Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà

Ngọn lửa thiêng liêng nhất của La Mã cháy trong một tòa nhà tròn nhỏ ở rìa Quảng trường La Mã (Forum Romanum), và bên cạnh nó không có pho tượng nào. Ovid dặn người đọc: “Hãy hiểu rằng Vesta chẳng là gì khác ngoài ngọn lửa sống.” Các nữ tư tế của bà, về sau gồm sáu người, được đưa khỏi gia đình từ khi còn là những bé gái, và đã giữ ngọn lửa ấy cho thành phố, theo truyền thống La Mã là từ thời vua Numa cho đến những năm 390 CN.

1 Câu Chuyện

Không có một câu chuyện liền mạch nào về Vesta. Phần kể dài nhất nằm trong Fasti của Ovid, một bài thơ về lịch La Mã, ở mục ngày 9 tháng 6, ngày lễ Vestalia (quyển 6, dòng 249–468, đánh số theo văn bản của The Latin Library). Các sử gia Livy và Dionysius xứ Halicarnassus cùng nhà viết tiểu sử Plutarch thì mô tả các nữ tư tế của bà. Các câu trích từ Ovid, Livy, Cicero, Valerius Maximus và Bộ luật Theodosius là bản dịch của chúng tôi từ tiếng Latin.

1-1 Chẳng Gì Khác Ngoài Ngọn Lửa Sống

Ovid mở đầu bằng một lời cầu nguyện. Ông nói mình cảm thấy nữ thần ở gần nhưng không nhìn thấy bà: “người là đấng mà đàn ông không được nhìn” (6.251–254). Khi La Mã đã mừng sinh nhật bốn mươi lần, nữ thần giữ lửa được rước vào đền, công trình của vị vua hiền hòa Numa; khi ấy mái đền lợp rơm, tường đan bằng cành liễu (6.257–262).

Ngôi đền có hình tròn, và Ovid giải thích lý do: Vesta cũng chính là đất, mà đất là một quả cầu lơ lửng giữa vũ trụ, nên trong đền của bà “không có góc nào nhô ra” (6.267–282). Bà là một trong ba người con gái của Saturn và Ops; Juno và Ceres lấy chồng, còn bà thì không chịu có chồng (6.285–288). “Hãy hiểu rằng Vesta chẳng là gì khác ngoài ngọn lửa sống, và ngươi chẳng thấy thân thể nào sinh ra từ lửa” (6.291–292). Ovid thú nhận rằng đã lâu ông ngây ngô tưởng trong đền có tượng Vesta; rồi ông mới biết dưới mái vòm cong ấy chẳng có tượng nào, chỉ có ngọn lửa không bao giờ tắt (6.295–298). Vesta của ông cũng đứng ở khởi đầu của mọi sự. Ông cho rằng tên bà bắt nguồn từ vi stando, “đứng vững bằng sức của chính mình”, và tên Hy Lạp của bà có lẽ cũng cùng lý do. Xưa kia bếp lửa đặt ở phía trước nhà, và theo ông, từ đó mà có chữ vestibulum, lối vào; vì thế “khi cầu nguyện, ta gọi Vesta trước tiên, vì bà giữ vị trí đầu” (6.299–304).

1-2 Con Lừa Đánh Thức Nữ Thần

Ovid viết rằng vào ngày lễ Vestalia, “kìa, bánh mì treo trên những con lừa đeo vòng hoa, và những vòng hoa phủ lên các cối đá xù xì” (6.311–312). Xưa kia nhà nông nướng bánh trong tro bếp, nên những người làm bánh tôn kính bếp lửa, bà chủ của bếp lửa, và con lừa quay cối xay (6.313–318).

