Fenrir: Con sói bị thần linh trói buộc

Fenrir là kẻ thù mà chính các vị thần Bắc Âu đã nuôi lớn. Họ mang nó về từ xứ của người khổng lồ, cho nó ăn ngay trong nhà mình và nhìn nó lớn lên. Khi các lời tiên tri nói nó sẽ mang tai họa đến cho họ, họ lừa nó vào một sợi xích không thể bứt đứt, và vị thần duy nhất từng dám cho nó ăn đã mất đi bàn tay.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Gylfaginning của Snorri Sturluson, chương 34; các đoạn trích được dịch từ bản tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur (1916) và từ nguyên văn Bắc Âu cổ. Trong sách, vua Thụy Điển Gylfi cải trang đến hỏi chuyện ba nhân vật bí ẩn; người kể chuyện này tên là Hárr, “Đấng Cao”.

1-1 Con Sói Trong Nhà Các Vị Thần

Ở xứ Jötunheimr, Loki có ba đứa con với nữ khổng lồ Angrboða: con sói Fenrir, con rắn Jörmungandr và Hel. Nhờ các lời tiên tri, các vị thần biết rằng ba đứa trẻ này sẽ mang tai họa lớn đến cho họ, “trước hết vì dòng máu của mẹ, và tệ hơn nữa là vì dòng máu của cha”. Odin cho người mang chúng đến. Ông ném con rắn xuống biển và đày Hel xuống Niflheimr; chuyện của hai người ấy xin để dành cho bài về Loki.

Còn con sói thì các vị thần nuôi ngay trong nhà, “và chỉ có Týr dám đến gần cho nó ăn”. Ở chương 25, Snorri gọi Týr là vị thần gan dạ nhất, người nắm phần lớn chiến thắng trong trận mạc. Câu chuyện riêng của Týr sẽ được kể ở một bài khác.

1-2 Hai Sợi Xích

Các vị thần thấy con sói lớn nhanh từng ngày, và mọi lời tiên tri đều nói nó được định sẵn để hủy diệt họ. Vì thế họ làm một sợi xích rất chắc tên là Lœðingr, rồi rủ con sói thử sức với nó. Con sói thấy chuyện ấy chẳng có gì to tát nên để mặc họ. Nó mới đạp một cái, sợi xích đã đứt.

Họ làm sợi xích thứ hai, Drómi, chắc gấp đôi, và bảo rằng nếu ngay cả sợi này cũng không giữ nổi nó thì nó sẽ nổi danh vì sức mạnh. Con sói nghĩ sức mình đã tăng lên kể từ khi bứt Lœðingr, và rằng “muốn nổi danh thì phải dấn thân vào hiểm nguy”. Nó để họ xích lại, rồi lắc mình, quật sợi xích xuống đất và bứt tung, “khiến các mảnh văng ra thật xa”. Snorri kể rằng từ đó, khi việc gì khó khăn vô cùng, người ta nói “thoát khỏi Lœðingr” hay “phá tung Drómi”.

1-3 Gleipnir

Các vị thần sợ rằng họ sẽ không bao giờ trói được con sói. Odin sai Skírnir, sứ giả của thần Freyr, xuống Svartálfaheimr, thế giới của tộc tinh linh đen, tìm đến mấy người lùn và nhờ họ làm sợi xích Gleipnir. Nó được làm từ sáu thứ: “tiếng chân mèo, râu đàn bà, rễ của đá, gân gấu, hơi thở của cá và nước bọt của chim”.

Hárr đưa ra bằng chứng cho Gylfi thấy mình không nói dối: hẳn ông đã thấy đàn bà không có râu, mèo nhảy không gây tiếng động và dưới đá không có rễ. Hárr cũng thừa nhận có những điều không thể kiểm chứng. Sợi xích làm xong “trơn và mềm như một dải lụa”.

1-4 Bàn Tay Trong Miệng Sói

Các vị thần đưa con sói ra hồ Ámsvartnir, lên hòn đảo Lyngvi. Họ cho nó xem dải lụa, chuyền tay nhau kéo thử. Dải lụa không đứt, vậy mà họ vẫn bảo con sói có thể bứt được.

