Popol Vuh: Thần linh tạo ra con người từ ngô

Cuốn sách của người K’iche’ kể rằng khi chưa có Mặt Trời, các vị thần đã bốn lần thử tạo ra những sinh vật biết gọi tên mình. Muông thú chỉ biết kêu ríu rít và gầm rú. Một thân hình bằng bùn tan rữa. Những con người bằng gỗ không có trái tim và quên mất đấng đã tạo ra mình. Đến lần thứ tư, thịt da con người là ngô xay, và đó là tổ tiên của người K’iche’, một dân tộc Maya ngày nay vẫn sống ở vùng cao phía tây Guatemala và vẫn nói thứ tiếng mà cuốn sách được viết ra.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện dưới đây đi theo đúng trình tự của Popol Vuh. Số dòng trong ngoặc là số dòng trong bản dịch từng chữ văn bản tiếng K’iche’ của Allen J. Christenson (2004). Các câu trích là bản dịch riêng của chúng tôi từ nguyên văn tiếng K’iche’, có tham khảo bản ấy.

1-1 Chỉ Có Bầu Trời Và Biển Cả

Mọi thứ lặng im, yên ắng và trống rỗng. Chưa có một người, một con thú, chim, cá, cua, cây, đá, hang, hẻm núi, đồng cỏ hay khu rừng nào. Chỉ có bầu trời; mặt đất chưa hiện ra, chỉ có biển nằm phẳng lặng một mình, trong bóng tối, trong đêm. Giữa làn nước, quấn trong lông chim quetzal và lông xanh ngọc của chim cotinga, các đấng tạo hóa tỏa sáng: Tepeu, Đấng Tối Cao, và Q’ukumatz, Rắn Quetzal (dòng 97–154).

Rồi Heart of Sky (Trái Tim Bầu Trời) đến với họ trong bóng tối. Ngài gồm ba: Sấm Sét Huracan, Sấm Sét Nhỏ Nhất và Sấm Sét Bất Chợt. Các vị thần bàn bạc, suy ngẫm, hợp nhất lời nói và ý nghĩ, rồi tính chuyện gieo trồng và bình minh. Hãy cho nước rút đi và mặt đất hiện ra, họ nói; chừng nào chưa có con người được nặn, được tạo, thì những gì ta làm ra sẽ chẳng có ai tôn thờ. “Họ nói ‘Đất’, và tức thì đất thành” (dòng 227–228). Đất hiện ra như mây, như sương. Núi non được gọi lên từ dưới nước, rừng bách và rừng thông phủ kín, sông suối tìm đường chảy giữa các ngọn đồi (dòng 155–274).

1-2 Muông Thú Không Biết Nói

Tiếp đó các đấng tạo hóa làm ra muông thú trên núi, những kẻ canh giữ rừng: hươu nai và chim chóc, báo sư tử và báo đốm, rắn, rắn chuông và rắn lục. Họ ban cho mỗi loài một chỗ ở: hươu nai trong hẻm núi và đồng cỏ, đi bằng bốn chân; chim chóc trên ngọn cây. Rồi họ bảo muông thú hãy nói: “Hãy nói tên ta, hãy tôn thờ ta, là mẹ và là cha các ngươi”: Huracan, Sấm Sét Nhỏ Nhất, Sấm Sét Bất Chợt, Heart of Sky, Trái Tim Mặt Đất, Đấng Nặn, Đấng Tạo. Nhưng muông thú chỉ biết kêu ríu rít, kêu inh ỏi và gầm rú, mỗi loài một kiểu (dòng 378–380). Vì thế các đấng tạo hóa đổi lời. Hẻm núi và rừng rậm sẽ là chỗ ở của muông thú, và vì chúng không biết tôn thờ, thịt chúng sẽ bị ăn: “đó sẽ là phận sự của các ngươi” (dòng 275–433).

1-3 Thân Hình Bằng Bùn

Các vị thần lại thử, vì mùa gieo và bình minh đã gần mà trên mặt đất vẫn chưa có ai khấn gọi họ. Họ lấy đất và bùn nặn một thân hình. Nó trông không ổn. Nó vỡ vụn, sụp xuống, rã ra; đầu không xoay được, mặt chỉ nhìn một phía, không ngoái lại phía sau được. “Lúc đầu nó biết nói, nhưng không có trí khôn”, và gặp nước là tan ngay (dòng 474–477). “Ta đã làm hỏng rồi,” các đấng tạo hóa nói (dòng 480), rồi phá bỏ thứ mình đã nặn (dòng 434–517).

