Hai anh em hóa thành mặt trời và mặt trăng: Thoát khỏi nanh vuốt con hổ

Có hai câu trong truyện này đến nay vẫn nằm trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Hàn. Một là câu con hổ chặn đường người mẹ: “Cho một cái bánh thì ta không ăn thịt”. Hai là “sợi dây mục” mà ông Trời thả xuống cho con hổ, nay dùng để chỉ một cơ hội hay một mối quen biết không thể trông cậy. Tháng 1 năm 1970, bưu chính Hàn Quốc in truyện lên một bộ tem: người mẹ gặp hổ, con hổ mặc áo người mẹ đến gõ cửa, hai anh em bị đuổi lên cây, và con hổ rơi khỏi sợi dây.

1 Câu Chuyện

Đây là “Trời phạt con hổ” (虎の天罰), truyện thứ 24 trong Chōsen dōwa-shū, do Phủ Tổng đốc Triều Tiên xuất bản bằng tiếng Nhật vào tháng 9 năm 1924. Đây là văn bản trọn vẹn cổ nhất mà chúng tôi đọc được, và chúng tôi dịch từ nguyên văn tiếng Nhật. Mục 3 cho thấy dị bản quen thuộc với người Hàn khác nó ở những chỗ nào.

1-1 Con Đường Qua Núi

Ngày xưa, trong nhà một nông dân nghèo có hai đứa trẻ, người anh và cô em gái. Cha mất sớm, người mẹ đi làm thuê hết nhà này đến nhà khác để nuôi ba mẹ con. Mỗi lần mẹ đi làm, hai đứa trẻ lại ở nhà một mình.

Một hôm, có nhà ở làng bên thuê bà đến hồ vải. “Hai đứa ở nhà phải hòa thuận với nhau,” bà dặn, “ai đến cũng tuyệt đối không được cho vào.” Bà mang theo cơm trưa là một ít cháo đậu rồi lên đường. Đường sang làng bên phải vượt một ngọn núi, chỉ có một lối mòn hẹp len giữa rừng cây cao rậm, vắng vẻ và rờn rợn, nên bà rảo bước. Từ sau một tảng đá lớn, một con hổ bước ra: “Mang gì đó? Đưa đây thì ta tha cho.” Bà ném cháo cho nó. Con hổ liếm một hai cái là hết, rồi lại bám theo đòi thêm, và cuối cùng ăn thịt bà.

1-2 Giọng Nói Và Bàn Tay

Vẫn chưa thỏa, con hổ mặc áo của người mẹ rồi tìm đến nhà. “Mở cửa, mở cửa, mẹ về rồi đây!” “Không phải giọng mẹ.” “Mẹ làm cả ngày mệt quá nên khản giọng đấy.” “Vậy cho chúng con xem tay.” Con hổ thò chân qua khe cửa. “Không phải tay mẹ. Tay mẹ đâu có bẩn thế này, lại chẳng có lông.” “Tại mẹ nhúng tay vào hồ cả ngày đấy. Để mẹ rửa rồi cho xem.” Con hổ bôi dầu vào chân rồi lại thò vào, và cô em tưởng đó là tay mẹ, liền mở cửa.

Nó vừa bước vào, hai đứa trẻ đã biết ngay: dù mặc áo của mẹ, đó không phải là mẹ. “Chúng con ra nhà xí một lát,” chúng nói, rồi lẻn ra sau nhà. Cạnh giếng có một cái cây, hai anh em trèo lên đó.

1-3 Bóng Dưới Đáy Giếng

Con hổ đợi một lúc rồi đi tìm. Nó lùng khắp nơi mà không thấy ai, cho đến khi nhìn xuống giếng và thấy bóng hai đứa trẻ in trên mặt nước. Nó không biết trèo cây, bèn hỏi thằng anh: “Làm sao mày trèo lên được cây ấy?” Người anh lanh trí: “Tôi bôi dầu vào rồi trèo.” Con hổ bôi dầu lên thân cây và trượt ngay xuống. Nó lại hỏi cô em, đứa bé “còn nhỏ, chưa biết nghĩ”: “Tôi lấy rìu đẽo khấc vào cây rồi trèo.” Con hổ đi lấy rìu và bắt đầu chặt vào thân cây.

