Huitzilopochtli: Thần chiến tranh sinh ra trên đồi Coatepec

Những người dựng nên Tenochtitlan tự gọi mình là người Mexica. Cái tên “Aztec”, theo tên Aztlan, quê hương mà họ kể là đã rời bỏ, chỉ trở nên thông dụng từ thế kỷ XIX. Vị thần của riêng người Mexica là Huitzilopochtli. Trên đỉnh ngôi đền lớn giữa lòng thành phố có hai điện thờ, một dành cho thần mưa Tlaloc, một dành cho ngài, và các biên niên sử gọi ngôi đền bằng tên ngọn đồi nơi ngài ra đời: Coatepetl, “Đồi Rắn”. Dưới chân cầu thang của đền, tạc trong đá, là người chị của ngài, thân thể bị chặt thành từng mảnh.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong quyển 3, chương 1 của Florentine Codex (bộ sách chép tay Florence), kể bằng tiếng Nahuatl, bên cạnh là bản tiếng Tây Ban Nha ngắn hơn của Sahagún. Trừ khi ghi rõ là bản tiếng Tây Ban Nha, các câu trích được dịch từ bản tiếng Anh của Anderson và Dibble dịch từ tiếng Nahuatl.

1-1 Nắm Lông Vũ

Trên đồi Coatepec, gần Tollan (Tula), có một người đàn bà tên Coatlicue. Bà là mẹ của Centzon Huitznahua, bốn trăm người con trai, và của người chị cả của họ là Coyolxauhqui. Ngày nào Coatlicue cũng quét dọn trên đồi để làm việc sám hối.

Một hôm, đang quét thì có lông vũ rơi xuống người bà, “giống như một nắm lông vũ”. Bà vội nhặt lấy, giắt vào thắt lưng; bản tiếng Tây Ban Nha kể bà đặt nó “trên ngực, gần bụng, dưới váy”. Quét xong, bà tìm thì không thấy đâu nữa. Từ nắm lông ấy, bà đã thụ thai.

1-2 Bốn Trăm Người Anh Em

Thấy mẹ mang thai, các con trai nổi giận: “Ai đã làm bà có mang? Bà đã bôi nhọ chúng ta, đã làm chúng ta xấu hổ.” Coyolxauhqui còn nói: “Chúng ta chỉ còn cách giết mẹ.”

Coatlicue vô cùng sợ hãi. Nhưng đứa con trong bụng lên tiếng an ủi: “Mẹ đừng sợ. Con đã biết mình phải làm gì.” Nghe vậy, lòng bà yên lại.

Coyolxauhqui không ngừng xúi giục các em, và họ chuẩn bị ra trận như những chiến binh dày dạn. Họ xoắn tóc rồi quấn quanh đầu, đội mũ miện bằng giấy, đeo giấy vẽ màu, buộc chuông nhỏ vào bắp chân và mang theo những mũi tên có khía. Một người trong số họ là Cuahuitlicac thì “báo tin cho cả hai phía”: bốn trăm người nói gì, anh ta đều đến kể lại với vị thần chưa chào đời. Thần gọi anh ta là “chú yêu quý của ta” và đáp rằng mình đã biết phải làm gì.

1-3 Ra Đời Trên Đỉnh Đồi

Bốn trăm người lên đường theo hàng ngũ, khom mình, vũ khí trong tay, Coyolxauhqui đi đầu. Cuahuitlicac chạy lên đồi và báo từng chặng họ đi qua: Tzompantitlan, Coaxalpan, Apetlac, sườn đồi. Khi anh ta kêu lên rằng họ đã lên tới đỉnh, Coyolxauhqui dẫn đầu, thì Huitzilopochtli ra đời.

Ngài xuất hiện với đầy đủ khí giới: khiên, lao và một chiếc ná phóng lao màu xanh. Mặt ngài vẽ sọc chéo, trán và tai dán lông vũ, bàn chân gầy, tức chân trái, có lòng bàn chân dán lông, còn hai đùi và hai bắp tay kẻ sọc xanh.

