Pandora: Chiếc chum, không phải chiếc hộp

Ai cũng biết “chiếc hộp Pandora”, vậy mà Hesiod, nhà thơ cổ nhất kể chuyện nàng, chưa từng nhắc đến một chiếc hộp nào. Pandora của ông nhấc nắp một chiếc pithos, loại chum sành lớn mà nhà nông Hy Lạp dùng để trữ rượu và lương thực. Nàng là câu trả lời của các vị thần cho vụ trộm lửa, do tất cả các vị cùng làm nên, và chiếc chum nàng mở ra, theo lời Hesiod, chính là lý do khiến đất liền và biển cả đầy rẫy tai họa.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Hesiod, nhà thơ xứ Boeotia, trong Công việc và Ngày tháng (42–105). Ông còn kể chuyện này lần nữa, ngắn hơn, trong Thần phả (570–612), nhưng ở đó người phụ nữ không có tên và cũng không có chiếc chum nào (mục 1-5). Các đoạn trích dựa theo bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (1914).

1-1 Cái Giá Của Lửa

Zeus đã giấu lửa khỏi loài người, nhưng Prometheus, con trai của Iapetus, đã lấy trộm lửa về cho họ trong một thân cây thì là rỗng; câu chuyện ấy được kể trong Prometheus. Zeus giận dữ đáp lại: “Ta sẽ ban cho loài người, làm cái giá của lửa, một tai họa mà ai nấy đều hả hê trong lòng trong khi ôm lấy chính sự diệt vong của mình.” Rồi “cha của loài người và thần linh … cất tiếng cười lớn” (54–59).

1-2 Món Quà Của Mọi Vị Thần

Zeus giao cho mỗi vị thần một việc. Hephaestus phải trộn đất với nước, đặt vào đó giọng nói và sức lực của con người, rồi nặn nên “hình dáng một thiếu nữ ngọt ngào, đáng yêu, gương mặt giống các nữ thần bất tử”. Athena dạy nàng dệt vải. Aphrodite rưới duyên dáng lên đầu nàng, kèm theo “nỗi khát khao day dứt và những ưu phiền làm rã rời tay chân”. Còn Hermes phải ban cho nàng “một tâm trí trơ tráo và một bản tính dối trá” (60–68); tiếng Hy Lạp, nói theo nghĩa đen, là “tâm trí của con chó”.

Các vị thần vâng lời, nhưng không hẳn đúng những vị mà Zeus đã gọi tên. Hephaestus nặn đất sét “thành hình một thiếu nữ e lệ”. Athena thắt đai và mặc áo cho nàng. Các nữ thần Duyên (Charites) và nữ thần Thuyết phục (Peitho) đeo cho nàng những chuỗi vòng vàng, các nữ thần Mùa (Horai) đội lên đầu nàng vòng hoa xuân; Aphrodite không được nhắc đến nữa. Hermes đặt vào lòng nàng “những lời dối trá, những câu xảo quyệt và một bản tính dối trá”, rồi ban cho nàng giọng nói. Ông gọi nàng là Pandora, “vì tất cả những ai ngự trên Olympus đều tặng một món quà, một tai họa cho loài người ăn bánh mì” (69–82).

1-3 Epimetheus

Khi “cái bẫy hiểm hóc, không lối thoát” đã xong, Zeus sai Hermes đem nàng làm quà tặng cho Epimetheus, em trai của Prometheus. Prometheus từng dặn em “đừng bao giờ nhận quà của Zeus thần Olympus, mà hãy gửi trả lại, kẻo nó hóa ra điều tai hại cho loài người”. Epimetheus không nhớ đến lời dặn ấy. “Chàng nhận món quà, và về sau, khi tai họa đã thuộc về mình, chàng mới hiểu ra” (83–89).