Con sói đáp rằng bứt một sợi dây mảnh như vậy thì chẳng vẻ vang gì, “nhưng nếu nó được làm bằng mưu mẹo và xảo trá, thì dù trông nhỏ bé, sợi dây ấy sẽ không bao giờ được quấn vào chân ta”. Các vị thần nói: nếu không bứt nổi dây này, ngươi cũng chẳng thể làm thần linh sợ, “và khi ấy chúng ta sẽ cởi trói cho ngươi”. Con sói nói nếu bị trói chặt không thoát ra được, thì còn lâu nó mới được họ giúp. Nhưng thà vậy còn hơn bị nghi là hèn nhát, nên nó đặt một điều kiện: một người trong bọn họ phải đặt tay vào miệng nó, “làm tin rằng việc này được làm không gian dối”.

Các vị thần nhìn nhau, không ai chịu đưa tay ra, cho đến khi Týr chìa bàn tay phải và đặt vào miệng con sói. Con sói gồng mình, dải lụa cứng lại; nó càng vùng vẫy, dải lụa càng siết chặt. “Mọi người đều cười, trừ Týr: ông mất bàn tay.” Ở chương 25, Snorri kể thêm rằng con sói cắn đứt bàn tay ở chỗ nay gọi là úlfliðr, “khớp sói”, tức cổ tay, và Týr “không được gọi là người hòa giải”.

1-5 Thanh Kiếm Và Dòng Sông

Khi thấy con sói đã bị trói chặt, các vị thần lấy sợi dây buộc vào xích, gọi là Gelgja, xuyên qua một phiến đá lớn tên Gjöll rồi chôn phiến đá thật sâu xuống đất. Sau đó họ đóng một tảng đá lớn, Þviti, xuống sâu hơn nữa để làm cọc giữ. Con sói há miệng dữ dội, vùng vẫy và muốn cắn họ, nên họ chọc một thanh kiếm vào miệng nó: chuôi chống vào hàm dưới, mũi chống vào hàm trên; “đó là cái chèn miệng của nó”. Nó tru lên khủng khiếp, và nước dãi chảy ra từ miệng nó là dòng sông Ván. “Nó nằm đó cho đến ngày tận số của thần linh.”

