Yggdrasil: Cây thế giới chịu khổ nhiều hơn loài người biết

Trong bài thơ Grímnismál (Lời của Grímnir), Odin cải trang, đã ngồi suốt tám đêm giữa hai đống lửa trong sảnh của một vị vua. Chỉ có cậu hoàng tử mười tuổi mang đến cho ông một chiếc sừng đựng đồ uống, và rồi ông bắt đầu kể về thế giới. Trong những gì ông kể có một cái cây: một cây tần bì có ba cái rễ, một con sóc chạy lên chạy xuống thân cây, những con hươu đực rứt các chồi non và một con rồng gặm nhấm từ bên dưới. “Cây tần bì Yggdrasil chịu khổ,” ông nói, “nhiều hơn loài người biết.”

1 Câu Chuyện

Không có văn bản nào kể trọn mọi điều về cái cây. Phần dưới đây ghép các bài thơ Edda thơ, dịch từ tiếng Bắc Âu cổ có đối chiếu bản dịch tiếng Anh của Henry Adams Bellows (1923), với phần văn xuôi Gylfaginning của Snorri Sturluson, viết ở Iceland đã theo Kitô giáo vào thập niên 1220. Chi tiết nào chỉ có ở Snorri, chúng tôi sẽ nói rõ.

1-1 Cây Tần Bì Dưới Lòng Đất

Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) mở đầu bằng những ký ức xa xưa nhất của bà. Bà nhớ những người khổng lồ (jötunn) đã nuôi mình, nhớ “chín thế giới” và chín íviðjur, một từ không ai chắc nghĩa, và một mjötviðr, “cây đo lường” lừng danh, “dưới lòng đất” (khổ 2). Ở khổ tiếp theo, bà nhớ đến thời của Ymir, khi chưa có gì ngoài một khe hở há rộng.

Về sau bà gọi tên cái cây (khổ 19): “Ta biết có một cây tần bì đứng đó, tên là Yggdrasil, cây cao được tưới bùn trắng; từ đó sinh ra những giọt sương rơi xuống thung lũng; cây đứng mãi xanh tươi bên trên giếng Urðr.” Grímnismál gọi nó là “cây tốt nhất trong mọi cây” (khổ 44). Snorri còn nói hơn thế: cây tần bì “lớn nhất và tốt nhất trong mọi cây: cành của nó trải khắp thế gian và vươn cao hơn cả bầu trời” (Gylfaginning, chương 15).

1-2 Ba Cái Rễ, Ba Cái Giếng

Trong Grímnismál khổ 31, Odin nói: “Ba cái rễ tỏa ra ba hướng từ dưới cây tần bì Yggdrasil; dưới rễ thứ nhất là nơi Hel ở, dưới rễ thứ hai là người khổng lồ băng giá, dưới rễ thứ ba là loài người.”

Rễ của Snorri tỏa đi những nơi khác, và ông đặt các giếng nước bên dưới chúng (chương 15). Một rễ ở “giữa thần tộc Æsir”. Một rễ ở chỗ những người khổng lồ băng giá, nơi xưa kia là Ginnungagap, khe hở mênh mông; bên dưới là giếng Mímir, nơi “cất giữ trí tuệ và sự hiểu biết”, và nơi Odin để lại một con mắt làm vật cầm cố để được uống một ngụm. Rễ thứ ba nằm trên Niflheim, phía trên suối Hvergelmir, nơi con rồng Níðhöggr “gặm rễ từ bên dưới”. Rồi Snorri lại nói thêm rằng “rễ thứ ba của cây tần bì ở trên trời”, bên trên giếng Urðr, “vô cùng linh thiêng”. Các vị thần họp xét xử ở đó mỗi ngày. Trong Grímnismál khổ 29–30, họ cưỡi ngựa đến cây tần bì “để phán xử”. Chỉ riêng Thor đi bộ, lội qua các dòng sông “Körmt, Örmt và hai dòng Kerlaug”, vì “cây cầu của thần linh cháy rực trong lửa”.

1-3 Đại Bàng, Con Sóc Và Con Rồng

Grímnismál khổ 32: “Ratatoskr là tên con sóc chạy trên cây tần bì Yggdrasil; nó mang lời của đại bàng từ trên cao xuống, rồi nói lại với Níðhöggr ở bên dưới.”