1-4 Chiếc Chum

Cho đến lúc ấy, Hesiod kể, các dòng giống loài người sống trên mặt đất “không có tai ương, không có lao khổ nặng nề, không có bệnh tật hiểm nghèo”. “Nhưng người phụ nữ đã dùng tay nhấc chiếc nắp lớn của chum, làm chúng tản ra khắp nơi, và ý nghĩ của nàng đem lại sầu khổ và tai họa cho loài người” (90–95). Hesiod không nói chiếc chum từ đâu đến, vì sao nó có trong nhà, hay vì sao nàng mở nó. Trong mấy dòng này ông thậm chí không gọi tên nàng: nàng chỉ là “người phụ nữ”.

Chỉ có Hy vọng, Elpis, ở lại bên trong, dưới vành chum, vì nắp đã đậy xuống trước khi nàng kịp bay ra. “Còn lại vô số tai ương lang thang giữa loài người; vì đất liền đầy tai họa và biển cả cũng đầy.” Bệnh tật tự tìm đến con người ngày cũng như đêm, “lặng lẽ mang tai họa đến cho kẻ phải chết; vì Zeus khôn ngoan đã lấy mất tiếng nói của chúng”. Hesiod kết thúc: “Vậy là không có cách nào thoát khỏi ý của Zeus” (100–105).

1-5 Người Phụ Nữ Trong Thần Phả

Thần phả kể việc tạo ra nàng bằng những lời khác, và dừng lại trước đoạn chiếc chum. Hephaestus “nặn từ đất hình một thiếu nữ e lệ”. Athena mặc cho nàng “y phục màu bạc”, buông từ đầu nàng xuống “một tấm khăn thêu, nhìn thật kỳ diệu”, và đội cho nàng những vòng hoa. Hephaestus làm cho nàng một vương miện vàng, chạm “nhiều loài sinh vật mà đất liền và biển cả nuôi dưỡng … như những sinh vật sống có tiếng nói” (570–584). Nàng là “tai họa đẹp đẽ, làm cái giá cho điều tốt lành”, tiếng Hy Lạp là kalon kakon, và cả thần lẫn người đều sững sờ khi thấy “một mưu kế trọn vẹn, con người không sao cưỡng lại” (585–589).

Rồi Hesiod chuyển từ nàng sang tất cả phụ nữ: “Vì từ nàng mà có giống phụ nữ, giống nữ nhân” (590). Phụ nữ, ông nói, giống như những con ong đực mà đàn ong nuôi trong tổ, gặt hái công sức của kẻ khác (594–602). Và Zeus thêm vào một tai họa thứ hai. Người đàn ông không chịu lấy vợ sẽ già đi mà không ai chăm sóc, và khi chết thì họ hàng xa chia nhau tài sản; người lấy vợ, dù cưới được “một người vợ tốt hợp ý mình”, cũng thấy rằng “cái xấu không ngừng tranh chấp với cái tốt” (602–612).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Thần phả của Hesiod (khoảng năm 700 TCN). Epimetheus được nêu tên trong danh sách các con trai của Iapetus, kẻ “ngay từ đầu đã là tai họa cho loài người ăn bánh mì; vì chính chàng là người đầu tiên nhận từ Zeus người phụ nữ, người thiếu nữ do thần nặn ra” (511–514). Việc tạo ra nàng được kể tiếp ở 570–612: không có tên, không có chum.
• Công việc và Ngày tháng của Hesiod, 42–105: cái tên, các món quà, Epimetheus, chiếc chum và Hy vọng. Cũng trong bài thơ ấy, chữ pithos được dùng lại cho chum rượu trong nhà, “khi chum vừa mở” (368), và chữ elpis được dùng cho “hy vọng hão huyền” của kẻ lười biếng mùa đông: “hy vọng đi theo người túng thiếu chẳng phải điều lành” (498–501).
• Iliad của Homer 24.527–528: không có Pandora, nhưng có chum. Achilles nói với Priam rằng “trên nền nhà của Zeus đặt hai chiếc chum đựng những món quà thần ban, một chum đựng tai ương, một chum đựng phúc lành”.
• Các bài thơ bi ca mang tên Theognis (1135–1150): không có người phụ nữ, cũng không có chum, nhưng Hy vọng là vị thần tốt lành duy nhất còn ở lại với loài người; các vị khác đã bỏ lên Olympus.
• Những con chim của Aristophanes, câu 971 (thế kỷ V TCN): một gã buôn lời sấm đọc lên: “Trước hết hãy hiến tế cho Pandora một con cừu đực lông trắng” (mục 4).
• Thư viện của Apollodorus 1.7.2, và Fabulae bằng tiếng Latin của Hyginus (142): Pandora là “người phụ nữ đầu tiên do các vị thần tạo ra”, mẹ của Pyrrha, người cùng Deucalion sống sót qua trận đại hồng thủy. Hyginus kể rằng Vulcan nặn nàng từ đất sét, Minerva ban cho nàng sự sống và mỗi vị thần khác tặng một món quà. Cả hai đều không nhắc đến chiếc chum.

