrops, vị vua đầu tiên của Attica, sinh ra từ đất, nửa người nửa rắn, các vị thần quyết định chiếm lấy những thành phố nơi mỗi vị sẽ được thờ phụng theo cách riêng. Poseidon đến trước. Ông dùng cây đinh ba đánh vào giữa Acropolis và làm hiện ra một “biển”: một dòng suối nước mặn. Rồi Athena đến, gọi Cecrops làm chứng và trồng một cây ô liu. Hai vị tranh nhau vùng đất cho đến khi Zeus tách họ ra và chỉ định người phân xử: mười hai vị thần. Vì Cecrops làm chứng rằng Athena đã trồng cây ô liu trước, các thần trao vùng đất cho nàng. Nàng đặt tên thành phố là Athens theo tên mình, còn Poseidon nổi giận, cho nước tràn ngập đồng bằng Thria và nhấn chìm Attica xuống biển.

1-5 Chiếc Rương

Hephaestus định cưỡng đoạt Athena; nàng thoát được, và từ tinh dịch của ông rơi xuống đất, một đứa trẻ ra đời: Erichthonius. Athena bí mật nuôi đứa bé, mong làm cho nó bất tử. Nàng đặt nó vào một chiếc rương, giao cho Pandrosus, con gái của Cecrops, và cấm không được mở. Nhưng các chị em của Pandrosus tò mò mở rương ra và thấy một con rắn cuộn quanh đứa bé. Có người nói con rắn đã giết họ; có người nói cơn giận của Athena khiến họ phát điên và gieo mình từ Acropolis xuống. Được chính nữ thần nuôi lớn trong thánh địa, Erichthonius trở thành vua Athens. Ông dựng pho tượng gỗ của Athena trên Acropolis và lập ra lễ hội của nàng, Panathenaea.

1-6 Arachne

Đây là câu chuyện của Ovid trong Metamorphoses. Ở thị trấn nhỏ Hypaepa xứ Lydia có Arachne, con gái của Idmon người Colophon, một thợ nhuộm len bằng màu tía Phocaea. Nàng không nổi danh nhờ quê quán hay dòng dõi mà chỉ nhờ tay nghề: các tiên nữ rời những vườn nho trên núi Tmolus và dòng sông Pactolus để đến xem nàng se sợi và dệt vải. Ai cũng thấy Minerva đã dạy nàng, nhưng nàng chối: “Cứ để nữ thần thi tài với ta.” Nữ thần hiện đến trong dáng một bà lão tóc bạc chống gậy, khuyên nàng xin Minerva tha thứ. Arachne bảo bà lão về đi và để nữ thần đích thân tới. “Minerva đến đây rồi!”, bà lão nói, rồi hiện nguyên hình. Các tiên nữ cúi lạy. Arachne đỏ mặt, rồi tái đi, nhưng vẫn không lùi bước.

Hai bên dựng hai khung cửi. Pallas dệt Acropolis và cuộc tranh chấp vùng đất năm xưa: mười hai vị thần ngự trên ngai, Jupiter ở giữa, Neptune đang đánh vào đá, và chính nữ thần đội mũ trụ, khoác aegis, với cây ô liu mọc lên từ đất. Ở bốn góc, nàng dệt những người phàm bị các thần trừng phạt vì thói ngông cuồng, và viền tất cả bằng cành ô liu. Arachne dệt những trò lừa dối của các vị thần: Jupiter hóa bò mộng cướp Europa, hóa thiên nga đến với Leda, hóa trận mưa vàng đến với Danaë; Neptune, trong số nhiều hình dạng, hóa con chim lượn quanh Medusa tóc rắn; Apollo, Bacchus và Saturn trong những lốt cải trang. Nàng viền tấm vải bằng hoa và dây thường xuân.