Con đại bàng không có tên trong bất kỳ văn bản nào. Chỉ Snorri kể thêm (chương 16): con đại bàng “hiểu biết nhiều điều”, giữa hai mắt nó có một con chim ưng tên là Veðrfölnir, và con sóc Ratatoskr chạy lên chạy xuống thân cây, mang “những lời ganh ghét” qua lại giữa đại bàng và Níðhöggr. Bellows cho rằng có lẽ một khổ thơ về con đại bàng đã rơi mất khỏi Grímnismál, và Snorri đã thuật lại nó bằng văn xuôi.

1-4 Cái Cây Chịu Khổ

Bốn con hươu đực “ngửa cổ ra sau” gặm các chồi non của cây: Dáinn, Dvalinn, Duneyrr và Duraþrór (Grímnismál khổ 33). “Dưới cây tần bì Yggdrasil có nhiều rắn nằm hơn bất cứ con khỉ ngu ngốc nào tưởng” (khổ 34): Góinn và Móinn, hai con trai của Grafvitnir, Grábakr và Grafvölluðr, Ófnir và Sváfnir. Rồi đến khổ thơ nói lên nỗi khổ của cái cây (khổ 35): “Cây tần bì Yggdrasil chịu khổ nhiều hơn loài người biết: hươu đực cắn từ trên, thân cây mục ở bên sườn, Níðhöggr gặm từ bên dưới.”

Völuspá kể rằng cái cây ướt đẫm nước trắng; chỉ Snorri cho biết ai giữ nó như vậy. Mỗi ngày, các Norn sống bên giếng Urðr lấy nước và bùn của giếng tưới lên cây, “để cành của nó không khô héo, không mục nát”. Nước ấy linh thiêng đến mức vật gì rơi xuống giếng cũng trắng như “lớp màng mỏng bên trong vỏ trứng”. Sương rơi từ cây xuống đất gọi là sương mật, và ong sống nhờ thứ sương ấy. Trong giếng có hai con chim được nuôi, đó là thiên nga, và mọi loài thiên nga đều sinh ra từ hai con ấy.

1-5 Cây Lộng Gió Và Cây Tần Bì Rung Chuyển

Trong Hávamál khổ 138 (khổ 139 trong bản của Bellows), Odin kể về một cái cây của riêng mình: “Ta biết rằng ta đã bị treo trên cây lộng gió, suốt chín đêm trọn, bị giáo đâm, hiến cho Odin, chính ta hiến cho chính ta, trên cái cây mà không ai biết rễ nó mọc lên từ đâu.” Bài thơ không gọi tên cái cây. Người ta thường cho đó là Yggdrasil vì nghĩa của cái tên. Vào ngày tận thế, nữ pháp sư lại thấy cái cây (Völuspá khổ 47): “Cây tần bì Yggdrasil đang đứng run rẩy, cây cổ thụ rên xiết, và người khổng lồ thoát xiềng.” Theo Snorri, khi ấy “cây tần bì Yggdrasil rung chuyển, và trên trời dưới đất không còn gì không biết sợ” (chương 51).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

Số khổ thơ theo bản tiếng Bắc Âu cổ do Guðni Jónsson hiệu đính, đăng trên heimskringla.no; khi Bellows đánh số khác, chúng tôi ghi thêm số của ông.