Một người tên Tochancalqui đốt xiuhcoatl, con rắn lửa; bản tiếng Tây Ban Nha gọi nó là “con rắn làm bằng đuốc”. Huitzilopochtli dùng nó đâm xuyên Coyolxauhqui rồi chém đứt đầu nàng. “Cái đầu dừng lại ở mép đồi Coatepetl.” Thân thể nàng lăn xuống sườn đồi và vỡ vụn, tay, chân, mình rơi mỗi thứ một nơi.

1-4 Cuộc Truy Đuổi

Rồi ngài đánh đuổi bốn trăm người từ đỉnh Coatepec xuống tận chân đồi và đuổi theo họ vòng quanh ngọn đồi bốn lần. Họ kêu la, đập khiên, nhưng vô ích. Họ van xin: “Thế là đủ rồi!”, nhưng ngài không dừng tay. Chỉ vài người thoát được, chạy về Huitztlampa, phương nam. Ngài lấy mũ miện giấy của họ làm phù hiệu của riêng mình.

Ngài còn được gọi là tetzahuitl, “điềm báo”, vì ngài được thụ thai từ một chiếc lông vũ và không ai xuất hiện nhận là cha. Người Mexica tôn kính ngài, và “sự tôn thờ ấy được lấy từ nơi đó, từ Coatepec”. Bản tiếng Tây Ban Nha thêm rằng họ coi ngài là thần chiến tranh “vì họ nói rằng Huitzilopochtli giúp họ rất nhiều trong chiến trận”.

1-5 Vị Thần Bị Ăn

Chương sách kể tiếp về lễ hội của ngài. Vào lễ Panquetzaliztli, người ta nặn thân thể vị thần bằng bột hạt dền. Hôm sau, một tư tế mang danh Quetzalcoatl bắn một mũi lao đầu đá lửa xuyên tim hình nhân ấy, trước mặt Moctezuma, người giữ thần, bốn đại tư tế và bốn thủ lĩnh của thanh niên. Thân bột được bẻ ra. Trái tim thuộc về Moctezuma; phần còn lại, nặn giống như xương của ngài, được chia cho Tenochtitlan và Tlatelolco, rồi các chàng trai ăn từng mẩu rất nhỏ. Người ta nói: “Thần bị ăn”, và gọi những người đã ăn là “những người giữ thần”. Bản tiếng Tây Ban Nha nói thẳng: “họ nói rằng đó là thân thể của thần”. Suốt một năm sau, các chàng trai ấy phải phụng sự thần với cái giá rất đắt, đêm nào cũng đốt hơn hai nghìn khúc củi.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Florentine Codex, quyển 3, chương 1. Bộ Lịch sử tổng quát về các sự vật ở Tân Tây Ban Nha do Sahagún cùng các bô lão, học giả và họa sĩ người Nahua soạn, hoàn thành năm 1577 tại học viện Santa Cruz ở Tlatelolco, rồi được gửi sang châu Âu và vào thư viện của dòng họ Medici ở Florence. Mỗi trang có tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha xếp thành hai cột song song. Bản tiếng Tây Ban Nha gọi vị thần là “con quỷ tên Huitzilopochtli”. Câu chuyện có hai bức tranh đi kèm: cảnh ra đời và cảnh giao chiến trên đồi. Như Gerardo Pedraza Rubio, Leonardo López Luján và Nicolás Fuentes Hoyos chỉ ra, trong bức thứ hai, thân thể không đầu dưới chân đồi rõ ràng là của một người đàn ông, đóng khố, không mang phù hiệu của Coyolxauhqui.
• Quyển 1, chương 1 tả vị thần: “Huitzilopochtli chỉ là một thường dân, chỉ là một con người, một phù thủy, một điềm dữ”. Bản tiếng Tây Ban Nha của Sahagún gọi ngài là “một Hercules khác”, một chiến binh dũng mãnh được tôn làm thần sau khi chết.
• Quyển 2, chương 34, về lễ Panquetzaliztli. Một tư tế cầm con rắn lửa làm bằng đuốc thông, miệng gắn lông đỏ như lửa, đuôi bằng giấy, đi xuống cầu thang đền và dùng nó đốt giấy dưới chân đền. Sau đó, tù binh và những nô lệ đã được tắm rửa nghi lễ bị giết trên đỉnh đền “để tôn vinh Huitznahua”, và thi thể họ bị lăn xuống các bậc thang. Ở chương này, hình nhân bằng bột dền của thần bị hai chiến binh trẻ mang đi, rồi ăn cùng họ hàng và hàng xóm.
• Diego Durán, tu sĩ dòng Đa Minh, theo José F. Ramírez, người biên tập bản in năm 1867, đã viết xong phần thứ nhất của cuốn Lịch sử các xứ Ấn Độ thuộc Tân Tây Ban Nha năm 1581. Ông kể Coatepec như một chặng trên hành trình di cư (mục 3). Trong phần sách về nghi lễ, ông tả tượng gỗ của thần: ngồi trên chiếc ghế màu xanh da trời, mặt có một dải xanh, trên đầu là chùm lông hình mỏ chim huitzitzilin, tức chim ruồi, chiếc mỏ bằng vàng đánh bóng.
• Historia de los mexicanos por sus pinturas (“Lịch sử người Mexico qua tranh vẽ”), một bản ghi chép tiếng Tây Ban Nha khuyết danh mà những mục cuối cùng kéo đến đầu thập niên 1530, coi Huitzilopochtli là một trong bốn anh em thần (mục 3). Sách viết rằng lễ Panquetzaliztli “là khi Uchilobi ra đời từ chiếc lông vũ”.