1-4 Những Con Người Bằng Gỗ

Lần này họ nhờ đến Xpiyacoc và Xmucane, ông và bà, “Bà của Ngày, Bà của Ánh Sáng”, những người biết đọc ngày. Hai người gieo hạt ngô và những hạt đỏ của cây tz’ite, một loài cây vông, để xem có thể tạc người từ gỗ hay không. Câu trả lời là: “Tượng người bằng gỗ tạc của các ngươi sẽ tốt. Chúng sẽ nói, sẽ trò chuyện trên mặt đất” (dòng 518–637). Tức thì những con người bằng gỗ được làm ra. Họ trông như người, nói như người, sinh sôi, có con gái con trai. Nhưng họ không có trái tim, không có trí khôn, “không nhớ đến Heart of Sky”, và cứ lang thang vô định (dòng 650–656). Mặt họ khô như mặt nạ; họ không có máu, không có mồ hôi, không có mỡ, tay chân cứng đờ (dòng 657–679).

Vì thế Heart of Sky định ngày tận số cho họ. Văn bản kể thêm ở đây rằng thân người đàn ông được tạc từ gỗ tz’ite, còn thân người đàn bà làm bằng sậy. Một trận đại hồng thủy đổ xuống đầu họ, trời mưa xuống nhựa cây. Những quái vật mang tên như Kẻ Khoét Mặt hay Báo Đốm Rình Mồi xông đến (dòng 680–723). Rồi mọi thứ họ có đều quay lại chống họ. Lũ chó nói: “Các người chẳng bao giờ cho chúng ta ăn; các người lấy gậy đánh chúng ta trong lúc các người ăn. Giờ thì nếm răng chúng ta đi.” Cối đá nói: “Ngày nào cũng vậy, chiều cũng như sáng, holi holi, huki huki, các người nghiến mặt chúng ta. Giờ chúng ta sẽ xay các người như xay ngô.” Nồi niêu và chảo nướng nói: “Các người bắc chúng ta lên lửa mà đốt. Giờ chúng ta sẽ đốt các người” (dòng 736–801).

Họ bỏ chạy. Leo lên mái thì nhà sập; trèo lên cây thì cây hất xuống; chạy vào hang thì hang khép lại trước mặt. Sách nói những con khỉ nhện trong rừng là con cháu của họ. Vì thế mà khỉ trông giống người: chúng là dấu vết của một thế hệ con người làm toàn bằng gỗ (dòng 824–837).

1-5 Cặp Song Sinh

Đến đây cuốn sách chuyển sang những câu chuyện khác, diễn ra trong thứ ánh sáng mờ nhạt trước buổi bình minh đầu tiên. Cặp song sinh Hunahpu và Xbalanque hạ gục Seven Macaw (“Bảy Vẹt Đuôi Dài”), kẻ khoác lác tự xưng là Mặt Trời, cùng hai con trai hắn. Cha và chú của họ, One Hunahpu và Seven Hunahpu, bị triệu xuống Xibalba, cõi âm; rồi đến lượt cặp song sinh xuống đó, đánh bại các chúa tể cõi âm và bay lên trời, một người thành Mặt Trời, một người thành Mặt Trăng (dòng 838–4821). Xmucane, người đã gieo hạt bói cho những con người bằng gỗ, là bà nội của họ. Những cuộc phiêu lưu ấy có bài riêng (mục 5).

1-6 Ngô Từ Paxil Và Cayala

Rồi, ít lâu trước khi Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao xuất hiện, các đấng tạo hóa lại họp nhau trong bóng tối để tìm thứ sẽ làm nên thịt da con người (dòng 4822–4861). Thứ ấy đến từ những nơi gọi là Paxil và Cayala, nơi mọc những bắp ngô vàng và bắp ngô trắng. Bốn con vật biết đường và chỉ lối: cáo, chó sói đồng cỏ (coyote), vẹt nhỏ và quạ. Đó là thức ăn sẽ thành thịt của những con người mới, và “nước là máu của họ” (dòng 4882–4885). Đó là một ngọn núi đầy ắp ngô vàng ngô trắng, có cả ca cao và pataxte, quả sapote, na, mận jocote, quả nance, quả matasano và mật ong (dòng 4862–4916). Xmucane xay ngô vàng và ngô trắng chín lần (dòng 4918–4919). Christenson ghi chú rằng ngô thường chỉ xay hai đến bốn lần, và chín là số tháng một đứa trẻ thành hình trong bụng mẹ. Nước được thêm vào để cho sức mạnh. “Thịt của họ chỉ là ngô vàng và ngô trắng; chân tay loài người chỉ là thức ăn” (dòng 4920–4939).