Rồi Ovid kể “một chuyện nhỏ đầy vui nhộn” khiến Priapus, vị thần mặt đỏ giữ vườn, phải xấu hổ (6.319–348). Nữ thần Cybele đội vương miện hình tháp mời các vị thần dự tiệc trên núi Ida, cùng các thần satyr và các tiên nữ nymph, và lão Silenus cũng đến dù chẳng ai mời. Họ uống suốt đêm; kẻ nhảy múa, kẻ lang thang trong thung lũng, kẻ ngủ say. Vesta nằm xuống bãi cỏ, gối đầu lên một tảng cỏ mà ngủ yên. Priapus đang lượn lờ theo đuổi các nymph và nữ thần thì trông thấy Vesta. Ovid nói không rõ hắn tưởng bà là một nymph hay biết đó là Vesta, “nhưng chính hắn thì chối là không biết”. Hắn nhón chân rón rén lại gần, tim đập thình thịch. Nhưng Silenus đã để con lừa của lão bên bờ một dòng suối róc rách, và đúng lúc ấy nó cất tiếng kêu. Nữ thần giật mình tỉnh dậy, cả đám đông chạy đến, và Priapus thoát qua tay mọi người. Thành Lampsacus của hắn hiến tế lừa cho hắn; còn Vesta, ghi nhớ ơn ấy, đeo vòng bánh mì cho con lừa, và vào ngày của bà, các cối xay đều im tiếng.

1-3 Những Gì Ngôi Đền Cất Giấu

Dionysius tin chắc rằng trong đền không chỉ có lửa: “quả thật có những vật thiêng, công chúng không được biết, do các trinh nữ gìn giữ”, nhưng đó là gì thì ông cho rằng không nên tò mò quá (2.66.6). Có người nói đó là những thánh vật từ Samothrace, được Dardanus mang tới thành Troy và Aeneas mang sang Ý; người khác nói đó là Palladium, pho tượng từ trời rơi xuống thành Troy (2.66.5). Plutarch thêm chuyện hai chiếc bình nhỏ, một chiếc để mở và trống không, chiếc kia đầy và niêm kín (Cuộc đời Camillus 20). Ovid kể lai lịch của Palladium (6.419–436). Khi Ilus vừa xây xong tường thành Troy, một pho tượng Minerva cầm vũ khí từ trời nhảy xuống thành lũy, và lời sấm của Apollo phán: “Hãy giữ nữ thần từ trời, các ngươi sẽ giữ được thành: bà mang quyền cai trị của nơi này theo mình.” Người mang nó ra khỏi Troy là Diomedes, hay Ulysses, hay Aeneas: “kẻ làm thì không rõ; vật thì thuộc về La Mã. Vesta canh giữ nó.”

Năm 241 TCN, giữa cuộc Chiến tranh Punic lần thứ nhất, ngôi đền bốc cháy, và trong khi các trinh nữ chạy trốn, tư tế Lucius Caecilius Metellus lao vào biển lửa mang các thánh vật ra (Dionysius 2.66.4; Ovid 6.437–454; niên đại theo Platner). Pliny Già kể rằng Metellus sống những năm cuối đời trong mù lòa, vì đã mất thị lực trong trận hỏa hoạn ấy khi giành lấy Palladium (7.141). Trong trận hỏa hoạn năm 191 CN, sử gia Herodian viết, lần đầu tiên kể từ khi rời Troy, pho tượng Pallas lộ ra trước mắt người đời, khi các trinh nữ ôm nó chạy dọc Đường Thánh về cung điện hoàng đế (1.14.4–5).

1-4 “Ta Nhận Ngươi, Amata”

Aulus Gellius đã thu thập các quy định về việc chọn trinh nữ Vesta từ nhà luật học Antistius Labeo và những người khác. Cô bé phải từ sáu đến mười tuổi, cha mẹ đều còn sống, không có tật về nói hay nghe hay khiếm khuyết nào khác trên thân thể, và cha mẹ không được là nô lệ (1.12.1–5). Theo luật Papia, đại tư tế chỉ định hai mươi bé gái rồi bốc thăm chọn một; nhưng đến thời Gellius, một người cha dòng dõi tử tế chỉ cần dâng con gái mình là đủ (1.12.11–12). Tacitus kể lại một lần chọn như vậy vào năm 19 CN. Hai người đàn ông dâng con gái để thay Occia, người đã chủ trì các nghi lễ suốt năm mươi bảy năm; hoàng đế Tiberius chọn con gái của Domitius Pollio, vì cha mẹ cô bé vẫn còn chung sống, và tặng cô bé kia một món hồi môn một triệu sestertius (Biên niên sử 2.86).