1-6 Khi Xiềng Xích Đứt

Chương 51 kể phần kết. Vào ngày Ragnarök, mặt đất rung chuyển đến nỗi “mọi xiềng xích và dây trói đều đứt tung”, và con sói được tự do. Nó lao tới, miệng há rộng, hàm dưới chạm đất, hàm trên chạm trời (“nó còn há rộng hơn nữa nếu còn chỗ”), lửa phụt ra từ mắt và mũi. Odin cưỡi ngựa ra nghênh chiến, và “con sói nuốt chửng Odin”. Bấy giờ con trai Odin là Víðarr đặt một chân lên hàm dưới con sói. Chân ấy mang chiếc giày làm từ tất cả những mẩu da mà người đời từng cắt bỏ ở mũi và gót khi đóng giày. Một tay ông nắm hàm trên, xé toạc miệng con sói, và đó là cái chết của nó. Phần còn lại của trận chiến xin để dành cho bài về Ragnarök. Hai con sói khác, những kẻ trong sách Snorri bắt Mặt Trời và Mặt Trăng, lại là một câu chuyện riêng.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Edda của Snorri Sturluson, viết khoảng năm 1220, là văn bản duy nhất kể chuyện trói sói: Gylfaginning, chương 25, 34 và 51. Snorri viết ở Iceland đã theo Kitô giáo hơn hai thế kỷ. Anthony Faulkes, người hiệu đính tác phẩm, cho rằng những chuyện không thấy ở đâu khác “có thể dựa trên những bài thơ hay đoạn thơ nay đã mất”, nhưng cũng viết rằng Snorri “có lẽ chẳng ngần ngại bịa ra chuyện mới hay sửa đổi mạnh tay chuyện cũ”.
• Edda thơ (bản Codex Regius, khoảng năm 1270) không kể chuyện trói sói, nhưng các bài thơ trong đó đều biết đến nó. Số khổ thơ ở đây theo bản hiệu đính của Neckel và Kuhn; các đoạn trích dịch từ bản tiếng Anh của Bellows và nguyên văn.
  • Lokasenna (Cuộc đấu khẩu của Loki). Đoạn văn xuôi mở đầu cho biết Týr chỉ còn một tay vì Fenrir đã cắn đứt khi bị trói. Ở khổ 38, Loki chế giễu Týr về chuyện “Fenrir đã giật đứt bàn tay phải của ngươi”. Ở khổ 39, Týr đáp: “Ta mất bàn tay, còn ngươi mất Hróðrsvitnir”, tức Loki phải xa đứa con sói của mình, và “con sói bị xích chờ đến ngày thần linh sụp đổ cũng chẳng sung sướng gì”. Ở khổ 41, thần Freyr nói con sói nằm “trước cửa sông” cho đến khi thần linh bị hủy diệt.
  • Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) khổ 40: một nữ khổng lồ già trong Rừng Sắt sinh ra “dòng giống của Fenrir”. Khổ 44, lặp lại ở khổ 49 và 58: “Xiềng xích sẽ đứt, và con sói sẽ chạy thoát”. Khổ 53: Odin “ra trận đánh con sói”. Khổ 55 (khổ 54 trong bản Bellows): Víðarr báo thù cho cha.
  • Vafþrúðnismál khổ 53: “Con sói sẽ nuốt cha của loài người, và Víðarr sẽ báo thù”.
  • Hyndluljóð khổ 40 (khổ 42 trong bản Bellows), không nằm trong Codex Regius mà được chép trong Flateyjarbók, một bộ sưu tập khoảng năm 1400: “Loki sinh ra con sói với Angrboða”.
• Thơ skald thế kỷ X. Eyvindr skáldaspillir, thi sĩ của vua Hákon Hiền ở Na Uy, gọi thanh kiếm là Fenris varra sparri, “cái chèn môi của Fenrir”; bài Hákonarmál ông làm khi nhà vua mất năm 961 nói rằng con sói sẽ thoát xích lao vào nhà cửa loài người trước khi có một vị vua tốt như thế trở lại. Cả hai được dẫn trong Heimskringla của Snorri. Trong Eiríksmál khuyết danh, viết về cái chết của vua Eiríkr Rìu Máu năm 954 và được chép trong bộ sử vua Fagrskinna, Odin giải thích vì sao ông lấy đi chiến thắng của một vị vua dũng cảm: “con sói xám đang dòm ngó chốn ngự của thần linh”. Faulkes dẫn bài thơ này làm ví dụ cho ý tưởng Odin thu nạp chiến binh tử trận để chống lại Fenrir.

Những gì chỉ Snorri kể: con sói lớn lên giữa thần linh, hai sợi xích và các câu tục ngữ về chúng (Faulkes không tìm thấy ví dụ nào về việc dùng các câu ấy trong tiếng Iceland cổ), Skírnir và những người lùn, sáu nguyên liệu của Gleipnir, cái hồ, hòn đảo và các tảng đá, dòng sông nước dãi, lý do thần linh không giết con sói, và chiếc giày bằng mẩu da của Víðarr. Có một bản kê nguyên liệu của Gleipnir bằng thơ, nhưng chỉ nằm trong hai bản chép tay ra đời sau thời Snorri. Các bài thơ xác nhận bàn tay phải, xiềng xích, cửa sông, việc con sói thoát ra và cái chết của Odin. Còn phép ẩn dụ của Eyvindr cho thấy chuyện thanh kiếm chèn hàm sói đã được biết đến hơn hai thế kỷ trước Snorri.