1-4 Hai Sợi Dây

Không còn đường chạy. Hai anh em hướng lên trời, một lòng cầu khẩn: “Xin thương lấy chúng con mà cứu giúp.” Từ trên trời một sợi dây thừng mới, to và chắc thả xuống. Hai đứa níu lấy, và sợi dây kéo chúng lên êm ru. Con hổ quyết bám theo đến cùng, cũng cầu trời như thế, và trời cũng thả xuống cho nó một sợi dây to, nhưng là dây cũ. Con hổ nhảy lên bám và được kéo lên thật cao, thì giữa chừng dây đứt. Nó xoay tròn giữa không trung, rơi xuống đất và chết.

1-5 Những Thân Cây Sọc Đỏ

Chỗ con hổ rơi xuống tình cờ có một đám satōkibi, như văn bản tiếng Nhật gọi (chữ này thường chỉ cây mía; các bản kể Triều Tiên nói là cây cao lương), và thân cây nhuốm máu hổ. “Bởi vậy từ đó đến nay thân cây có những sọc đỏ.” Còn hai đứa trẻ đã lên trời thì “người ta kể rằng người anh hóa thành mặt trời, cô em hóa thành mặt trăng.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Tạp chí Aideulboi, 1913–1914. Tạp chí thiếu nhi của Thôi Nam Thiện (崔南善, Choe Nam-seon) kêu gọi độc giả gửi truyện xưa từ tháng 10 năm 1913 và đăng dần từ tháng 1 năm 1914. Jang Jeong-hui, người nghiên cứu đợt sưu tầm này, có kể tên một truyện “Mặt trời và mặt trăng” trong số truyện thu được. Chúng tôi chưa thấy văn bản ấy.
• Chu Diệu Tiếp (朱耀燮, Ju Yo-seop), “Hae-wa dal” (“Mặt trời và mặt trăng”), đăng trên tạp chí Khai Tịch (開闢, Gaebyeok) năm 1922. Báo Chosun Ilbo, khi đưa tin về cuộc triển lãm “Một trăm năm truyện cổ tích bằng chữ Hangul” của Bảo tàng Hangul Quốc gia, gọi đây là bản ghi chép đầu tiên của truyện. Văn bản này chúng tôi cũng chưa thấy.
• Chōsen dōwa-shū của Phủ Tổng đốc Triều Tiên (Keijō, nay là Seoul, 1924), truyện 24, tr. 157–165: văn bản của mục 1, trong cuốn sách mà Chosun Ilbo gọi là tập truyện cổ tích thiếu nhi Triều Tiên đầu tiên. Kim Gwang-sik đã chỉ ra rằng nhà nghiên cứu Grimm Tanaka Umekichi (田中梅吉) viết lại các truyện bằng thứ tiếng Nhật trau chuốt, nhằm dạy tiếng và rèn trẻ ngoan, và ít nhất tám truyện trong đó bắt nguồn từ một cuộc điều tra truyền thuyết và truyện trẻ em mà Phủ Tổng đốc tiến hành năm 1913. Truyện này có nằm trong số đó không, chúng tôi chưa xác định được.
• Trịnh Dần Tiếp (鄭寅燮, Jeong In-seop), Ondoru yawa (Chuyện đêm bên sàn sưởi, 溫突夜話; Tokyo: Nihon Shoin, 1927), theo Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc là tập truyện kể đầu tiên do một người Triều Tiên xuất bản ở Nhật. Truyện thứ ba là “Hi to tsuki” (日と月, “Mặt trời và mặt trăng”). Cũng theo Bách khoa toàn thư, lúc đầu ông ghi rõ mỗi truyện nghe khi nào, ở đâu, từ ai, rồi xóa hết; bản tiếng Anh Folk Tales from Korea (London, 1952) mới bổ sung tên người kể. Kang Sang-dae xác định niên đại truyện “Mặt trời và mặt trăng” mà Trịnh Dần Tiếp viết bằng tiếng Nhật, theo ngày ghi chép, là năm 1911, sớm nhất nếu tính theo cách ấy. Phần tóm tắt bài viết mà chúng tôi đọc không nêu tên sách; chúng tôi cho rằng đó là văn bản này.
• Tôn Tấn Thái (孫晉泰, Son Jin-tae), Chōsen mindan-shū (Triều Tiên dân đàm tập, 朝鮮民譚集; Kyōdo Kenkyūsha, 1930), có truyện “Hi to tsuki to hoshi” (日と月と星, “Mặt trời, mặt trăng và ngôi sao”), theo mục lục của bản in lại nguyên dạng. Kang Sang-dae xác định truyện cùng tên của Tôn Tấn Thái được ghi năm 1923 và nhận xét rằng nó chủ yếu chép lại lời người kể.
• Các bộ sưu tập về sau. Bách khoa toàn thư lấy các dị bản từ cuộc khảo sát văn học truyền miệng của Viện Hàn Quốc học, bộ Hanguk gubi munhak daegye (1980–1988), và từ mười hai tập truyện kể truyền miệng Hàn Quốc của Im Seok-jae (1989–1993). Riêng thời kỳ đầu, Kang Sang-dae đã tìm được bảy văn bản viết bằng chữ Hangul.