Gellius giải thích rằng cô bé được gọi là “được nhận” vì đại tư tế nắm tay cô và dẫn cô rời khỏi người cha “như thể cô bị bắt trong chiến trận”. Câu nói theo nghi thức, ghi trong quyển đầu bộ sử của Fabius Pictor, là: “Ta nhận ngươi, Amata, … làm nữ tư tế của Vesta” (1.12.13–14). Mọi trinh nữ mới vào lúc ấy đều được gọi là Amata, “vì có truyền thuyết rằng người đầu tiên được chọn mang tên ấy” (1.12.19). Ngay lập tức cô ra khỏi quyền gia trưởng của cha và có quyền lập di chúc (1.12.9).

1-5 Ba Mươi Năm

Plutarch kể rằng Numa đầu tiên phong hai trinh nữ là Gegania và Verenia, rồi thêm Canuleia và Tarpeia, và vua Servius thêm hai người nữa, thành sáu người như về sau. Họ thề giữ trinh tiết trong ba mươi năm: mười năm học bổn phận, mười năm thực hành, mười năm dạy lại người khác. Sau đó, ai muốn thì có thể rời chức và lấy chồng. Rất ít người làm thế, và những người ấy được cho là không hạnh phúc, nên những người còn lại “cho đến tuổi già và cái chết vẫn kiên định giữ trinh tiết” (Cuộc đời Numa 10.1–2; Dionysius 2.67.2).

Đặc quyền của họ rất lớn. Một trinh nữ Vesta có thể lập di chúc khi cha còn sống và tự quản lý tài sản mà không cần người giám hộ. Khi ra đường, bó que fasces được rước đi trước bà. Tội nhân đang bị dẫn đi hành hình mà tình cờ gặp bà thì được tha, miễn là bà thề rằng cuộc gặp là ngẫu nhiên; còn kẻ nào chui qua dưới kiệu của bà thì bị xử tử (Cuộc đời Numa 10.3). Pliny viết rằng người La Mã thời ông tin lời cầu nguyện của trinh nữ Vesta có thể giữ chân một nô lệ bỏ trốn tại chỗ, nếu hắn chưa ra khỏi thành (28.13).

Với lỗi nhẹ, tư tế pontifex đánh roi trinh nữ (Dionysius 2.67.3; Cuộc đời Numa 10.4). Người phá lời thề thì bị chôn sống. Cô được khiêng qua Quảng trường La Mã lặng ngắt trên một chiếc kiệu che kín đến cổng Collina, được đưa xuống một căn phòng nhỏ dưới đất có một chiếc giường, một ngọn đèn và chút ít bánh mì, nước, sữa và dầu, rồi lối vào bị lấp đất (Dionysius 2.67.4; Cuộc đời Numa 10.4–7). Livy kể rằng nơi chôn trinh nữ Minucia được gọi là Campus Sceleratus, “Cánh đồng Tội lỗi”, “tôi tin là gọi theo tội thất tiết” (8.15). Sau thảm bại Cannae năm 216 TCN, hai trinh nữ Opimia và Floronia bị kết tội: một người bị xử tử ở cổng Collina “theo lệ”, người kia tự kết liễu đời mình, còn người tình của Floronia bị đánh roi đến chết (22.57). Ovid giải thích vì sao lại là đất: người trinh nữ có tội bị chôn vào chính đấng mà cô đã xúc phạm, vì “Đất và Vesta là cùng một thần linh” (6.459–460).

