Prometheus: Vị thần đánh cắp lửa

Khi người Hy Lạp hiến tế một con bò, phần của thần linh là những khúc xương bọc mỡ bốc lên thành khói, còn thịt thì người ăn. Hesiod giải thích vì sao. Xưa kia, một người con trai của Titan Iapetus đã xẻ một con bò để lừa Zeus, và khi Zeus nổi giận không cho loài người có lửa, ông lại lấy trộm lửa về. Tên ông là Prometheus, và ông đã phải trả giá cho cả hai việc.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Hesiod, nhà thơ xứ Boeotia, trong Thần phả (các dòng 507–616) và Công việc và Ngày tháng (42–58). Thần phả kể hình phạt trước rồi mới kể nguyên do; ở đây các sự việc được kể theo trình tự. Iapetus và Clymene, một người con gái của Okeanos, có bốn người con trai: Atlas, người đỡ bầu trời ở tận cùng mặt đất; Menoetius, bị lưỡi tầm sét của Zeus quật xuống Erebus; Prometheus, “đầy những mưu kế”; và Epimetheus, “đầu óc rỗng tuếch”, ngay từ đầu đã là “tai họa cho loài người ăn bánh mì”, vì chính ông là người đầu tiên nhận người phụ nữ do Zeus tạo ra.

1-1 Con Bò Ở Mecone

Có lần thần linh và loài người phải chết họp nhau ở Mecone để phân xử một mối bất hòa. Prometheus bước ra, xẻ một con bò lớn và bày ra hai phần, “nhằm lừa gạt tâm trí của Zeus”. Một phần là thịt và lòng béo, đặt trên tấm da và giấu trong dạ dày con bò. Phần kia, bày cho Zeus, là những khúc xương trắng “được sắp đặt khéo léo và phủ lớp mỡ bóng loáng”.

“Ngươi chia phần mới bất công làm sao!” Zeus nói. Prometheus khẽ mỉm cười, bảo ngài cứ chọn phần nào lòng mình mách bảo. Ở đây Hesiod nhấn mạnh rằng Zeus “đã thấy và không hề bỏ sót mưu mẹo”, và đã sẵn tính chuyện gieo họa cho loài người. Ngài lấy cả hai tay nâng lớp mỡ trắng lên, và cơn giận dâng lên khi ngài thấy những khúc xương bên dưới. “Vì thế mà,” Hesiod kết luận, “các bộ tộc loài người trên mặt đất đốt xương trắng dâng các vị thần bất tử trên những bàn thờ thơm ngát.”

1-2 Lửa Trong Thân Cây Thì Là

Zeus không quên. Từ đó ngài “không chịu ban sức mạnh của ngọn lửa không biết mỏi” cho loài người. Nhưng người con của Iapetus lại qua mặt ngài lần nữa, lấy trộm “ánh sáng nhìn thấy từ xa của ngọn lửa không biết mỏi trong một thân cây thì là rỗng”, “để Zeus, đấng ưa sấm sét, không trông thấy”, như Công việc và Ngày tháng kể. Khi thấy “tia lửa nhìn thấy từ xa” giữa loài người, Zeus đáp lại bằng một món quà: “Ta sẽ trao cho loài người, làm cái giá của lửa, một thứ tai ương.” Thứ tai ương ấy là người phụ nữ đầu tiên, được Hephaestus nặn từ đất và được Athena trang điểm; câu chuyện của nàng và chiếc chum được kể trong Pandora.

1-3 Đại Bàng Và Cung Thủ

Còn với chính Prometheus, Zeus có sẵn xiềng xích. Ngài trói ông “bằng những sợi dây không gỡ nổi, những xiềng xích tàn khốc”, đóng một cây cọc xuyên qua giữa thân ông, rồi sai một con đại bàng cánh dài đến. Ngày nào đại bàng cũng ăn lá gan bất tử của ông, và đêm nào lá gan cũng mọc lại đúng bằng phần con chim đã ăn. Hesiod không nói chuyện ấy xảy ra ở đâu. Người giết con đại bàng là Heracles, con trai của Alcmene, người đã giải thoát con trai Iapetus khỏi cực hình, và Hesiod cẩn thận nói thêm rằng việc ấy “không phải không có ý muốn của Zeus trên Olympus”: Zeus cho phép để vinh quang của người con trai “sinh ở Thebes” càng thêm lớn, và ngài nguôi cơn giận cũ.