Cả Pallas lẫn Đố Kỵ đều không tìm ra một lỗi nào. Đau lòng trước thành công của cô gái, nữ thần xé tấm thảm cùng những tội lỗi của các vị thần trên đó, rồi lấy con thoi gỗ hoàng dương đánh vào trán Arachne ba bốn lần. Arachne không chịu nổi và treo cổ. Pallas động lòng thương, nhấc nàng lên: “Hãy sống, nhưng hãy treo lơ lửng, đồ hư đốn”, và hình phạt ấy sẽ truyền cho mọi con cháu nàng. Nữ thần rảy lên nàng nước cốt của loài cỏ Hecate. Tóc Arachne rụng hết, mũi và tai cũng mất; đầu và thân thể teo nhỏ, ngón tay hóa thành chân, và từ bụng nàng vẫn nhả ra sợi tơ: một con nhện, vẫn dệt những tấm lưới như xưa.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Phiến đất sét ở Knossos. Trên một phiến đất sét chữ Linear B ở Crete (V 52) có dòng a-ta-na-po-ti-ni-ja, có thể đọc là “Athana Potnia”, tức “Bà Chúa Athena”. Một học giả khác, Palmer, cho rằng a-ta-na là một địa danh, “Bà Chúa xứ Atana”. Năm 1957, John Chadwick lưu ý rằng cụm từ này chỉ xuất hiện một lần, “một nền móng lung lay để xây dựng gì trên đó”.
• Homer. Trong Iliad, Zeus gọi nàng là “Tritogeneia, con yêu” (8.39), còn Ares than với Zeus: “ngài là cha của đứa con gái điên rồ và tai hại ấy” (5.875–876). Homer không kể chuyện nàng ra đời. Trong Odyssey, nàng là nữ thần đưa Odysseus về nhà (Odyssey).
• Thần phả của Hesiod, các dòng 886–900 và 924–926: Metis bị nuốt, và cuộc ra đời từ đầu cha. Một dị bản của chính những dòng ấy còn lại được là nhờ triết gia Chrysippus đã trích dẫn, trong một đoạn văn được thầy thuốc Galen lưu giữ (mục 3).
• Bài Thánh ca Homer số 28, dâng Athena, một bài thơ ngắn không rõ niên đại: nữ thần mang giáp và cả thế giới rung chuyển.
• Pindar, Thắng ca Olympia số 7, viết cho Diagoras xứ Rhodes, người thắng môn quyền anh ở Olympia năm 464 TCN: Hephaestus và lưỡi rìu. Thần Mặt Trời bảo con cháu mình trên đảo Rhodes hãy là những người đầu tiên dựng bàn thờ cho nữ thần, nhưng họ leo lên thành mà quên mang lửa, nên lập thánh địa với “những lễ tế không lửa”.
• Lịch sử của Herodotus 8.55 (thế kỷ V TCN): cây ô liu và nước mặn, vào thời ông vẫn còn trên Acropolis.
• Metamorphoses của Ovid 6.1–145, hoàn thành khoảng năm 8: Arachne. Virgil, viết trước ông, đã gọi con nhện là loài “bị Minerva ghét” (Georgics 4.246–247).
• Thư viện của Apollodorus 1.3.6, 3.12.3, 3.14.1 và 3.14.6: bản văn xuôi đầy đủ nhất, được kể lại ở mục 1. Mô tả Hy Lạp của Pausanias (thế kỷ II): những gì ông thấy trên Acropolis (mục 4).

3 Những Dị Bản

• Có mẹ hay không? Hesiod nêu tên Metis. Dị bản các dòng thơ của ông cho Metis, “mẹ của Athena”, ở lại “ẩn sâu trong lòng Zeus”, và kể rằng ngay trong bụng cha, Athena đã nhận được thứ giúp nàng mạnh hơn mọi vị thần (người dịch chú thích đó là tấm aegis), nên Zeus sinh ra nàng “trong bộ giáp chiến”. Trong Eumenides, Athena nói nàng không có mẹ và “hoàn toàn đứng về phía người cha”. Trong Ion, nàng “sinh ra không qua cơn đau đẻ”. Ở La Mã, trong Fasti của Ovid, Juno đau lòng vì khi Minerva “sinh ra không có mẹ”, Jupiter đã chẳng cần đến mình (5.231–232).