1-6 Aemilia Và Tuccia

Dionysius kể về hai trinh nữ được nữ thần cứu. Một lần lửa tắt trong khi Aemilia, người được giao giữ lửa, đã giao nó cho một cô gái mới được chọn, và các tư tế bắt đầu tra xét xem có trinh nữ nào đã thất tiết hay không. Aemilia giơ tay về phía bàn thờ, khẩn cầu Vesta che chở cho mình nếu suốt gần ba mươi năm cô đã phụng sự bà trong trong sạch, rồi ném dải vải của chiếc áo lanh mình đang mặc lên bàn thờ. Từ đống tro đã nguội lạnh từ lâu, một ngọn lửa lớn bùng lên xuyên qua tấm vải lanh (2.68).

Câu chuyện thứ hai thì “còn kỳ diệu hơn và giống thần thoại hơn”. Tuccia bị vu cáo, chỉ nói rằng cô sẽ minh oan bằng việc làm. Được các tư tế đồng ý, cả thành theo sau, cô ra sông Tiber, dùng một cái rây múc nước, mang về tận Quảng trường La Mã và đổ dưới chân các tư tế. Kẻ tố cáo cô từ đó không bao giờ được tìm thấy, dù sống hay chết (2.69). Trong Valerius Maximus, Tuccia cầu nguyện: “Vesta ơi, nếu con luôn mang đôi tay trong sạch đến với nghi lễ của người, xin cho con dùng vật này múc nước sông Tiber và mang về đền của người” (8.1.abs.5).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Fasti của Ovid, một bài thơ về năm lịch La Mã, chỉ gồm từ tháng 1 đến tháng 6: phần về Vesta ở mục ngày 9 tháng 6 (6.249–468), việc quét đền vào ngày 15 tháng 6 (6.713–714), ngọn lửa mới ngày 1 tháng 3 (3.141–144).
• Lịch sử La Mã (Ab urbe condita) của Livy: Numa chọn các trinh nữ cho Vesta, “một chức tư tế từ Alba”, và cấp lương cho họ từ ngân khố (1.20). Trước khi người Gaul chiếm thành, tư tế của thần Quirinus và các trinh nữ chôn một phần thánh vật trong những chiếc bình và mang phần còn lại đi (5.40). Camillus nói về “những ngọn lửa vĩnh cửu của Vesta” và pho tượng được giữ trong đền bà “làm vật bảo chứng cho đế quyền” (5.52).
• Cổ sử La Mã 2.64–69 của Dionysius xứ Halicarnassus, một sử gia Hy Lạp sống ở La Mã thời Augustus: việc lập đền, những vật thiêng giấu kín, các quy định, Aemilia và Tuccia.
• Cuộc đời Numa 9–11 và Cuộc đời Camillus 20 của Plutarch: ngọn lửa, số trinh nữ, ba mươi năm phụng sự, đặc quyền và hình phạt.
• Về bản chất của các vị thần 2.67 của Cicero, trong đó Balbus, nhân vật theo phái Khắc kỷ, cho rằng tên Vesta bắt nguồn từ tên Hestia của Hy Lạp; Những đêm Attica 1.12 của Aulus Gellius về việc chọn trinh nữ, theo các nhà luật học Labeo và Capito cùng sử gia Fabius Pictor; và các giai thoại của Valerius Maximus (1.1.6–7, 8.1.abs.5), Pliny Già (Lịch sử tự nhiên 7.141, 28.12–13) và Tacitus (Biên niên sử 2.86).
• Về sự kết thúc của dòng tư tế: các đạo luật trong Bộ luật Theodosius (16.10.10 và 16.10.12), thư của Ambrose thành Milan, sử gia Hy Lạp Zosimus (Tân sử 5.38), và các bia ký.