3 Những Dị Bản

• Ra đời ở đó, hay đã là người dẫn đường? Trong Florentine Codex, thần ra đời ở Coatepec. Trong Durán, khi người Mexica đến ngọn đồi thì ngài đã là thần của họ. Ở đó họ chặn một con sông thành hồ, nơi ấy dễ chịu đến mức một phe muốn ở lại; cầm đầu phe ấy là Huitznahua và “một phụ nữ người ta gọi là Coyolxauh”. Nửa đêm, có tiếng động lớn ở Teotlachco, và sáng ra những kẻ cầm đầu cuộc nổi loạn cùng Coyolxauh đã chết, “bị mổ ngực”, chỉ bị lấy mất trái tim. Durán nói rằng niềm tin Huitzilopochtli chỉ ăn tim người bắt nguồn từ đây. Rồi thần sai phá đập, cho con sông chảy lại dòng cũ.
• Chị, mẹ hay kẻ nổi loạn? Trong Florentine Codex, Coyolxauhqui là con gái Coatlicue và là chị cả của bốn trăm người. Trong Durán, bà là người cầm đầu một phe. Trong Crónica mexicáyotl của Fernando Alvarado Tezozómoc, như Eduardo Matos Moctezuma trích dẫn, bốn trăm người là các chú của Huitzilopochtli, còn Coyolxauhcihuatl là người phụ nữ “mà ngài đã nhận làm mẹ”; tại Teotlachco, ngài chặt đầu bà và ăn trái tim bà.
• Bốn anh em. Trong Historia de los mexicanos por sus pinturas, Tonacatecuhtli và Tonacacihuatl ở tầng trời thứ mười ba có bốn người con trai: Tezcatlipoca đỏ, Tezcatlipoca đen, Quetzalcoatl, và người út là Omitecitl, còn gọi là Maquizcoatl, “người Mexica gọi ngài là Uchilobi, vì ngài thuận tay trái”. Ngài sinh ra không có thịt, chỉ có xương, và ở như thế suốt sáu trăm năm. Sau đó ngài và Quetzalcoatl được giao sắp đặt thế giới, và họ làm ra lửa, nửa mặt trời, người đàn ông và người đàn bà đầu tiên.
• Thần hay người? Ngoài câu “chỉ là một con người” ở quyển 1, Cristóbal del Castillo, như Matos Moctezuma trích dẫn, kể về một thủ lĩnh tên Huitzilopochtli thờ thần Tetzauhteotl: khi ông chết, vị thần sẽ ngự vào xương cốt ông, và ông sẽ được gọi là Huitzilopochtli-Tetzauhteotl. Matos Moctezuma đọc chuyện Coatepec như một cuộc tranh chấp có thật giữa các phe trong đoàn người Mexica di cư, về sau mới thành thần thoại.