• Ai bổ đầu Zeus? Pindar: Hephaestus, với lưỡi rìu đồng. Euripides: “Titan Prometheus”. Apollodorus: “Prometheus, hoặc theo lời một số người là Hephaestus”. Người dịch J. G. Frazer ghi chú rằng Hephaestus là “dị bản thông thường, được các họa sĩ vẽ bình gốm theo”, và có người còn nêu Palamaon hoặc Hermes. Ở đâu? Bài thánh ca đặt cuộc ra đời trước mặt Zeus trên Olympus. Apollodorus và dị bản của Hesiod đặt nó bên dòng sông Triton, và người dịch Evelyn-White giải thích danh hiệu Tritogeneia của nàng bằng dòng sông ấy.
• Vì sao gọi là “Pallas”? Trong Cratylus của Plato (406d–407a), Socrates giải thích tên này từ pallein, “lắc”, vì những điệu múa vũ trang của nàng, còn tên “Athena” từ “trí tuệ của thần”. Apollodorus không giải thích, nhưng ông biết hai nhân vật khác tên Pallas, cả hai đều bị Athena giết: con gái của Triton, và một gã khổng lồ bị nàng lột da trong cuộc chiến với các Gigantes; nàng dùng tấm da ấy “che chắn thân mình trong trận đánh” (1.6.2).
• Ai phân xử, và bằng cách nào? Apollodorus: mười hai vị thần, “không phải, như một số người khẳng định, Cecrops và Cranaus, cũng không phải Erysichthon”. Minerva của Ovid dệt mười hai vị thần với Jupiter ở giữa. Học giả La Mã Varro, theo lời Augustine thuật lại trong Thành đô của Thiên Chúa (18.9), cho dân chúng bỏ phiếu: đàn ông bầu cho Neptune, phụ nữ bầu cho Minerva, và Minerva thắng hơn một phiếu. Để làm nguôi cơn giận của vị thần, phụ nữ mất quyền bỏ phiếu, con cái không được mang tên mẹ nữa, và họ không còn được gọi là người Athens.
• Nước mặn hay con ngựa? Herodotus nói đến “một hồ nước mặn”, Pausanias nói đến nước biển trong một bể chứa vang tiếng sóng mỗi khi gió nam thổi, còn Apollodorus gọi đó là một “biển”. Trong văn bản Latin của Ovid do Hugo Magnus hiệu đính (1892), nước biển (fretum) vọt ra từ đá; còn bản dịch năm 1922 của Brookes More lại cho Neptune làm hiện ra “một con ngựa hoang”. Các bản chép tay không thống nhất: theo phần chú giải văn bản trong ấn bản năm 1914 của Magnus, chỉ một số bản chép tay ghi fretum, còn các bản khác ghi ferum, “con vật hoang”, và con ngựa của More là bản dịch của chữ ferum. Frazer thấy chuyện con ngựa ở các nhà thần thoại học Latin đời sau, và có lẽ cả ở Virgil, và nói rằng nó “không được các tác giả Hy Lạp thừa nhận”.
• Cây ô liu mọc lại nhanh đến đâu? Herodotus kể rằng khi quân Ba Tư đốt Acropolis, cây ô liu cũng cháy theo, nhưng ngay hôm sau một chồi non “dài khoảng một cubit” đã mọc lên từ gốc. Pausanias nghe kể rằng nó mọc cao hai cubit ngay trong ngày bị đốt.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cổ hơn cả thành phố. Trong Bách khoa toàn thư Thế giới của nhà xuất bản Heibonsha, ấn bản sửa đổi, mà chúng tôi đọc trên Kotobank, Mizutani Tomohiro viết rằng Athena có lẽ vốn là nữ thần của những cư dân sống ở Hy Lạp trước người Hy Lạp, là thần hộ vệ ngọn đồi acropolis nơi các vua chúa thời Mycenae dựng cung điện, rồi về sau mới thành thần hộ vệ của chính thành bang. Pausanias kể rằng pho tượng thiêng nhất của Athens, được tôn kính “nhiều năm trước khi các làng hợp nhất”, được cho là từ trời rơi xuống.