1-7 Đôi Mắt Nhìn Quá Rõ

Bốn người đàn ông được tạo ra như thế: Balam Quitze, Balam Acab, Mahucutah và Iqui Balam. Họ không có mẹ cũng không có cha; không người đàn bà nào sinh ra họ (dòng 4940–4970). Họ biết nói và nghe, biết đi và cầm nắm. Khi nhìn, họ thấy mọi thứ cùng lúc, xuyên qua cây cối và đá, hồ và biển, núi và thung lũng, đến tận bốn góc trời đất. Họ tạ ơn ông bà “hai lần, ba lần”: “chúng con đã biết điều xa và điều gần, cái lớn và cái nhỏ” (dòng 4971–5071).

Các đấng tạo hóa không vui. Chúng chỉ là thứ ta nặn ra, tạo ra, họ nói; không nên để chúng trở thành như thần, việc làm của chúng ngang với ta; mà nếu chúng không sinh sôi thì bao giờ mới gieo trồng, bao giờ mới có bình minh? (dòng 5072–5115). Vì thế Heart of Sky làm mờ mắt họ. “Mắt họ mờ đi, như khi hơi thở phủ lên mặt gương”, và từ đó họ chỉ còn thấy được những gì ở gần (từ dòng 5116). Rồi, như trong giấc ngủ, các đấng tạo hóa ban cho họ những người vợ xinh đẹp: Cahapaluna cho Balam Quitze, Chomiha cho Balam Acab, Tzununiha cho Mahucutah và Caquixaha cho Iqui Balam (dòng 5149–5156). Từ họ sinh ra các dân tộc lớn nhỏ, “và đây là cội rễ của chúng ta, chúng ta là người K’iche’” (dòng 5163–5164).

1-8 Bình Minh Đầu Tiên

Vẫn chưa có Mặt Trời. Con người sinh sôi trong bóng tối, ở phương đông, cầu xin có con gái con trai và cầu cho trời sáng. Tại một thành phố gọi là Tulan Zuyva, Bảy Hang, Bảy Hẻm, họ nhận các vị thần của mình: Balam Quitze cõng Tohil trên lưng, Balam Acab mang Auilix, Mahucutah nhận Hacavitz (dòng 5361–5413). Rồi họ lên đường, và trên một ngọn núi họ chờ rất lâu, ngóng Ngôi Sao Lớn đi trước Mặt Trời (dòng 5871–6043). Cuối cùng sao mai mọc. Họ mở gói nhựa thơm copal mang theo từ phương đông và đốt lên, vừa đốt vừa khóc. Rồi Mặt Trời lên. Muông thú mừng vui, con đầu tiên cất tiếng hót là một con vẹt; đại bàng và kền kền trắng dang cánh, và mọi dân tộc cùng đón bình minh. Mặt Trời hiện ra như một con người. Mặt nó nóng rực, hong khô mặt đất ướt sũng, lầy lội. Mặt Trời ta thấy bây giờ không phải Mặt Trời ấy, sách nói thêm, chỉ là tấm gương của nó. Ngay lúc đó Tohil, Auilix và Hacavitz hóa đá, và báo sư tử, báo đốm, rắn chuông, rắn lục cũng hóa đá: nếu không thế, những người viết sách nói, thì giờ đây chúng ta đã chẳng có ngày nào. Bốn người đàn ông đón bình minh trên đỉnh núi Hacavitz, và dựng thành của họ ở đó (dòng 6044–6289).