3 Những Dị Bản

• Ai lập ngôi đền? Dionysius nói có người gán cho Romulus; chính ông thì cho là Numa, và nghĩ rằng sau những gì xảy đến với mẹ mình, Romulus hẳn đã không giao ngọn lửa cho các trinh nữ (2.65–66).
• Có bao nhiêu trinh nữ? Plutarch: hai người, rồi bốn người dưới thời Numa, sáu người từ thời Servius (Cuộc đời Numa 10.1). Dionysius: bốn người, về sau sáu (2.67.1). Ambrose, vào những năm 380 CN: “Chỉ vừa đủ bảy trinh nữ Vesta được nhận” (Thư 18.11).
• Vì sao đền tròn? Ovid: vì Vesta là đất, mà đất là một quả cầu (6.267–282). Plutarch: không phải đất mà là cả vũ trụ, nơi phái Pythagoras đặt lửa ở trung tâm (Cuộc đời Numa 11.1). Công viên khảo cổ Colosseo cho rằng có lẽ đền mô phỏng những túp lều tròn thời La Mã cổ sơ.
• Đầu tiên hay sau cùng? Ovid: “ta gọi Vesta trước tiên” (6.304). Balbus của Cicero: “mọi lời cầu nguyện và mọi lễ tế đều kết thúc với nữ thần này, vì bà là đấng canh giữ những gì sâu kín nhất” (2.67).
• Vesta hay Lotis? Ovid kể gần như cùng câu chuyện ấy trong quyển 1. Ở đó người đang ngủ là nàng nymph Lotis, và con lừa đánh thức nàng bị giết vì chuyện ấy: theo ông, đó là lý do người ta hiến tế lừa cho Priapus (1.391–440).
• Không có tượng? Ovid không thấy tượng nào trong đền, và Từ điển địa danh La Mã cổ đại (1929) của Platner theo ông. Nhưng những đồng tiền thời Cộng hòa khắc ngôi đền tròn với thứ mà Công viên khảo cổ Colosseo gọi là “có lẽ là hình nữ thần trên đỉnh”, và một khám thờ ở lối vào Nhà các trinh nữ Vesta có thể từng đặt tượng bà.
• Những vật thiêng giấu kín. Historia Augusta kể rằng hoàng đế Elagabalus xông vào điện thờ bên trong của Vesta và định mang đi “điện thờ thiêng”, nhưng lại lấy phải một cái bằng đất nung mà trưởng trinh nữ đưa ra để lừa ông; người ta đã làm nhiều cái giống hệt nhau để không ai lấy được cái thật (Elagabalus 6.7–9, theo bản dịch của Magie).
• Aemilia và Tuccia. Ở Dionysius, chính Aemilia bị nghi ngờ và tự ném tấm vải lanh của mình lên bàn thờ; Valerius Maximus lại kể đó là chuyện cứu người học trò của Aemilia, với “tấm vải lanh tốt nhất mà cô có” đặt lên bếp lửa (1.1.7). Tuccia có được cứu không? Dionysius, Valerius Maximus và Pliny nói có; Pliny thêm rằng lời cầu nguyện của cô vẫn còn lưu lại, và đặt chuyện cái rây vào năm 519 tính từ khi lập thành, tức những năm 230 TCN (28.12). Thế nhưng bản tóm tắt quyển 20 đã thất lạc của Livy, quyển viết về chính những năm ấy, lại ghi: “Tuccia, một trinh nữ Vesta, bị kết tội thất tiết.”
• Rác quét ra. Ovid: ngày 15 tháng 6, sông Tiber mang rác của đền Vesta ra biển (6.713–714). Varro: rác được mang theo dốc đồi Capitol đến một nơi định sẵn (Về tiếng Latin, quyển 6).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lễ Vestalia. Theo Công viên khảo cổ Colosseo, lễ kéo dài từ ngày 7 đến 15 tháng 6, và khi ấy đền chỉ mở cho phụ nữ, những người đi chân trần đến; Ovid kể về lễ Vestalia ở mục ngày 9 tháng 6. Trong ngày lễ, ông thấy một phụ nữ quý tộc đi chân trần từ đường Nova Via xuống Quảng trường, và một bà lão bảo ông rằng tục ấy có từ khi Quảng trường còn là đầm lầy (6.395–414). Vợ của tư tế thần Jupiter cũng nói với ông rằng cho đến khi đền được quét dọn vào ngày 15 tháng 6, bà không được chải tóc, cắt móng tay hay chạm vào chồng, và con gái ông nên đợi rồi hãy cưới (6.219–234).
• Ngôi đền ngày nay. Đền ở Quảng trường đã được xây lại nhiều lần sau các trận hỏa hoạn, và những gì còn lại thuộc về lần trùng tu của hoàng hậu Julia Domna sau trận hỏa hoạn năm 191 CN: một bệ tròn bằng bê tông, rộng khoảng mười lăm mét, xưa kia ốp đá cẩm thạch. Năm 1929, Alfonso Bartoli, giám đốc khai quật đồi Palatine và Quảng trường, bắt đầu dựng lại khoảng một phần sáu ngôi đền bằng đá travertine được làm cũ đi, ghép với 89 khối cẩm thạch cổ tìm thấy trong các đợt khai quật trước. Công viên khảo cổ Colosseo viết rằng Bartoli “được thúc đẩy mạnh mẽ” bởi mối gắn bó của chế độ phát xít với La Mã đế chế, và với Vesta như biểu tượng của đế chế.