Thư viện, một cuốn cẩm nang thần thoại mang tên Apollodorus (thế kỷ I hoặc II), cho cuộc giải thoát một địa điểm và một cái giá. Heracles bắn hạ con đại bàng trên núi Caucasus và giải thoát Prometheus, “sau khi tự chọn cho mình sợi dây trói bằng cành ô liu”, rồi trao cho Zeus một người thế mạng: nhân mã Chiron, người “dù bất tử, vẫn bằng lòng chết thay ông”. Để đáp lại, Prometheus khuyên Heracles đừng tự mình đi lấy những quả táo vàng của các Hesperides mà hãy sai Atlas đi.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Hesiod, Thần phả 507–616 (khoảng năm 700 TCN), bản kể cổ nhất. Bài thơ kể việc trói và việc giải thoát trước (521–534), rồi mới đến nguyên do: con bò ở Mecone (535–560), ngọn lửa (561–569) và người phụ nữ được tạo ra làm cái giá của lửa (570–612). Nó khép lại bằng một lời răn: “không thể lừa dối hay vượt qua ý muốn của Zeus” (613).
• Hesiod, Công việc và Ngày tháng 42–105. Ngọn lửa bị Zeus giấu đi rồi bị lấy trộm lại (42–58), và người phụ nữ, ở đây được đặt tên là Pandora, còn trong Thần phả thì không (59–105).
• Prometheus bị xiềng, vở bi kịch lưu truyền dưới tên Aeschylus (thế kỷ V TCN); phần tiếp theo, Prometheus được giải phóng, chỉ còn lại các mảnh. Ai là tác giả vở kịch “vẫn còn là đề tài tranh luận đáng kể”, như Ian Storey viết năm 2013 khi điểm cuốn sách đồng hành về vở kịch của Ian Ruffell: có người xếp nó vào những năm cuối đời Aeschylus, có người cho là một lần dàn dựng muộn hơn, có lẽ vào thập niên 430 TCN, từ chất liệu của Aeschylus. Năm 1970, C. J. Herington từng lập luận, theo lời giới thiệu của nhà xuất bản, rằng vở kịch chỉ có thể là của Aeschylus, viết sau bộ Oresteia, trong hai năm cuối đời ông.
• Các tác giả đời sau thêm vào chuyện đất sét và trận đại hồng thủy (mục 3): Protagoras của Plato (thế kỷ IV TCN), quyển 1 bộ Metamorphoses của Ovid (hoàn thành khoảng năm 8), Thư viện của Apollodorus (1.7.1–2) và Mô tả Hy Lạp của Pausanias (10.4.4, thế kỷ II).

3 Những Dị Bản

3-1 Aeschylus: Bị Xiềng Ở Scythia

Vở kịch mở màn ở “tận cùng mặt đất”, “xứ Scythia, một chốn hoang vu chưa có dấu chân người” (1–2). Kratos và Bia, tức Quyền lực và Bạo lực, đưa Prometheus đến đó, và Hephaestus, người không nỡ lòng “dùng sức trói một vị thần cùng dòng máu”, theo lệnh Zeus mà đóng xiềng ông vào vách đá (12–20). Quyền lực nói tội của ông là đã lấy trộm của Hephaestus “bông hoa của chính ngài, ngọn lửa lấp lánh, nguồn gốc của mọi nghề”, để trao cho loài người (7–8).

Còn lại một mình, Prometheus kể lẽ của mình. Ông đã đứng về phía Zeus trong cuộc chiến với các Titan, vì mẹ ông, “Themis, hay Đất (tuy một hình hài mà có nhiều tên gọi)”, đã báo trước rằng mưu trí chứ không phải sức mạnh sẽ giành phần thắng (209–221; cuộc chiến được kể trong Zeus). Khi Zeus định xóa sổ loài người để tạo ra một giống mới, chỉ một mình ông chống lại (231–236). Ông ban cho họ “những hy vọng mù quáng” và lửa (250–254). Loài người từng sống “như bầy kiến lúc nhúc, trong những hang không ánh mặt trời”, cho đến khi ông dạy họ biết lúc các vì sao mọc và lặn, “các con số, môn học hàng đầu”, và “cách ghép các chữ cái”, “để ghi nhớ mọi điều” (452–461). Ông đóng ách cho súc vật, sáng chế ra thuyền, pha chế thuốc, giải mộng, tìm ra kim loại dưới lòng đất, và còn dạy họ đốt “những khúc xương đùi bọc mỡ” dâng thần linh (496–497). “Mọi nghề mà con người có,” ông tóm lại, “đều đến từ Prometheus” (505–506).