Tất cả những văn bản sớm này đều được ghi chép dưới thời Nhật cai trị (1910–1945), và như Kang Sang-dae lưu ý, bản của Trịnh Dần Tiếp và Tôn Tấn Thái do người Triều Tiên viết bằng tiếng Nhật.

3 Những Dị Bản

• Bánh qua từng ngọn đồi. Trong dị bản phần đông người Hàn biết, người mẹ đội bánh gạo (tteok) đi về, và con hổ chờ sẵn ở hết đồi này đến đồi khác: “Cho một cái bánh thì ta không ăn thịt.” Theo dạng phổ biến mà Bách khoa toàn thư tóm tắt, nó đòi bánh, rồi đòi áo, rồi đòi thêm nữa, trước khi ăn thịt bà. Bản năm 1924 chỉ có một ngọn núi và một bữa cháo đậu.
• Hai đứa trẻ hay ba? Dạng phổ biến trong Bách khoa toàn thư có ba: người anh, cô em và đứa bé còn bú. Bọn trẻ không chịu mở cửa vì giọng và bàn tay của con hổ, nhưng lại mở khi nó bảo phải cho đứa bé đang khóc bú. Nó ăn thịt đứa bé, hai đứa kia chạy trốn. Theo Kang Sang-dae, trong văn bản của Tôn Tấn Thái, nhân vật là ba chị em gái, và người mẹ, để giữ mạng mình, bảo con hổ ăn các con thay cho bà.
• Dầu và rìu. Trong dạng của Bách khoa toàn thư, người anh bảo con hổ bôi dầu mè, còn cô em lỡ miệng nói ra cái rìu. Trong văn bản của Tôn Tấn Thái, bọn trẻ nói dối con hổ một cách rõ ràng.
• Con hổ nói dối trời. Kang Sang-dae nhận thấy chỉ trong văn bản của Trịnh Dần Tiếp, con hổ mới biết việc mình làm là ác, sợ trời phạt, nên nói dối trời.
• Dây thừng và cây cao lương. Trong các bản kể Triều Tiên, bọn trẻ được thả cho sợi dây mới, con hổ thì sợi dây mục (dongajul). Theo dạng phổ biến, con hổ rơi xuống ruộng cao lương, bị thân cây đâm chết, và máu nó nhuộm đỏ cây cao lương. Có những bản bỏ hẳn phần mặt trời, mặt trăng, chỉ giữ lại chi tiết này, thành truyện giải thích vì sao thân cây cao lương màu đỏ.
• Ai làm mặt trời? Năm 1924, đó là người anh. Theo Kang Sang-dae, trong văn bản của Trịnh Dần Tiếp, ban đầu người anh làm mặt trời, cô em làm mặt trăng, rồi hai người đổi chỗ, và cô em, khi đã thành mặt trời, xấu hổ vì bị nhìn. Ở vẻ “khiêm nhường nữ tính” ấy, Kang thấy một cách nhìn cũ kỹ về phụ nữ. Văn bản của Tôn Tấn Thái không có đoạn đổi chỗ. Bách khoa toàn thư còn kể những bản cho người chị làm mặt trời và cậu em làm mặt trăng; cho ba anh chị em lên trời thành mặt trời, mặt trăng và ngôi sao; hoặc cho người anh lỡ chọc vào mắt em khi cãi nhau rồi nhường em làm mặt trời để chuộc lỗi.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một thần thoại ẩn dưới truyện cổ tích? Mục từ của Bách khoa toàn thư, do nhà nghiên cứu văn học truyền miệng Park Hyeon-suk viết, đặt truyện cạnh những thần thoại về đôi anh em hóa thành mặt trời và mặt trăng của người Inuit ở eo biển Bering và người Mãn Châu, và trong một sử thi truyền miệng của Romania. Ở đó người anh đuổi theo em gái, và cuộc rượt đuổi bắt nguồn từ một tình yêu cấm kỵ. Theo một cách đọc, truyện Triều Tiên là một thần thoại như thế đã thành truyện cổ tích: mối tình cấm kỵ bị xóa đi, người anh đuổi theo được thay bằng con hổ, rồi chi tiết con hổ ăn thịt người mẹ được thêm vào sau. Nỗi xấu hổ của cô em làm mặt trời có thể là dấu vết cuối cùng. Một cách đọc khác coi cuộc rượt đuổi là thử thách của những đứa trẻ rời vòng tay mẹ.