• Mặt trời, mặt trăng và các vì sao? Đây là một lối diễn giải, không phải điều các nguồn nói. Eduard Seler, nhà nghiên cứu châu Mỹ người Đức, đọc Huitzilopochtli là “mặt trời vừa mọc, hay con của mặt trời, tức sao mai, kẻ xé nát mặt trăng và xua đạo quân tinh tú chạy trước mặt mình”, theo lời trích của Yolotl González Torres. Alfonso Caso viết về Coatlicue rằng “mặt trời Huitzilopochtli vọt ra từ bụng bà, cầm một tia sáng làm vũ khí, và giết mặt trăng cùng các vì sao”. Matos Moctezuma cho rằng cả cách đọc chính trị lẫn cách đọc thiên văn đều đứng vững. González Torres, như phần lớn những người kế tục Seler, cho rằng ông đã đẩy lối diễn giải này đi quá xa; còn Pedraza Rubio, López Luján và Fuentes Hoyos chấp nhận nó và thấy trong chuyện Coatepec cảnh mặt trời mọc mỗi ngày.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Người dẫn đường. Trong các chuyện di cư, thần dẫn người Mexica ra khỏi Aztlan; Durán kể họ đi về phía Tula, “nơi thần của họ dẫn đường”. Trong Códice Aubin, như Miguel León-Portilla trích dẫn, thần còn đổi cả tên họ: “Từ nay tên các ngươi không còn là Aztec nữa; các ngươi sẽ là Mexica.” Phần còn lại của hành trình thuộc về câu chuyện Thành lập Tenochtitlan.
• Ngôi đền là ngọn đồi. Rạng sáng ngày 21 tháng 2 năm 1978, công nhân công ty điện lực của Thành phố Mexico đào ở góc phố Argentina và Guatemala thì chạm phải một khối đá chạm khắc nặng chừng tám tấn: Coyolxauhqui, bị chặt đầu và chặt rời tay chân. Phát hiện này mở đầu Dự án Templo Mayor, do Matos Moctezuma sáng lập và điều hành đến năm 2000. Khối đá nằm dưới chân cầu thang dẫn lên điện thờ Huitzilopochtli, ở phía nam ngôi đền. Theo Matos Moctezuma, Coyolxauhqui “nằm dưới chân ngọn đồi, tức chính ngôi đền, từ đỉnh của nó Huitzilopochtli cai quản vận mệnh một dân tộc”, và ông thấy “Đồi Rắn” trong những đầu rắn ở chân các lan can cầu thang.
• Thần thoại được diễn lại. Theo lời trích của Pedraza Rubio và các đồng tác giả, Sahagún viết rằng trong tháng Panquetzaliztli “Huitzilopochtli ra đời”. Theo Matos Moctezuma, các tù binh đóng vai bốn trăm người bị giết trên đỉnh đền, và thi thể họ bị ném xuống, rơi lên tượng nữ thần. Seler nhận thấy Tzompantitlan, Coaxalpan và Apetlac cũng là tên của giàn đầu lâu trước đền, của chân kim tự tháp và của nền đền.