3 Những Dị Bản

3-1 Điều Tốt Hay Tai Họa, Pandora Hay Epimetheus

• Trong chum có gì? Ở Hesiod là “vô số tai ương”. Evelyn-White, người có bản dịch được trích ở đây, coi chúng là quà của các vị thần, và trong lời chú vẫn còn nói đến một chiếc hộp nhỏ: “Chiếc chum hay chiếc hộp nhỏ ấy chứa những món quà của các vị thần được nói đến ở dòng 82.” Trong một bài ngụ ngôn của Babrius, nhà thơ ngụ ngôn Hy Lạp thời La Mã, mọi thứ lại ngược lại: Zeus gom tất cả những điều hữu ích vào một chiếc chum, đậy nắp rồi để nó bên cạnh một người đàn ông; người ấy muốn biết bên trong có gì nên xê dịch nắp, và mọi điều tốt lành bay về nơi ở của các vị thần. Chỉ còn lại Hy vọng. Năm 1900, Jane Harrison đã lưu ý rằng trong dị bản này “hoàn toàn không nhắc đến Pandora”, và rằng “những gì bị nhốt lại theo ý của Zeus … là những điều tốt lành chứ không phải điều xấu”.
• Một chum hay hai chum? Hesiod có một, Homer có hai. Nhà phê bình thời Hy Lạp hóa Aristarchus cho rằng chiếc chum của Hesiod bắt nguồn từ hai chiếc chum của Homer. Từ đó, trong một cuốn sách năm 2004 mà chúng tôi chỉ biết qua bài điểm sách của E. F. Beall, Immanuel Musäus lập luận rằng chính cách hiểu “chum đựng tai họa” ra đời vào thời Hy Lạp hóa, và, theo một học giả trước ông là Neitzel, ông hiểu chiếc pithos của Hesiod là một chum lương thực bình thường mà Pandora làm đổ, khiến loài người phải chịu đói. Beall nhận xét rằng lập luận của Musäus, rằng cách hiểu chum tai họa ra đời “rất lâu sau” Hesiod, là thuyết phục.
• Ai đã mở chum? Ở Hesiod là người phụ nữ. Philodemus, viết vào thế kỷ I TCN, cho biết “một số người” nói rằng chính Epimetheus đã mở chum sau khi nhận Pandora; ở Babrius là một người đàn ông; còn ở Erasmus (mục 3-3) lại là Epimetheus.

3-2 Hy Vọng Nghĩa Là Gì?

Elpis có nghĩa là hy vọng hoặc sự chờ đợi. Theo Beall, Musäus xếp các cách hiểu hiện đại theo ba câu hỏi: chum đựng điều tốt hay tai họa; Elpis tốt hay xấu; và chiếc chum giữ nàng lại cho loài người, hay giữ nàng xa loài người?