• Nhà các trinh nữ Vesta. Bên cạnh đền, ngôi nhà của các trinh nữ được xây quanh một khoảnh sân có ba bể nước, xưa kia có hành lang cột hai tầng bao quanh. Tượng các trưởng trinh nữ ngày nay đứng đó dưới dạng bản sao; trong các phòng vẫn còn nhận ra một cối xay và một lò nướng. Một bệ tượng có niên đại năm 364 CN bị đục mất tên trinh nữ, chỉ còn lại chữ C. Truyền thống gắn nó với một trinh nữ tên Claudia, người trong một bài thơ của nhà thơ Kitô giáo Prudentius bước vào nhà thờ thánh Laurentius; Công viên khảo cổ lưu ý rằng câu thơ ấy có thể hiểu theo nhiều cách.
• Sự kết thúc của dòng tư tế. Năm 382 CN, hoàng đế Gratian cắt khoản chi của nhà nước cho các trinh nữ Vesta và cho các nghi lễ công. Năm 384, nghị sĩ Symmachus xin khôi phục, và Ambrose, giám mục Milan, phản bác ông (Thư 18). Trinh nữ cuối cùng được biết đến qua bia ký là trưởng trinh nữ Coelia Concordia, người được dựng tượng năm 385. Các đạo luật ban hành dưới danh nghĩa Theodosius và các đồng hoàng đế vào năm 391 và 392 cấm tế lễ, thậm chí cấm cả việc lén “thờ thần Lar bằng lửa” (Bộ luật Theodosius 16.10.10, 16.10.12). Platner đặt việc đóng cửa đền vào năm 394, và Công viên khảo cổ Colosseo viết rằng sau năm 394 ngọn lửa thiêng bị dập tắt vĩnh viễn; một trang khác của họ lại ghi năm 391 cho việc đóng cửa các đền thờ.
• Trinh nữ cuối cùng. Zosimus, một sử gia ngoại giáo viết hơn một thế kỷ sau, kể rằng Serena, cháu gái của Theodosius, lấy chiếc vòng cổ trên tượng Rhea trong đền Mẹ của các vị thần, và “một bà lão, người duy nhất còn lại trong các trinh nữ Vesta” đã nguyền rủa bà, chồng bà và các con bà. Nhiều năm sau, khi Alaric vây hãm La Mã, Serena bị thắt cổ, và Zosimus gọi đó là công lý (5.38). Ông đặt cảnh ấy sau khi Theodosius đánh bại Eugenius; Công viên khảo cổ Colosseo thì đặt nó vào khoảng năm 389.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Romulus và Remus: Cặp song sinh và con sói cái: mẹ của họ, Rhea Silvia, là một trinh nữ Vesta ở Alba Longa. Livy kể rằng người chú Amulius chọn nàng “dưới vẻ ban vinh dự” và nhờ thế tước đi hy vọng có con của nàng “bằng sự trinh tiết trọn đời” (1.3).
• Numa và Egeria: Nhà vua và nàng tiên của dòng suối: vị vua mà Livy, Dionysius và Plutarch coi là người lập đền và dòng tư tế. Plutarch còn kể rằng mỗi ngày các trinh nữ tẩy uế đền bằng nước một con suối mà Numa tuyên là thiêng (Cuộc đời Numa 13.2).
• Aeneas: Người Troy trở thành tổ tiên của La Mã: trong Aeneid, vào đêm thành Troy thất thủ, hồn ma Hector trao cho Aeneas các thánh vật và thần hộ gia của thành, rồi mang ra từ điện thờ bên trong “những dải băng, Vesta quyền năng và ngọn lửa vĩnh cửu” (2.293–297).
• Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự: Balbus của Cicero cho rằng tên Vesta bắt nguồn từ Hestia của Hy Lạp, vị nữ thần mà trong Phaedrus của Plato “một mình ở lại trong nhà của các vị thần”. Plutarch chỉ ra một điểm khác: ở Hy Lạp, những ngọn lửa không tắt được giao “không phải cho các trinh nữ, mà cho những góa phụ đã qua tuổi lấy chồng” (Cuộc đời Numa 9.5).
• Athena: Nữ thần sinh ra từ đầu cha: nữ thần Hy Lạp đứng sau tượng Palladium. Theo Apollodorus, sau khi người bạn Pallas ngã xuống dưới đòn của mình, Athena làm pho tượng giống Pallas, và Zeus ném nó xuống chỗ vua Ilus ở thành Troy (Thư viện 3.12.3).