Từ đây cuốn sách thành lịch sử. Bốn vị thủy tổ để lại cho các con một cái bọc mà không ai thấy lúc được gói, gọi là Pisom Q’aq’al, “vinh quang được gói lại”, rồi biến mất trên núi Hacavitz (dòng 7207–7360). Các con trai họ vượt biển sang phương đông, nhận những biểu tượng vương quyền từ một vị chúa tên là Nacxit (dòng 7361–7450). Nhiều thế hệ sau, các chúa tể dựng kinh đô Q’umarkaj (dòng 7708–7787), và danh sách các vua của nó kéo dài đến cuộc chinh phục của người Tây Ban Nha và cả sau đó (mục 2).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Cuốn sách của người K’iche’. Những người viết không nêu tên ai; họ chỉ tự gọi là “chúng tôi”. Ngay đầu sách họ nói vì sao mình viết: “Giờ đây chúng tôi sẽ viết điều này trong lời của Chúa, giờ đây trong đạo Kitô; chúng tôi đưa nó ra vì không còn Popol Vuh nào để xem nữa. … Đã có một cuốn sách đầu tiên, được viết từ xưa, nhưng gương mặt người đọc nó, người suy ngẫm về nó, đã bị che giấu” (dòng 46–59). Những dòng cuối sách cũng nói như thế: không còn cách nào để xem nó nữa; “thuở đầu nó ở với các chúa tể, nhưng giờ đã mất”. Thị trấn được nhắc tên ở cuối sách là Santa Cruz.
• Viết khi nào? Sách không ghi năm, nhưng danh sách các vua đi qua Oxib Quieh và Beleheb Tzi, những người đang trị vì khi người Tây Ban Nha đến và bị họ treo cổ (dòng 8542–8545), đến tận hai người cháu là Don Juan de Rojas và Don Juan Cortés (dòng 8550–8551). Dựa vào những cái tên ấy, Christenson xác định sách được viết trong khoảng 1554 đến 1558: hai người này đã ký vào Título de Totonicapán ngày 28/9/1554, sách nhắc đến Pedro de Robles, người nhậm chức sau năm 1554, và đến tháng 11/1558 thì tên Don Juan de Rojas không còn xuất hiện trong hồ sơ. Có lẽ sách được viết ở Santa Cruz del Quiché, thị trấn người Tây Ban Nha dựng khoảng năm 1555 cạnh tàn tích Q’umarkaj. Pedro de Alvarado đã vào Q’umarkaj ngày 7/3/1524; trong thư của chính mình, ông kể đã thiêu các vua và đốt cả thành.
• Bản chép của Ximénez. Bản thảo thế kỷ XVI từ đó không ai thấy nữa. Thứ còn lại là bản chép tay do tu sĩ dòng Đa Minh Francisco Ximénez làm khi ông là linh mục xứ Santo Tomás Chichicastenango, viết thành hai cột, tiếng K’iche’ bên trái và bản dịch tiếng Tây Ban Nha của ông bên phải. Thư mục của Thư viện Newberry ghi “có lẽ” làm trong khoảng 1700–1703; trang giới thiệu của thư viện ghi 1700 đến 1715; Christenson cho rằng Ximénez có được bản thảo tiếng K’iche’ trong những năm ông ở Chichicastenango, 1701 đến 1704 (về việc bản chép nào còn lại, xem mục 3). Ximénez viết rằng dân ở đó cất giữ những cuốn sách như thế một cách bí mật, rằng giáo lý trong sách họ thấm từ khi còn bú mẹ, và hầu như ai cũng thuộc lòng.
• Đến Chicago. Charles-Étienne Brasseur de Bourbourg nói ông đã mua bản thảo ở Rabinal năm 1855 từ một người tên Ignacio Coloche, điều mà Thư viện Newberry gọi là “còn có phần tranh cãi”, rồi mang về Pháp. Sau khi ông mất năm 1874, bản thảo về tay Alphonse Pinart, rồi qua nhà buôn sách Charles Leclerc ở Paris, và năm 1887 nhà sưu tập Edward E. Ayer ở Chicago mua lại. Từ năm 1912 nó nằm ở Thư viện Newberry với ký hiệu Ayer MS 1515, và có thể xem trực tuyến.
• Bản in. Năm 1857 Carl Scherzer in bản dịch tiếng Tây Ban Nha của Ximénez ở Vienna, theo bản thảo khi ấy nằm trong thư viện Đại học Guatemala. Năm 1861 Brasseur xuất bản văn bản tiếng K’iche’ kèm bản dịch tiếng Pháp ở Paris, và chính ông đặt cho cuốn sách nhan đề Popol Vuh: cái tên mà văn bản dùng để gọi cuốn sách cũ hơn nó đang thay thế (dòng 51 và 8278).