• Một điều tốt, được giữ lại cho chúng ta. Đây là cách hiểu truyền thống: giữa muôn vàn tai họa đã thoát ra thế gian, loài người vẫn còn hy vọng. Babrius và Theognis, mỗi người theo cách riêng, cũng nói như vậy.
• Một tai họa, bị giữ lại. Hy vọng ở lại trong một chum đầy tai họa, vậy có lẽ nàng cũng là một trong số đó, một thứ hy vọng mù quáng hay hão huyền. Hy vọng của kẻ lười biếng mùa đông là thứ như thế (498–501). Trong Prometheus bị xiềng, Prometheus nói rằng chàng đã khiến loài người thôi nhìn thấy trước cái chết của mình, và phương thuốc chàng tìm ra là: “Ta đã khiến những hy vọng mù quáng trú ngụ trong lồng ngực họ” (250–252).
• Ở khoảng giữa. Beall xếp cách đọc trong Hesiod’s Cosmos (2003) của Jenny Strauss Clay vào giữa một Hy vọng hai mặt và một Hy vọng xấu, nhưng vẫn được giữ lại bên loài người. Còn Froma Zeitlin (1996), theo lời Jerzy Krawiec thuật lại, hiểu Hy vọng như một lời ám chỉ đến khả năng có con cái tốt cũng như con cái xấu.

3-3 Chiếc Chum Đã Thành Chiếc Hộp Như Thế Nào?

Năm 1508, tại Venice, nhà nhân văn Erasmus xứ Rotterdam cho in Adagia, tập hợp hơn ba nghìn câu châm ngôn cổ kèm lời bình; tập đầu tiên của ông, chừng tám trăm câu, đã ra đời ở Paris năm 1500. Để giải thích câu “kẻ ngốc chỉ khôn ra sau khi đã gặp họa” (Malo accepto stultus sapit), ông kể lại chuyện của Hesiod, nhưng không đúng như Hesiod kể. Jupiter sai Vulcan nặn từ đất sét hình một thiếu nữ, các vị thần mỗi vị thêm một món quà, “vì thế mà có tên Pandora”, rồi Jupiter gửi nàng đến Prometheus “cùng một chiếc hộp (pyxis), quả thật rất đẹp, nhưng bên trong giấu đủ mọi thứ tai ương”. Prometheus từ chối và cảnh báo em mình; Pandora quay sang Epimetheus, thuyết phục chàng và tặng chàng chiếc hộp, rồi chàng mở nó ra, thấy bệnh tật bay ra, và khôn ra khi đã quá muộn. Erasmus giải thích rằng ý nghĩa nằm ngay trong tên gọi: trong tiếng Hy Lạp, Prometheus là người có mưu tính trước khi bắt tay vào việc, còn Epimetheus là người chỉ nghĩ ra khi việc đã xong.

Pyxis là một chiếc hộp nhỏ, ban đầu làm bằng gỗ hoàng dương. M. L. West, trong sách chú giải Công việc và Ngày tháng (1978), gọi đó là “một sự nhầm lẫn của Erasmus, người có lẽ đã nghĩ đến chiếc hộp mà Psyche mở ra dù đã bị dặn đừng mở”, trong Con lừa vàng của Apuleius; chúng tôi đọc những lời ấy qua phần chú thích của ấn bản Amsterdam toàn tập Erasmus (1993). Trong truyện của Apuleius, Venus sai Psyche xuống cõi âm với một chiếc pyxis để xin về một chút sắc đẹp của Proserpina, và ngọn tháp chỉ đường dặn nàng không bao giờ được mở hộp. Trên đường về, vì “tò mò liều lĩnh”, Psyche mở hộp ra, và bên trong chẳng có gì ngoài giấc ngủ của cõi âm (6.16–21).