3 Những Dị Bản

• Víðarr giết con sói thế nào? Völuspá khổ 55: dùng kiếm đâm “thấu tim”. Vafþrúðnismál khổ 53: xé toạc “đôi hàm lạnh giá”. Snorri kể theo lối xé hàm, với bàn chân và chiếc giày, rồi ngay trong chương ấy lại trích khổ Völuspá có thanh kiếm mà không bình luận gì.
• Víðarr đi giày gì? Gylfaginning chương 29 chỉ nói Víðarr “có một chiếc giày dày”. Chương 51 bảo nó làm từ những mẩu da. Danh sách tên gọi thi ca trong Skáldskaparmál thì gọi ông là “chủ nhân chiếc giày sắt”.
• Ai nuốt Mặt Trời? Trong Vafþrúðnismál khổ 46–47, đó là Fenrir: Mặt Trời sẽ sinh một người con gái “trước khi Fenrir cướp nàng đi”. Trong sách Snorri, Mặt Trời bị một con sói khác bắt, còn con mồi của Fenrir là Odin. Faulkes gọi bài thơ là “thêm một dị bản nữa”; Bellows cho rằng nhà thơ đã nhầm Fenrir với con của nó.
• Garmr có phải là Fenrir? Điệp khúc của Völuspá kể con chó Garmr tru trước hang Gnipahellir khi xiềng đứt và con sói chạy thoát. Faulkes chú rằng trong bài thơ, Garmr “có thể chính là Fenrir, trong khi Snorri rõ ràng coi chúng là hai con khác nhau”. Trong sách Snorri, Garmr là một con chó riêng, giết Týr trong ngày Ragnarök và chết cùng ông.
• Ai đối đầu con sói? Odin, theo Völuspá khổ 53 và theo Snorri. Nhưng ở Lokasenna khổ 58, Loki bảo Thor đang hăng máu rằng ông sẽ chẳng còn dám làm gì khi phải đánh con sói và nó nuốt trọn Odin. Trong Codex Regius, một dòng của Völuspá khổ 56, khổ thơ nói về Thor, lại cho con trai Odin đi “đánh con sói”; bản chép Hauksbók ghi “con rắn”, và Bellows cho rằng bản này đúng nếu dòng ấy nói về Thor.
• Con sói nằm ở đâu? Lokasenna khổ 41: trước một cửa sông. Snorri: trên đảo Lyngvi giữa hồ Ámsvartnir, với dòng sông Ván chảy ra từ chính hàm nó. Một con sông tên Ván cũng có mặt trong danh sách các dòng sông ở Grímnismál khổ 28, nhưng không có con sói nào.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bàn tay trong miệng thú, khoảng năm 500? Bracteate vàng là loại mặt dây chuyền tròn dập một mặt của thời kỳ Di cư, năm 400–570. Một chiếc tìm thấy gần Trollhättan ở tây nam Thụy Điển, được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Stockholm tiếp nhận năm 1844 (IK 190), mang hình một người tóc dài mặc váy ngắn, một tay cầm vật gì đó, tay kia bị một con thú giống chó cắn. Năm 1956, Eric Oxenstierna cho rằng đó là Týr và Fenrir, và nhiều nhà nghiên cứu bracteate đồng ý; Motz thì cho rằng nhân vật là phụ nữ. Morten Axboe và Magnus Källström đáp lại rằng chiếc váy là mô phỏng chiếc váy quân phục ngắn của các hoàng đế La Mã trên tiền xu.
• Thánh giá Thorwald ở Andreas, đảo Man. Năm 1907, P. M. C. Kermode mô tả: một người cầm giáo, vai đậu một con quạ, chân phải nằm trong hàm một con sói. Ông viết: “Chắc chắn đây là cảnh Ragnarök, khi Odin, cha của các vị thần, bị sói Fenrir nuốt chửng”. Mặt bên kia khắc một người cầm thánh giá và sách. Hội Bạn hữu Di sản Quốc gia Đảo Man xác định niên đại “khoảng năm 950”, và dòng chữ rune trên đó ghi “Thorwald dựng thánh giá này”.
• Thánh giá Gosforth ở Cumbria, Anh. Store norske leksikon (Ellen Næss) viết rằng cảnh Víðarr đặt chân vào hàm sói được khắc trên thánh giá này, dựng vào thế kỷ X ở một vùng có đông người Bắc Âu sinh sống.
• Vệ tinh Fenrir của Sao Thổ, đường kính khoảng 4 km, được Scott Sheppard, David Jewitt và Jan Kleyna phát hiện ngày 12/12/2004 bằng kính viễn vọng Subaru ở Hawaii. NASA xếp nó vào “nhóm Bắc Âu” trong các vệ tinh của Sao Thổ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Loki: Kẻ biến hình giữa thần linh và người khổng lồ: cha của Fenrir. Trong Lokasenna, Loki chế giễu Týr về bàn tay đã mất, và bị Freyr cảnh cáo rằng hắn sẽ là kẻ tiếp theo bị trói như con sói. Đến cuối bài thơ ấy, Loki bị trói thật.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: ngày sợi xích đứt, Fenrir nuốt Odin và Víðarr báo thù cho cha.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: ở Ai Cập cũng vậy, con quái vật của hỗn mang bị đè giữ chứ không bị tiêu diệt. Vào giờ thứ bảy của đêm, con rắn Apophis bị dao ghim xuống đất, cổ bị buộc dải, đuôi bị xích, và nghi lễ chống lại nó phải làm lại mỗi ngày. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: chiếc đầu bị chặt của Rāhu nuốt Mặt Trời và Mặt Trăng mỗi lần nhật thực, nguyệt thực, cũng như Fenrir cướp Mặt Trời trong Vafþrúðnismál. Đây là một chủ đề chung, không phải một mối liên hệ đã được biết đến.
• Tuatha Dé Danann: Những vị thần đi vào lòng đồi: vua Nuada của Ireland mất cánh tay trong trận đánh và mất luôn ngôi vua, cho đến khi có cánh tay bạc. Trong chương “vị thần một mắt và vị thần một tay” của Mitra-Varuna (1940), Georges Dumézil xếp Nuada và Týr vào cùng một khuôn mẫu.