Ông còn nắm một bí mật. Zeus sẽ kết hôn, và người vợ ấy sẽ sinh “một đứa con trai mạnh hơn cha” (764–768); chỉ Prometheus mới cứu được Zeus, nhưng ông không chịu nói tên nàng. Vở kịch cũng không nêu tên. Người dịch, H. W. Smyth, chú thích rằng nhà thơ theo câu chuyện về Thetis, người mà Themis đã tiên tri rằng con trai sẽ mạnh hơn cha; Apollodorus thêm rằng “có người nói” chính Prometheus đã cảnh báo Zeus (3.13.5). Cuối vở, sấm sét của Zeus giáng vào vách đá và Prometheus biến mất (1080–1093). Hermes đã báo trước cho ông những gì sẽ đến: một thời gian dài bị vùi trong đá, rồi con đại bàng, suốt cả ngày (1016–1025).

3-2 Người Thợ Gốm

• Loài người của Hesiod đã có mặt sẵn để chia phần con bò. Trong Protagoras của Plato, các vị thần nặn các sinh vật phải chết “trong lòng đất, từ một hỗn hợp đất và lửa”, rồi giao cho Prometheus và Epimetheus việc trang bị cho từng loài. Epimetheus dùng hết mọi tài năng cho muông thú, để con người bị bỏ lại “trần truồng, không giày dép, không chăn chiếu, không vũ khí”, và Prometheus đánh cắp của Hephaestus và Athena “sự khéo léo trong các nghề cùng với lửa” (320d–321d).
• Ovid lưỡng lự. Ông nói con người được tạo ra hoặc bởi đấng tạo dựng thế giới từ hạt giống thần thánh, hoặc từ đất mới mà “người con của Iapetus” trộn với nước mưa rồi nặn theo hình dáng các vị thần (1.78–83). Bản dịch của Brookes More viết “Prometheus”; nguyên văn Latin của Ovid chỉ có satus Iapeto, “kẻ sinh ra từ Iapetus”.
• Apollodorus thì không chút ngập ngừng: “Prometheus nặn con người từ nước và đất” (1.7.1).
• Ở Panopeus, xứ Phocis, người ta chỉ cho Pausanias hai tảng đá bên một khe núi, mỗi tảng đủ chất đầy một cỗ xe. Chúng có màu đất sét và tỏa ra mùi “rất giống da người”, và người ta nói đó là “phần còn lại của thứ đất sét mà Prometheus đã dùng để nặn ra toàn thể loài người” (10.4.4).

3-3 Trận Đại Hồng Thủy

Theo Apollodorus, con trai Prometheus là Deucalion, vua vùng quanh Phthia, cưới Pyrrha, con gái của Epimetheus và Pandora. Khi Zeus quyết diệt loài người thời đại Đồng, Deucalion nghe lời cha đóng một chiếc rương, chất lương thực rồi cùng Pyrrha bước vào. Zeus trút mưa xuống cho đến khi phần lớn Hy Lạp chìm trong nước. Chiếc rương trôi chín ngày chín đêm rồi dạt vào núi Parnassus, nơi Deucalion dâng lễ tế “Zeus, vị thần của sự thoát nạn”. Zeus sai Hermes đến cho ông chọn một điều ước, và ông chọn có con người. Theo lệnh Zeus, ông ném đá qua đầu: đá ông ném hóa thành đàn ông, đá Pyrrha ném hóa thành đàn bà. Apollodorus nói, vì thế mà một dân tộc được gọi là laos, từ laas, “hòn đá” (1.7.2).

Ovid kể dài hơn (1.253–415). Đôi vợ chồng mà ông gọi là con trai Prometheus và con gái Epimetheus (1.390) đến Parnassus trên “một chiếc thuyền nhỏ mong manh”. Nhìn thế gian vắng lặng, Deucalion ước gì “bằng nghề của cha” mình có thể “thổi vào đất sét này hình hài con người” (1.363–364). Tại đền thờ Themis, bàn thờ lạnh tanh, đầu hồi phủ rêu, nữ thần bảo họ ném ra sau lưng “xương của người mẹ vĩ đại”. Pyrrha kinh hãi từ chối, cho đến khi Deucalion giải được câu đố: “Mẹ của chúng ta là Đất”, và xương của Đất là đá. Những hòn đá họ ném mềm dần, lớn dần, thoạt đầu như pho tượng cẩm thạch mới đẽo phác, rồi thành đàn ông và đàn bà. “Vì thế chúng ta là giống người cứng cỏi,” Ovid kết luận.