Năm 1900, Harrison tìm thấy chiếc hộp trong một cuốn sách thần thoại thế kỷ XVI của Lilio Gregorio Giraldi, trong đó Jupiter gửi Pandora đến Prometheus cùng một chiếc hộp “rất đẹp, nhưng bên trong giấu đủ mọi thứ tai ương”. “Giraldi dịch hay chép lại từ nguồn nào, tôi không biết,” bà viết. Câu văn của Giraldi gần như giống từng chữ với câu Erasmus đã in năm 1508. Cuốn Pandora’s Box: The Changing Aspects of a Mythical Symbol (1956; tái bản lần hai năm 1962) của Dora và Erwin Panofsky có một chương mang tên “Nguồn gốc của ‘chiếc hộp’: Erasmus xứ Rotterdam”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tên của một nữ thần đất? “Pandora” cũng có thể hiểu là “người ban tặng tất cả”. Ở chỗ gã buôn lời sấm trong Những con chim đòi một con cừu đực cho Pandora, một lời chú cổ giải thích: “tức là Đất, vì Đất ban tặng mọi thứ cần cho sự sống; do đó Đất còn được gọi là zeidoros và anesidora”, nghĩa là “ban lúa” và “đưa quà tặng từ dưới lên”. Ở Phlya thuộc Attica, Pausanias thấy một bàn thờ “Demeter Anesidora (Người đưa quà tặng lên)” (1.31.4).
• Những bình gốm. Trên một chiếc chén nền trắng ở Bảo tàng Anh (D 4), được cho là của Họa sĩ Tarquinia và có niên đại khoảng năm 470 TCN, Athena và Hephaestus đang hoàn thiện một người phụ nữ cứng đờ như pho tượng; Harrison đọc cái tên viết bên cạnh nàng là “(A)nesidora”. Trên một chiếc krater thế kỷ V TCN ở Bảo tàng Ashmolean, Oxford, một người phụ nữ có ghi tên Pandora trồi lên từ mặt đất, hướng về phía Epimetheus; sau lưng chàng là Hermes và Zeus, phía trên nàng là thần Eros nhỏ có cánh.