3 Những Dị Bản

• Bốn lần hay năm lần? Tính cả việc tạo ra mặt đất, Christenson thấy trong sách có năm lần sáng tạo: núi sông, muông thú, người bùn, người gỗ và người ngô. Ông so sánh với truyền thống Aztec được ghi trong Biên niên sử Cuauhtitlan, rằng trước thời đại thứ năm hiện nay đã có bốn thời đại con người.
• Người gỗ kết thúc ra sao? Sách kể ba kết cục cùng lúc: lũ lụt, quái vật, và cuộc nổi dậy của chính chó, cối đá và nồi niêu của họ. Christenson dẫn lời tu sĩ dòng Đa Minh Bartolomé de las Casas, người ở thế kỷ XVI đã nghe kể về một trận lụt mà dân chúng gọi là Butic, và về một cuộc phán xét sắp đến, bằng lửa, khi cối đá, nồi niêu và bát đĩa sẽ quay lại chống con người.
• Câu chuyện của người Kaqchikel. Biên niên sử Cakchiquel, do dòng họ Xahil của người Kaqchikel ghi chép trong thế kỷ XVI, kể theo cách khác. Con người đầu tiên “được nuôi bằng gỗ, được nuôi bằng lá”; không nói được, không đi được, không có máu cũng không có thịt. Rồi “hai con vật biết rằng có thức ăn ở nơi gọi là Paxil”, đó là Coyote và Quạ. Một sinh vật tên Tiuh Tiuh mang máu heo vòi và máu rắn từ trong lòng biển lên, ngô được nhào với máu ấy, và “có mười ba người đàn ông, mười bốn người đàn bà” (theo bản dịch tiếng Anh của Brinton, 1885).
• Ai đã viết? Không ai biết. Có học giả cho rằng đó là Diego Reinoso, một người chép sách K’iche’. Ruud van Akkeren đáp lại rằng Reinoso đã viết một văn bản K’iche’ khác là Título de Totonicapán, và văn bản này không tán thành phe phái mà Popol Vuh ủng hộ, phe do dòng họ Nim Ch’okoj đứng đầu. Dennis Tedlock từng cho rằng chính những Nim Ch’okoj, mà cuối sách gọi là “mẹ của lời, cha của lời” (dòng 8701–8703), là tác giả, và Christenson đồng ý. Ông dịch danh hiệu ấy là “Đại Quản Gia” và nêu tên một người: Cristóbal Velasco, người đã ký vào Título de Totonicapán với tư cách Đại Quản Gia của dòng Cavec.
• Bản chép nào đã đến Chicago? Thư viện Newberry kể lịch sử của một bản thảo duy nhất. Christenson kể khác: bản mà Scherzer thấy ở thư viện đại học năm 1854 nay đã biến mất, còn bản ở Newberry là một bản chép thứ hai mà Brasseur có được ở Rabinal, nơi Ximénez coi xứ từ 1704 đến 1714; Christenson viết rằng không ai biết Ximénez làm bản ấy ở Rabinal hay mang nó từ Chichicastenango đến.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cái tên. Vuh là sách; popol bắt nguồn từ pop, chiếc chiếu đan mà chúa tể K’iche’ ngồi lên để bàn việc. Christenson hiểu nhan đề là “sách của chiếc chiếu”, và cho biết Ximénez dịch popol là “cộng đồng”. Theo chính tả tiếng K’iche’ ngày nay, nhan đề viết là Popol Wuj.
• Người giữ ngày. Xpiyacoc và Xmucane đọc ngày bằng cách gieo hạt ngô và hạt tz’ite. Christenson viết rằng các aj q’ij, “người giữ ngày” của người K’iche’, ngày nay vẫn bói bằng hạt ngô hoặc hạt tz’ite, và ở Momostenango, lý tưởng nhất là một cặp vợ chồng cùng làm lễ, như đôi ông bà già trong sách. Ông cũng ghi lại rằng người K’iche’ tự gọi mình là qas winaq, “người thật”, và cho rằng thịt da của họ khác với những người không ăn ngô.
• Huracan và bão hurricane. Cách hiểu đơn giản nhất của Juraqan là “Một Chân”. Ở vùng bờ Vịnh Mexico và vùng Caribe, huracán là tên gọi những cơn gió xoáy dữ dội, và chữ “hurricane” trong tiếng Anh có thể bắt nguồn từ dạng tiếng Taíno của từ này. Christenson, theo Recinos và Tedlock, thấy mối liên hệ ấy hợp với vị thần ở trung tâm bầu trời.