• Bao nhiêu người đã chết? Durán viết rằng trong lễ khánh thành ngôi đền dưới triều vua Ahuitzotl năm 1487, có 80.400 người bị hiến tế trong bốn ngày, và thêm rằng con số ấy “khó tin đến nỗi” nếu nguồn tư liệu không buộc ông thì ông đã không chép lại.
• Giàn đầu lâu. Từ năm 2015, Chương trình Khảo cổ học Đô thị của INAH (Viện Nhân học và Lịch sử Quốc gia Mexico) đã khai quật một phần Huei Tzompantli, giàn đầu lâu lớn của Tenochtitlan. Năm 2023, chương trình công bố đã xác định được 655 hộp sọ: 60% nam, 38% nữ và 2% trẻ em. Người đứng đầu chương trình, Raúl Barrera Rodríguez, nêu giả thuyết rằng các hộp sọ phụ nữ gợi lại trận chiến với Coyolxauhqui.
• Lời bình của Durán. Trong lời kể của Durán, ai ai cũng ăn hình nhân bằng bột, “lớn nhỏ, đàn ông đàn bà, già trẻ”, và nói rằng họ ăn “thịt và xương của thần”. Ông bảo người đọc hãy để ý xem “nghi lễ quỷ quái này” bắt chước phép Thánh Thể của Kitô giáo khéo léo đến mức nào. Còn ở quyển 3 của Sahagún, chỉ có các chàng trai được ăn.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Coatlicue: Người mẹ mặc váy rắn: người đàn bà quét dọn trên đồi Coatepec, những tên gọi của bà và pho tượng lớn mang tên bà.
• Thành lập Tenochtitlan: Con đại bàng trên cây xương rồng: hành trình từ Aztlan mà Huitzilopochtli dẫn đường cho người Mexica, và nơi ngài chọn để họ dựng thành.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới: quyển 3 của Florentine Codex mở đầu bằng các vị thần đã chết ở Teotihuacan khi mặt trời xuất hiện, ngay trước chuyện ra đời trên đồi Coatepec. Pedraza Rubio, López Luján và Fuentes Hoyos coi đó là hai thần thoại khác nhau: ở kia là lần mặt trời mọc đầu tiên, ở đây là cảnh mặt trời mọc mỗi ngày.
• Quetzalcoatl: Con rắn lông vũ: trong Historia de los mexicanos por sus pinturas, hai vị thần là anh em, cùng nhau sắp đặt thế giới; và ở lễ Panquetzaliztli, chính một tư tế mang danh Quetzalcoatl đã “giết” thân bột của thần.

6 Nguồn Tham Khảo

• Florentine Codex, quyển 3, chương 1, quyển 1, chương 1, và quyển 2, chương 34: văn bản tiếng Nahuatl và bản dịch tiếng Anh của Arthur J. O. Anderson và Charles E. Dibble (tái bản có sửa chữa lần 2, 1950–1982), văn bản tiếng Tây Ban Nha và bản dịch tiếng Anh của León García Garagarza, trong Digital Florentine Codex, Kim N. Richter và Alicia Maria Houtrouw biên tập (Viện Nghiên cứu Getty); ý kiến của Garibay và Caso theo chú thích của Anderson và Dibble: Getty, Getty, Getty
• Diego Durán, Historia de las Indias de Nueva-España y islas de Tierra Firme, José F. Ramírez biên tập, tập 1 (México, 1867), các chương 3, 43 và 44, và tập 2 (1880), chương 80: archive.org, archive.org
• Historia de los mexicanos por sus pinturas, Joaquín García Icazbalceta biên tập, Nueva colección de documentos para la historia de México, tập 3 (México, 1891), tr. 228–263: archive.org
• Eduardo Matos Moctezuma, “Las seis Coyolxauhqui: variaciones sobre un mismo tema”, Estudios de Cultura Náhuatl 21 (1991), tr. 15–29, và Miguel León-Portilla, “Los aztecas, disquisiciones sobre un gentilicio”, Estudios de Cultura Náhuatl 31 (2000), tr. 307–313: UNAM, UNAM
• Gerardo Pedraza Rubio, Leonardo López Luján và Nicolás Fuentes Hoyos, “Huesos cruzados y corazones torcidos”, Arqueología Mexicana 144 (2017), tr. 44–50: Mesoweb
• Yolotl González Torres, “Seler y Huitzilopochtli”, trong Renata von Hanffstengel và Cecilia Tercero Vasconcelos (biên tập), Eduard y Caecilie Seler (UNAM và INAH, 2003), tr. 127–136: UNAM
• INAH, các thông cáo số 84 và 98 (2023), số 84 và 323 (2024): inah.gob.mx, inah.gob.mx, inah.gob.mx, inah.gob.mx
• Gran Diccionario Náhuatl (UNAM), “huitzilin”, “opochtli”, “huitzilopochtli”: GDN, GDN, GDN

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.