• Là Đất, hay chỉ trùng tên? Với Harrison (1903), Pandora từng là Đất, “người ban tặng mọi món quà”, và Hesiod đã nhào nặn câu chuyện của nàng “theo những mục đích bi quan, tiểu tư sản của riêng ông”. West (1978), qua lời trích của Krawiec (2022), thận trọng hơn: nếu người Athens gộp người phụ nữ của Hesiod với nàng Pandora trồi lên từ đất, thì “chỉ vì nàng có cùng một cái tên”. Trong một đoạn cũng được Krawiec trích, Zeitlin hiểu rằng Hesiod cố ý đảo ngược nghĩa của cái tên, từ “người ban tặng mọi món quà” thành “người được các vị thần ban cho mọi món quà”.
• Đền Parthenon. Trên bệ pho tượng Athena bằng vàng và ngà của Phidias “có cảnh Pandora ra đời chạm nổi”, Pausanias viết, và thêm rằng “trước khi Pandora ra đời, chưa hề có giống phụ nữ” (1.24.7). Pliny Già đếm được hai mươi vị thần trong cảnh ấy (Lịch sử tự nhiên 36.4). Sophocles từng viết một vở kịch satyr, nay đã thất truyền, tên là Pandora, hay Những người nện búa.
• Hesiod và phụ nữ. Harrison thấy trong thơ ông “sự ác ý xấu xa của lòng thù địch thần học”. Nicole Loraux (1978), theo phần tóm lược của Krawiec, lập luận rằng Hesiod biến phụ nữ thành một “giống” riêng, tách khỏi các dòng giống loài người; còn các học giả nữ quyền làn sóng thứ hai biến Pandora thành biểu tượng của sự áp bức phụ nữ. Bản thân Krawiec cho rằng trang phục lộng lẫy của nàng là hình ảnh một cô dâu đáng mơ ước, không phải một chiếc mặt nạ trống rỗng phía sau, dù điều đó “hiển nhiên không biến Hesiod thành một nhà nữ quyền”. Chính lời khuyên của Hesiod cũng giằng co hai chiều: “Kẻ tin đàn bà là tin kẻ lừa dối” (Công việc và Ngày tháng 375), nhưng “đàn ông không có được gì tốt hơn một người vợ tốt” (702).
• Chiếc hộp sau Erasmus. Các chương trong sách của vợ chồng Panofsky lần theo Pandora và chiếc hộp của nàng qua Andrea Alciati, Rosso Fiorentino, các tác giả thời Elizabeth và Jacques Callot, rồi lên sân khấu với Calderón, Voltaire và Goethe. Đến năm 1900, Harrison đã viết: “chiếc hộp của Pandora đã thành tục ngữ, và điều đó càng đáng chú ý vì nàng chưa bao giờ có một chiếc hộp nào”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Prometheus: Vị thần đánh cắp lửa: Pandora là câu trả lời của Zeus cho ngọn lửa bị đánh cắp, “tai họa” được ban “làm cái giá của lửa” (Công việc và Ngày tháng 57). Trong Apollodorus, con gái nàng là Pyrrha lấy Deucalion, con trai của Prometheus, và cùng chàng sống sót qua trận đại hồng thủy (1.7.2).
• Athena: Nữ thần sinh ra từ đầu cha: trong cả hai bài thơ của Hesiod, Athena mặc áo cho người phụ nữ đầu tiên, và trong Công việc và Ngày tháng nữ thần còn dạy nàng dệt vải. Cảnh Pandora ra đời được chạm trên bệ tượng nữ thần trong đền Parthenon.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: vị vua bày ra món quà và cất tiếng cười. Hesiod khép lại bản kể trong Thần phả bằng chính vị thần này: “Vậy là không thể lừa dối hay qua mặt ý của Zeus” (613).
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: ở Trung Hoa, những con người đầu tiên cũng được nặn từ đất: Nữ Oa nhào đất vàng thành người, còn Hephaestus trộn đất với nước để nặn một người phụ nữ. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hesiod, Thần phả 507–616 và Công việc và Ngày tháng 42–105, 361–375, 493–503 và 695–705, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914), cùng văn bản tiếng Hy Lạp của ấn bản ấy: Theoi, Perseus, Perseus, văn bản tiếng Hy Lạp
• Homer, Iliad 24.518–533, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus
• Aeschylus, Prometheus bị xiềng 248–252, bản dịch của Herbert Weir Smyth (Loeb, 1926): Perseus
• Aristophanes, Những con chim 967–979, văn bản tiếng Hy Lạp: Perseus; lời chú cổ cho câu 971 trong Friedrich Dübner, Scholia Graeca in Aristophanem (Paris: Didot, bản in năm 1855): archive.org
• Theognis 1135–1150, bản dịch của Douglas E. Gerber, và Babrius, Ngụ ngôn 58, bản dịch của Laura Gibbs, theo trích dẫn trên trang “Pandora” của Theoi Project: Theoi
• Apollodorus, Thư viện 1.7.2, bản dịch của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus; Hyginus, Fabulae 142, văn bản tiếng Latin: The Latin Library
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.24.7 và 1.31.4, bản dịch của W. H. S. Jones (Loeb, 1918): Perseus; Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 36.4, bản dịch của John Bostock và H. T. Riley (1855): Perseus
• Apuleius, Con lừa vàng (Metamorphoses) 6.16–21, văn bản tiếng Latin: The Latin Library
• Erasmus, Adagia I.i.31 và I.iii.35, do M. L. van Poll-van de Lisdonk, M. Mann Phillips và Chr. Robinson hiệu đính, Opera omnia Desiderii Erasmi II-1 (Amsterdam: North-Holland, 1993), tr. 144–146 và 346, kèm chú thích của các nhà hiệu đính trích M. L. West, Hesiod: Works and Days (Oxford, 1978), tr. 168: OAPEN
• H. G. Liddell, R. Scott và H. S. Jones, A Greek-English Lexicon, các mục “πίθος”, “πυξίς”, “ἐλπίς”, “κύνεος”: Perseus
• Jane E. Harrison, “Pandora’s Box”, Journal of Hellenic Studies 20 (1900), từ tr. 99: archive.org; Prolegomena to the Study of Greek Religion (Cambridge, 1903), tr. 280–285: archive.org
• Theoi Project, “Creation of Pandora” (London D 4) và “Epimetheus & Pandora” (Oxford V525): Theoi, Theoi
• Dora và Erwin Panofsky, Pandora’s Box: The Changing Aspects of a Mythical Symbol (New York: Pantheon Books, 1956; tái bản lần hai năm 1962), mục lục: Project MUSE
• E. F. Beall, điểm sách Immanuel Musäus, Der Pandoramythos bei Hesiod und seine Rezeption bis Erasmus von Rotterdam (Göttingen, 2004), Bryn Mawr Classical Review 2006.07.16: BMCR
• Jerzy Krawiec, “Pandora as a Beautiful Woman and an Object of Desire”, Classica Cracoviensia 25 (2022) 53–71: doi.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.