• Châu Âu. Bách khoa toàn thư so sánh với truyện chó sói và dê ở châu Âu, một truyện loài vật thuần túy. Trong truyện “Chó sói và bảy chú dê con” của anh em Grimm, kiểu truyện số 123 trong bảng phân loại Aarne–Thompson, con sói ăn phấn cho giọng dịu đi và nhờ người rắc bột mì cho chân trắng ra, rồi lũ dê con mới chịu mở cửa.
• Trung Hoa, đời Thanh. Hoàng Chi Tuấn (黃之雋, 1668–1748) chép lại “Hổ ẩu truyện” (虎媼傳, “Chuyện bà già hổ”) theo lời “một người kể chuyện hổ cho tôi nghe”. Ở vùng núi huyện Hấp (nay thuộc An Huy), những con hổ cái già hóa làm người để hại người. Hai chị em mang táo tàu đến biếu bà ngoại thì gặp một bà già tự xưng là bà ngoại. Nửa đêm cô chị nghe tiếng nhai, và thứ cô được đưa cho ăn là một ngón tay. Cô nói phải ra ngoài, trèo lên cây, và đến sáng được một người gánh hàng đi ngang cứu đi; người ấy để lại quần áo của mình trên cành. Bà già quay lại cùng hai con hổ, nhưng trên cây chỉ có quần áo, và hai con hổ giết bà vì cho rằng bà nói dối.
• Đài Loan và Trung Hoa đại lục. Ở Đài Loan, nơi truyện được gọi là Hổ cô bà (虎姑婆, “Bà cô hổ”), theo Bách khoa toàn thư, con hổ hóa thành bà già, và bọn trẻ dùng mưu giết nó. Trong các bản kể ở Trung Hoa đại lục, thường là một con sói rơi từ trên trời xuống, chỗ nó rơi mọc lên cải thảo, bọn trẻ đem bán mà trở nên giàu có.
• Nhật Bản. Trong Tentō-san kane no kusari (“Sợi xích vàng của ông Trời”), theo Bách khoa toàn thư, kẻ tấn công là một ác quỷ, và bọn trẻ lên trời hóa thành sao. Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha xếp truyện “Hansel và Gretel” của Grimm vào kiểu truyện “trẻ con và kẻ ăn thịt người”, và cho rằng truyện Nhật, tuy mở đầu khác, “về cấu trúc gần như giống hệt”. Một tập truyện về kiều mạch in năm 1961, có lời tựa của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Seki Keigo, xếp truyện này vào mục “Vì sao thân kiều mạch màu đỏ?”
• Con hổ trong truyện kể. Trong 1.283 truyện về mười hai con giáp ở bộ Hanguk gubi munhak daegye, có 501 truyện, khoảng bốn phần mười, là truyện về hổ.
• Ngày nay. Năm 2021, tiểu thuyết When You Trap a Tiger của Tae Keller đoạt Huy chương Newbery, giải thưởng nổi tiếng nhất của Mỹ cho sách thiếu nhi; Bách khoa toàn thư nêu nó làm ví dụ tiêu biểu cho các tác phẩm hiện đại mượn chất liệu từ truyện này.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: con hổ nổi tiếng nhất trong thần thoại Triều Tiên là con hổ của truyện lập quốc, con vật không giữ nổi lời kiêng đã biến con gấu thành người nữ. Hai truyện được đặt cạnh nhau vì cùng con vật, không phải vì chung cốt truyện.