• Các bản dịch. Bản tiếng Pháp của Georges Raynaud được José María González de Mendoza và nhà văn Miguel Ángel Asturias dịch sang tiếng Tây Ban Nha (Paris, 1927). Bản tiếng Tây Ban Nha của Adrián Recinos (1947) được Delia Goetz và Sylvanus G. Morley dịch sang tiếng Anh (1950). Bản tiếng Anh của Dennis Tedlock (1985, bản sửa 1996) được làm cùng người giữ ngày K’iche’ Andrés Xiloj. Bản dịch của Christenson (2003) và bản dịch từng dòng của ông (2004) có thể đọc miễn phí trên mạng.
• Sách quốc gia. Ngày 30/5/1972, Popol Vuh được tuyên bố là sách quốc gia (Libro Nacional) của Guatemala, và ngày 30/5 hằng năm là ngày kỷ niệm cuốn sách. Năm 2012, Bộ Văn hóa và Thể thao công nhận nó là di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia (Quyết định cấp bộ 826-2012).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Cặp song sinh anh hùng: Hunahpu và Xbalanque ở Xibalba: những câu chuyện mà Popol Vuh kể xen giữa người gỗ và người ngô. Xmucane, người xay ngô cho những người đàn ông đầu tiên, là bà nội của cặp song sinh.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới: Christenson so sánh những lần sáng tạo thất bại trong cuốn sách của người K’iche’ với các thời đại Aztec trước Mặt Trời hiện nay. Trong một nguồn Aztec mà ông dẫn, con người của Mặt Trời thứ tư cũng bị nước kết liễu, bị nước nuốt chửng và hóa thành cá.
• Quetzalcoatl: Con rắn lông vũ: Christenson gọi Q’ukumatz, Rắn Quetzal, là “chắc chắn có liên hệ” với Quetzalcoatl của người Aztec, và ghi chú rằng trong Codex Chimalpopoca, chính Quetzalcoatl lấy hạt ngô đầu tiên ra khỏi một ngọn núi, Tonacatepetl, để tạo ra những con người đầu tiên.
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: trong cuốn sách của người K’iche’, thân hình bằng đất bùn là lần thử thất bại; còn ở Trung Hoa, những con người Nữ Oa nặn từ đất vàng lại là những người sống. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Popol Vuh, văn bản tiếng K’iche’ kèm bản dịch tiếng Tây Ban Nha của Francisco Ximénez, Chichicastenango, khoảng 1700–1703, Thư viện Newberry, Chicago, Ayer MS 1515: Bộ sưu tập số Newberry, và trang giới thiệu của thư viện: newberry.org
• Allen J. Christenson, Popol Vuh: Literal Translation (Mesoweb, 2007), bản điện tử của Popol Vuh: Literal Poetic Version (University of Oklahoma Press, 2004), cho văn bản tiếng K’iche’ và số dòng: Mesoweb
• Allen J. Christenson, Popol Vuh: Sacred Book of the Quiché Maya People (Mesoweb, 2007), bản điện tử của bản dịch năm 2003, lời dẫn và chú thích: Mesoweb
• Francisco Ximénez, Las historias del origen de los indios de esta provincia de Guatemala, Carl Scherzer biên tập (Vienna, 1857): archive.org
• Charles-Étienne Brasseur de Bourbourg, Popol Vuh. Le livre sacré et les mythes de l’antiquité américaine (Paris, 1861): archive.org
• Adrián Recinos, Popol Vuh: las antiguas historias del Quiché (México: Fondo de Cultura Económica, 1947): SIIDCA-CSUCA; bản tiếng Anh của Delia Goetz và Sylvanus G. Morley, Popol Vuh: The Sacred Book of the Ancient Quiché Maya (Norman: University of Oklahoma Press, 1950): archive.org
• Dennis Tedlock, Popol Vuh: The Definitive Edition of the Mayan Book of the Dawn of Life (New York: Simon and Schuster, 1985; bản sửa 1996): Open Library, archive.org
• The Annals of the Cakchiquels, bản dịch của Daniel G. Brinton (Philadelphia, 1885), mục 5: Project Gutenberg
• Ruud W. van Akkeren, “Authors of the Popol Wuj”, Ancient Mesoamerica 14, số 2, phần tóm tắt: Cambridge Core
• Francisco Monterde, “Las ediciones del Popol Vuh a través de un siglo”, Universidad de México, tháng 12/1958: revistadelauniversidad.mx
• Thông tấn xã Guatemala (AGN), về sách quốc gia (2022) và Ngày Popol Vuh (2024): agn.gt, agn.gt

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.