3-4 Những Điểm Bất Đồng

• Mẹ ông là ai? Hesiod: Clymene, con gái của Okeanos (507–508). Apollodorus: Asia (1.2.3). Aeschylus: Themis, cũng chính là Đất (18, 209–210).
• Ông bị xiềng ở đâu? Hesiod không nêu nơi nào. Aeschylus: “xứ Scythia” (2). Apollodorus: “núi Caucasus, một ngọn núi của xứ Scythia” (1.7.1).
• Con đại bàng. Trong Hesiod, nó đến mỗi ngày. Trong Aeschylus, nó chưa đến: Hermes dùng nó để dọa ông (1021–1025). Apollodorus cho nó là con của Echidna và Typhon (2.5.11), theo Frazer là dựa vào nhà thần thoại học cổ hơn là Pherecydes.
• Được giải thoát hay vẫn bị xiềng? Hesiod nói cả hai. Heracles giải thoát ông (526–528), vậy mà đoạn thơ lại kết thúc với “những sợi dây chắc chắn” giữ chặt ông (615–616), và động từ Hy Lạp erukei ở thì hiện tại: sợi dây vẫn còn giữ ông. Trong Aeschylus, “người giải thoát ông chưa ra đời” (27). Đó sẽ là một hậu duệ của Io, “người thứ ba sau mười thế hệ” (774), “lừng danh với cây cung” (871–873), và một vị thần phải xuống cõi chết thay ông (1026–1029); Smyth cho rằng hai người ấy là Heracles và Chiron.
• Zeus có thấy không? Trong Thần phả, Zeus nhìn thấu mưu mẹo với những khúc xương mà vẫn chọn chúng (550–557). Còn ngọn lửa, trong Công việc và Ngày tháng, bị lấy trộm “để Zeus… không trông thấy” (50–52).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Người biết lo trước. Trong Prometheus bị xiềng, Quyền lực chế nhạo kẻ bị xiềng: “Các vị thần gọi ngươi là Prometheus thật sai, vì chính ngươi mới cần đến sự lo xa” (85–86). Smyth chú thích lối chơi chữ trên cái tên, Pro-metheus, “Nghĩ-trước”, điều mà người Hy Lạp rất coi trọng. Trong Protagoras của Plato, Socrates nói ông thích Prometheus trong câu chuyện hơn Epimetheus, và luôn dùng “sự lo xa của Prometheus” cho cuộc đời mình (361d).
• Cuộc đua đuốc. “Trong Học viện có một bàn thờ Prometheus,” Pausanias viết, “và từ đó người ta chạy về thành phố, tay cầm đuốc cháy.” Ai để đuốc tắt là thua; nếu tất cả đuốc đều tắt thì không ai thắng (1.30.2). Frazer thấy lạ là vị ân nhân của loài người này “dường như không được người Hy Lạp thờ phụng”, và dẫn lời Lucian rằng chẳng nơi nào thấy đền thờ Prometheus. Thứ Pausanias mô tả là một bàn thờ, không phải một ngôi đền.
• Cây thì là. Narthex, thứ cây mà ngọn lửa được giấu bên trong, thường được xác định là cây thì là khổng lồ, Ferula communis. Frazer trích Voyage du Levant (1718) của Tournefort: lõi trắng khô của nó “bắt lửa y như một cái bấc”, và “vì thế người ta dùng cây này để mang lửa từ nơi này sang nơi khác; các thủy thủ của chúng tôi cũng tích trữ nó”.
• Goethe. Bài thơ “Prometheus” của ông, viết trong những năm 1772–1774, được F. H. Jacobi in lần đầu năm 1785 mà không có sự đồng ý cũng như tên của Goethe. Prometheus nói với Zeus, và kết thúc: “Ta ngồi đây, nặn ra con người theo hình ảnh của ta, một giống loài giống như ta, để đau khổ, để khóc, để tận hưởng và vui sướng, và để chẳng màng đến ngươi, như ta!” (bản dịch của chúng tôi).
• Vợ chồng Shelley. Năm 1818, Frankenstein, hay Prometheus thời hiện đại của Mary Shelley ra đời thành ba tập, không đề tên tác giả, với mấy câu thơ trong Thiên đường đã mất của Milton ở trang tên sách: “Hỡi Đấng Tạo Hóa, có phải tôi đã xin Ngài từ đất sét nặn tôi thành người?” Năm 1820, Percy Bysshe Shelley xuất bản Prometheus được giải phóng. Trong lời tựa, ông viết rằng vở kịch đã mất của Aeschylus hòa giải Jupiter (Zeus) với nạn nhân của mình để đổi lấy bí mật về Thetis, và ông “không ưa một kết cục yếu ớt đến thế, hòa giải Người Bênh Vực với Kẻ Áp Bức loài người”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Pandora: Chiếc chum, không phải chiếc hộp: “cái giá của lửa”. Prometheus đã dặn em trai đừng bao giờ nhận quà của Zeus, vậy mà Epimetheus vẫn nhận nàng (Công việc và Ngày tháng 85–89). Trong Apollodorus, con gái nàng là Pyrrha, người phụ nữ sống sót qua trận đại hồng thủy cùng con trai Prometheus.