6 Nguồn Tham Khảo

• Snorri Sturluson, Gylfaginning, chương 25, 29, 34 và 51, và Skáldskaparmál, bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur, The Prose Edda (1916): Wikisource
• Snorri Sturluson, Edda, nguyên văn Bắc Âu cổ, Guðni Jónsson hiệu đính: heimskringla.no, heimskringla.no
• Anthony Faulkes (hiệu đính), Snorri Sturluson: Edda. Prologue and Gylfaginning, tái bản lần 2 (Viking Society for Northern Research, 2005), phần dẫn nhập, chú thích và bảng tên: vsnr.org
• Völuspá, Vafþrúðnismál, Grímnismál, Lokasenna và Hyndluljóð, bản dịch tiếng Anh của Henry Adams Bellows, The Poetic Edda (1923): Wikisource
• Nguyên văn Bắc Âu cổ của các bài thơ ấy, Gustav Neckel hiệu đính, Hans Kuhn sửa lại (tái bản lần 5, 1983); số khổ thơ trong bài theo bản này: TITUS
• Snorri Sturluson, Heimskringla, Saga vua Hákon Hiền, chương 27 và 32, bản dịch tiếng Anh của Samuel Laing: Wikisource; nguyên văn: heimskringla.no
• Hákonarmál và Eiríksmál, Finnur Jónsson hiệu đính, Carmina Scaldica (1929): heimskringla.no, heimskringla.no
• Morten Axboe và Magnus Källström, “Guldbrakteater fra Trollhättan – 1844 og 2009”, Fornvännen 108 (2013): kulturarvsdata.se
• Hanne Lovise Aannestad, “gullbrakteater”, và Ellen Næss, “Fenrisulven”, Store norske leksikon: snl.no, snl.no
• P. M. C. Kermode, Manx Crosses (1907), số 102: archive.org
• Hội Bạn hữu Di sản Quốc gia Đảo Man, “Vikings Live comes to the Isle of Man” (2014): friendsofmnh.org
• NASA, “Fenrir”: science.nasa.gov

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.