• Đền Parthenon được xây trong những năm 447–438 TCN. Hai trán tường của đền thể hiện cảnh ra đời và cuộc tranh chấp (Pausanias 1.24.5). Phần giữa của cảnh ra đời đã bị gỡ đi khi ngôi đền bị biến thành nhà thờ, sau thế kỷ VI, và các học giả đến nay vẫn đưa ra những cách sắp xếp mới, theo lời đền Parthenon ở Nashville.
• Athena Parthenos. “Chính Pheidias đã làm pho tượng vàng lớn của nữ thần”, Plutarch viết (Cuộc đời Pericles 13.9). Pausanias thấy nữ thần đứng, mặc áo dài chấm chân, trên mũ trụ có tượng nhân sư và những con griffin, trên ngực có đầu Medusa bằng ngà, một tay cầm tượng nữ thần Chiến thắng cao chừng bốn cubit, tay kia cầm giáo, khiên đặt dưới chân, và bên ngọn giáo là một con rắn: “Con rắn này hẳn là Erichthonius.” Trên bệ tượng là cảnh Pandora ra đời. Pliny Già cho biết tượng cao hai mươi sáu cubit. Thucydides viết rằng trên tượng có “bốn mươi talent vàng ròng, và có thể tháo rời toàn bộ” (2.13.5); theo Plutarch, khi Pheidias bị tố ăn cắp vàng, Pericles cho những người tố cáo tháo vàng ra cân, và tội biển thủ không được chứng minh, dù Pheidias vẫn chết trong tù (31.3–5). Đền Parthenon ở Nashville, dựa trên sổ sách xây dựng của đền, cho biết tượng được khánh thành năm 438 hoặc 437 TCN và đã mất trước năm 400 CN. Thời La Mã, người ta làm và bán những bản sao nhỏ; một bản, tượng Athena Varvakeion bằng đá cẩm thạch cao 0,95 m tìm thấy trong phế tích một ngôi nhà La Mã ở Athens, nay ở Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia.
• Nashville. Năm 1982, thành phố Nashville ở Mỹ, nơi có bản sao đền Parthenon với kích thước thật, đặt nhà điêu khắc Alan LeQuire làm lại pho tượng. Tượng Athena cao 42 foot (khoảng 12,8 m) của ông được ra mắt ngày 20 tháng 5 năm 1990 và được thếp vàng năm 2002.
• Lễ hội Panathenaea được tổ chức hằng năm, và cứ bốn năm một lần thành Đại lễ Panathenaea. Một tấm áo mới, peplos, được dâng cho pho tượng cổ Athena Polias, treo như cánh buồm trên cột một con thuyền. Socrates của Plato nhắc đến “tấm áo được rước lên Acropolis trong Đại lễ Panathenaea”, phủ đầy cảnh các vị thần giao chiến (Euthyphro 6b–c). Người thắng các môn thể thao và đua ngựa được thưởng dầu ô liu lấy từ những cây ô liu thiêng của nữ thần, và ai chặt một cây như thế từng bị Hội đồng Areopagus xét xử, nếu có tội thì bị xử tử (Hiến pháp Athens 60).
• Con cú. Từ khoảng năm 520 TCN, đồng bạc của Athens mang hình nghiêng của Athena. Trên mặt sau một đồng tiền khoảng năm 490 TCN ở Viện Nghệ thuật Chicago, con cú của nàng đậu trên cành ô liu bên cạnh các chữ ΑΘΕ. Bảo tàng gọi hình nghiêng ấy là “huy hiệu thành bang nổi tiếng nhất”, và cho biết Athens giữ nguyên mẫu này để đồng tiền của mình luôn được tin cậy; đồng tiền ấy trở thành chuẩn mực khắp Địa Trung Hải trong nhiều thế kỷ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: vì sao Zeus nuốt Metis. Cha ông là Kronos nuốt các con sau khi chúng chào đời; Zeus nuốt người mẹ trước khi đứa con trai kịp ra đời, và trong Hesiod không ai giành được ngai vàng của ông.
• Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại: chiếc đầu Gorgon đã đến với tấm aegis của Athena như thế nào. Trong Metamorphoses, cơn giận của Minerva giáng xuống Medusa hai quyển trước khi giáng xuống Arachne.
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: khi hiện nguyên hình trước Odysseus trên đảo Ithaca, Athena nói với chàng rằng giữa các vị thần, nàng nổi tiếng “về trí khôn và mưu mẹo” (13.298–299). Chữ Hy Lạp chỉ trí khôn ấy là mētis, tên của mẹ nàng.
• Mars: Người cha của La Mã: trong Hesiod, Hera giận chồng, sinh ra Hephaestus mà không cần Zeus. Trong Fasti của Ovid, Juno đau lòng vì Jupiter sinh ra Minerva mà không cần mẹ, nên thụ thai Mars nhờ được chạm vào bông hoa của Flora.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hesiod, Thần phả, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914), các dòng 886–900 và 924–929, cùng các dòng dị bản 929a–t do Chrysippus trích dẫn: Theoi
• Thánh ca Homer số 28, “Dâng Athena”, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Theoi
• Homer, Iliad 5.864–898 và 8.38–39, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924), và Odyssey 13.287–302, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus, Perseus
• Pindar, Thắng ca Olympia số 7, bản dịch và lời giới thiệu của Sir John Sandys (Loeb, 1915): archive.org
• Aeschylus, Eumenides 734–740, bản dịch của Herbert Weir Smyth (Loeb, 1926), và Euripides, Ion 452–457, bản dịch của Robert Potter: Perseus, Perseus
• Herodotus, Lịch sử 8.55, bản dịch của A. D. Godley: Perseus; Thucydides, Chiến tranh Peloponnesos 2.13.5, bản dịch của Richard Crawley (Dent, 1910): Perseus
• Plato, Cratylus 406d–407b, bản dịch của Harold N. Fowler (Loeb, 1921), và Euthyphro 6b–c, cùng người dịch (Loeb): Perseus, Perseus; Aristotle (được gán), Hiến pháp Athens 60, bản dịch của H. Rackham (Loeb, 1952): Perseus
• Ovid, Metamorphoses 6.1–145 (đánh số dòng theo văn bản Latin của Hugo Magnus, 1892), bản dịch của Brookes More (1922), và Fasti 5.229–242, văn bản Latin: Perseus, văn bản Latin, The Latin Library; Hugo Magnus hiệu đính, P. Ovidi Nasonis Metamorphoseon libri XV (Berlin: Weidmann, 1914), phần chú giải văn bản ở 6.77: Internet Archive; Virgil, Georgics 4.246–247, văn bản Latin do J. B. Greenough hiệu đính (1900): Perseus
• Apollodorus, Thư viện 1.3.6, 1.6.2, 3.12.3, 3.14.1–2 và 3.14.6, bản dịch và chú thích của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.18.2, 1.24.5–7, 1.26.5–6 và 1.27.2, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus
• Plutarch, Cuộc đời Pericles 13.9 và 31.3–5 (Loeb, tập III, 1916): LacusCurtius; Pliny Già, Lịch sử tự nhiên, quyển 36, chương 4, bản dịch của John Bostock và H. T. Riley (1855): Perseus
• Augustine, Thành đô của Thiên Chúa 18.9, bản dịch của Marcus Dods: New Advent
• John Chadwick, “Potnia”, Minos 5 (1957): Đại học Salamanca
• Dictionary of Greek and Roman Antiquities, mục “Panathenaea”: Theoi
• Viện Nghệ thuật Chicago, đồng tetradrachm của Athens 1923.1130 và 1938.1217: artic.edu, artic.edu; Bảo tàng Khảo cổ học Cổ điển, Đại học Cambridge, “Varvakeion Athena Parthenos”: museum.classics.cam.ac.uk
• Đền Parthenon ở Nashville, “Collections” và “History”: nashvilleparthenon.com, nashvilleparthenon.com
• Mizutani Tomohiro, “アテナ” (Athena), Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, ấn bản sửa đổi), đăng trên Kotobank: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.