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: người cung thủ bắn hạ con đại bàng. Trong Apollodorus, chàng làm việc đó trên đường đi tìm những quả táo vàng, còn Prometheus của Aeschylus thì thấy trước chàng là một hậu duệ của Io, “lừng danh với cây cung”.
• Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn: năm 1918, James George Frazer xếp trận lụt của Deucalion vào giữa những truyện đại hồng thủy khắp thế giới. Trong dị bản mà Lucian kể khi mô tả ngôi đền ở Hierapolis bên sông Euphrates, Deucalion đưa muông thú lên con tàu của mình từng cặp một, còn Plutarch thì kể ông thả một con bồ câu. Frazer thấy những điểm giống với câu chuyện Babylon là “đủ gần”, và cho rằng truyền thuyết Hy Lạp ở dạng ấy “đã nhuốm màu, nếu không phải được nhào nặn, bởi ảnh hưởng Semit”. Utnapishtim cũng thả một con bồ câu.
• Loki: Kẻ biến hình giữa thần linh và người khổng lồ: một vị thần khác bị xiềng vì tội lỗi của mình. Jacob Grimm viết rằng Loki “bị xiềng, như Prometheus, người đã mang lửa đến cho loài người; nhưng hắn sẽ lại được thả ra vào ngày tận thế”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hesiod, Thần phả 507–616 và Công việc và Ngày tháng 42–155, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus, Perseus; văn bản Hy Lạp của Thần phả 613–616: Perseus
• Aeschylus, Prometheus bị xiềng, bản dịch và chú thích của Herbert Weir Smyth (Loeb, 1926): Perseus
• Plato, Protagoras 320c–322a và 361d, bản dịch của W. R. M. Lamb (Loeb): Perseus
• Ovid, Metamorphoses 1.76–88 và 1.253–415 (đánh số dòng theo văn bản Latin của Hugo Magnus, 1892), bản dịch của Brookes More (1922): Perseus, văn bản Latin
• Apollodorus, Thư viện 1.2.3, 1.7.1–2, 2.5.11 và 3.13.5, bản dịch và chú thích của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus, Perseus
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.30.2 và 10.4.4, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus
• James George Frazer, Folk-Lore in the Old Testament, tập 1 (1918), tr. 146–155: Internet Archive; Jacob Grimm, Teutonic Mythology, tập 1, bản dịch của James Steven Stallybrass (1882), tr. 244: Internet Archive
• Ian C. Storey, bài điểm sách Aeschylus: Prometheus Bound (2011) của Ian Ruffell, Bryn Mawr Classical Review 2013.04.06: BMCR; C. J. Herington, The Author of the Prometheus Bound (University of Texas Press, 1970), lời giới thiệu của nhà xuất bản: UT Press
• J. W. von Goethe, “Prometheus”, Goethes Schriften, tập 8 (Göschen, 1789), tr. 207–209: Wikisource
• [Mary Shelley], Frankenstein; or, The Modern Prometheus, tập 1 (London: Lackington, Hughes, Harding, Mavor and Jones, 1818): Internet Archive; Percy Bysshe Shelley, Prometheus Unbound (1820), lời tựa, trong The Complete Poetical Works, Thomas Hutchinson biên tập: Project Gutenberg
• Bản dịch tiếng Nhật: Hirokawa Yōichi dịch, Hesiod, Shintōki (Iwanami Bunko, 1984); Kure Shigeichi dịch, Aeschylus, Shibarareta Promētheus (Iwanami Bunko, 1974); Kōzu Harushige dịch, Apollodorus, Girishia shinwa (Iwanami Bunko, 1953; bản sửa 1978): CiNii, CiNii, CiNii

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.