• Heungbu và Nolbu: Những quả bầu của chim én: trong Chōsen dōwa-shū năm 1924 của Phủ Tổng đốc, truyện đứng ngay sau “Trời phạt con hổ” là truyện Nolbu và Heungbu, truyện cuối cùng trong hai mươi lăm truyện.
• Chú Cuội: Người ngồi gốc cây đa trên cung trăng: truyện về mặt trăng nổi tiếng nhất Việt Nam, bản ghi chép cổ nhất của nó cũng ra đời thời thuộc địa, có một con hổ cái, một cái cây và một người bị đưa lên cung trăng. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện; chúng được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Phủ Tổng đốc Triều Tiên, Chōsen dōwa-shū (Keijō, 1/9/1924), truyện 24, “Tora no tenbatsu”, tr. 157–165: Thư viện số Thư viện Quốc hội Nhật Bản
• Trịnh Dần Tiếp, Ondoru yawa (Nihon Shoin, 1927), mục lục; Tôn Tấn Thái, Chōsen mindan-shū (Kyōdo Kenkyūsha, 1930), mục lục bản in lại nguyên dạng (Bensei Shuppan, 2009): NDL, NDL, NDL
• Bách khoa toàn thư Văn hóa Dân tộc Hàn Quốc: 해와 달이 된 오누이 (Park Hyeon-suk), 온돌야화 (Choi In-hak), 담배
• Kang Sang-dae, “근대 〈해와 달〉 서사의 자료적 고찰: 정인섭·손진태의 자료를 중심으로”, Hanguk munye changjak 22.3 (2023), và “근대 전래동화 「해와 달」의 텍스트 양상: 한글 자료를 중심으로”, 22.1 (2023), phần tóm tắt: earticle, earticle
• Jang Jeong-hui, “조선동화의 근대적 채록 과정 연구 Ⅰ: 1913~23년 근대 매체의 옛이야기 수집 활동”, Hangukhak yeongu 57 (2016), phần tóm tắt: happycampus.com; Yeom Hui-gyeong, “1900~1920년대 한·일 〈두더지(쥐) 혼인〉 ‘동화’ 비교 연구”, Hangukhak yeongu 73 (2024), về Aideulboi và Thôi Nam Thiện: Đại học Inha
• Kim Gwang-sik, “1920년대 일본어 조선동화집의 개작 양상”, Yeolsang gojeon yeongu 48 (2015), phần tóm tắt: earticle; và “グリム研究家田中梅吉と朝鮮民間伝承調査”, Mukashibanashi densetsu kenkyū 32 (2013): NDL
• Hoàng Chi Tuấn, “Hổ ẩu truyện” (虎媼傳), trong Quảng Ngu Sơ tân chí: Wikisource (Hán văn); năm sinh năm mất theo hồ sơ tên chuẩn của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ: id.loc.gov
• Jacob và Wilhelm Grimm, “Chó sói và bảy chú dê con”, Kinder- und Hausmärchen số 5, bản dịch tiếng Anh của D. L. Ashliman: Đại học Pittsburgh
• “ヘンゼルとグレーテル”, Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha, đoạn nhắc đến 天道さん金の鎖: Kotobank; Niijima Shigeru (biên soạn), Soba no mukashibanashi (Truyện cổ về kiều mạch, 蕎麦の昔話), lời tựa của Seki Keigo (Sarashina Sōhonten, 1961), mục lục: NDL
• Yoo Seok-jae, “전래동화 ‘해님 달님’ 겨우 100년전 얘기?”, Chosun Ilbo (10/8/2017): chosun.com
• Paik Hyun, “Childhood reminiscence via old stamps, Part 3: The Sun and Moon”, Korea.net (15/10/2014): korea.net
• “한민족의 표상 호랑이”, Segye Ilbo (1/1/2022): segye.com
• Hiệp hội Thư viện Hoa Kỳ, “Tae Keller, Michaela Goade win Newbery, Caldecott Medals” (25/1/2021): ala.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.