6 Nguồn Tham Khảo

• Ovid, Fasti 1.391–440, 3.141–144, 6.219–468 và 6.713–714, văn bản tiếng Latin: The Latin Library, quyển 3, quyển 1
• Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 2.64–69, bản dịch tiếng Anh của Earnest Cary (Loeb, 1937): LacusCurtius
• Plutarch, Cuộc đời Numa 9–13 và Cuộc đời Camillus 20, bản dịch của Bernadotte Perrin (Loeb, 1914): LacusCurtius, LacusCurtius
• Aulus Gellius, Những đêm Attica 1.12, bản dịch của J. C. Rolfe (Loeb, 1927): LacusCurtius
• Livy 1.3, 1.20, 5.40, 5.52, 8.15, 22.57, 28.11 và Tóm lược 19–20; Cicero, Về bản chất của các vị thần 2.67; Valerius Maximus 1.1, 8.1; Varro, Về tiếng Latin quyển 6; Virgil, Aeneid 2.293–297, văn bản tiếng Latin: The Latin Library, Cicero, Valerius Maximus, Varro, Virgil
• Pliny Già, Lịch sử tự nhiên 7.141 và 28.12–13, văn bản tiếng Latin (Mayhoff): LacusCurtius
• Tacitus, Biên niên sử 2.86, bản dịch của John Jackson (Loeb, 1931); Historia Augusta, Elagabalus 6, bản dịch của David Magie (Loeb, 1924); Herodian 1.14, bản dịch của Edward C. Echols (1961): LacusCurtius, LacusCurtius, Livius
• Zosimus, Tân sử 5.38 (bản dịch khuyết danh, London, 1814); Ambrose, Thư 18, bản dịch của H. de Romestin (1896); Bộ luật Theodosius 16.10.10 và 16.10.12: tertullian.org, New Advent, Đại học Grenoble Alpes
• Công viên khảo cổ Colosseo (Parco archeologico del Colosseo), “Tempio di Vesta e Casa delle Vestali”, “L’Aedes Vestae” (tiếng Ý và tiếng Anh) và tập tài liệu giáo dục Vesta; S. B. Platner và T. Ashby, A Topographical Dictionary of Ancient Rome (1929), mục “Vesta, aedes”: colosseo.it, colosseo.it, colosseo.it, colosseo.it, LacusCurtius
• Về Gratian và Symmachus: W. Smith (chủ biên), Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, mục “Symmachus”, Perseus; “Symmachus, Relatio III”, Judaism and Rome, heurist.huma-num.fr; Coelia Concordia (CIL VI 2145): EAGLE

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.