• Völuspá còn lại ở hai dị bản khá khác nhau, trong Codex Regius (khoảng năm 1270) và Hauksbók (thế kỷ XIV), còn Snorri trích dẫn các khổ thơ từ một dị bản thứ ba. Bài thơ được sáng tác ở đâu, khi nào thì không ai biết; trong bản hiệu đính năm 2023, Edward Pettit ghi nhận rằng giả thuyết Iceland vào khoảng thời gian cải đạo sang Kitô giáo năm 999/1000 “thường được ưa chuộng”. Cái cây xuất hiện ở các khổ 2, 19, 27, 28 (khổ 28–29 trong bản của Bellows) và 47; khổ 47 được Pettit đánh số 46 theo Codex Regius, với các dòng theo thứ tự khác.
• Grímnismál có trong Codex Regius và một bản chép tay khác, AM 748 I a 4to. Odin, tự xưng là Grímnir, đọc bài thơ này giữa hai đống lửa. Các khổ 29–35 tả cái cây và các con vật trên đó. Bellows gọi các khổ 27–35 là “lộn xộn”, có thể được chèn thêm về sau, và nhắc ý kiến của Sophus Bugge rằng các khổ 33–34 muộn hơn những khổ xung quanh.
• Hávamál khổ 138: “cây lộng gió”, không được gọi tên.
• Vafþrúðnismál khổ 43 và 45: một người khổng lồ đã từng đến “chín thế giới” bên dưới Niflhel, và khu rừng của Hoddmímir, nơi hai con người sẽ sống sót qua ngày tận thế.
• Fjölsvinnsmál khổ 19–24 (Svipdagsmol khổ 29–34 trong bản của Bellows) chỉ còn trong các bản chép tay thế kỷ XVII. Cái cây ở đây, Mímameiðr, “cây của Mímir”, trải cành “trên khắp mọi miền”, không ai biết nó mọc lên từ rễ nào, và cả lửa lẫn sắt đều không quật ngã được nó. Một con gà trống vàng, Víðópnir, đậu trên cây. Cả Bellows lẫn Pettit đều cho đó là cây thế giới.
• Gylfaginning, chương 15–16, cùng các chương 3, 34 và 51, là văn bản duy nhất tả cái cây một cách đầy đủ, và nó dẫn Völuspá và Grímnismál làm căn cứ. Anthony Faulkes, người hiệu đính, gọi tác phẩm là “một nỗ lực hệ thống hóa các truyền thuyết theo lối học thuật”, của một tác giả Kitô giáo “có lẽ đã chẳng ngần ngại bịa ra truyện mới hay sửa đổi mạnh tay truyện cũ”. Các đoạn Snorri trích cũng khác văn bản trong các bản chép tay: khổ 19 của Völuspá theo Snorri còn gọi cái cây là “linh thiêng”.

3 Những Dị Bản

• Ba cái rễ nằm ở đâu? Grímnismál: Hel, người khổng lồ băng giá, loài người. Snorri: thần tộc Æsir, người khổng lồ băng giá, Niflheim, rồi thêm một rễ thứ ba “ở trên trời”. Chỉ Snorri gắn các giếng với các rễ. Các bài thơ đặt cái cây bên trên giếng Urðr (Völuspá khổ 19) và con mắt của Odin trong giếng Mímir (khổ 28), nhưng không gắn giếng nào với rễ nào.
• Một con hươu hay bốn con? Grímnismál khổ 35 nói “con hươu đực” cắn ngọn cây; khổ 33 lại nói bốn con. Khổ 34 kể tên sáu con rắn; Snorri thì nói không lưỡi nào đếm xuể. Faulkes chỉ ra những chỗ vênh nhau này, còn Bellows đoán rằng bốn con hươu là “sự nhân lên về sau” của một con hươu duy nhất, và danh sách rắn được nới ra từ Níðhöggr.
• Chín cái gì? Pettit cho rằng íviðjur ở Völuspá khổ 2 có lẽ là số nhiều của một từ chỉ nữ khổng lồ hay nữ quỷ troll, có thể vốn chỉ kẻ sống “trong rừng”. Từ này cũng có thể chỉ những cành liễu, tức các rễ của cái cây, hoặc có họ với từ inwid, “điều ác”, trong tiếng Anh cổ. Bellows dịch là “chín cái trong cây”. Còn chín thế giới thì trong Vafþrúðnismál khổ 43, chúng nằm “bên dưới Niflhel”. Snorri nói Niflhel ở “bên dưới, trong thế giới thứ chín” (Gylfaginning, chương 3), và Hel được ban “quyền cai quản chín thế giới” (chương 34). Không văn bản nào kể tên chúng, và không văn bản nào đặt chúng lên cái cây.
• Cái tên có nghĩa gì?
  • Uhland và Bugge đọc Yggr + drasill là “con ngựa của Yggr”, tức giá treo cổ mà Odin bị treo. Năm 1903, Sivert Hagen gọi cách đọc này là “được giới học giả chấp nhận rộng rãi”, và Bellows giải thích cái tên “theo nghĩa đen là ‘con ngựa của Odin’, gọi như vậy là vì câu chuyện này”. Từ điển của Cleasby và Vigfússon (1874) ghi rằng “giá treo cổ được gọi là con ngựa của Odin”, và “cho ai một con ngựa” nghĩa là treo cổ người đó.
  • Nhưng ngữ pháp không xuôi: “con ngựa của Yggr” lẽ ra phải là Yggsdrasill. Vì thế Detter đọc là “con ngựa đáng sợ”, còn Heinzel cho rằng là một tên gọi trong thơ thì nó chỉ có thể nghĩa là “giá treo cổ”, chứ không phải giá treo cổ của Odin.
  • Eiríkr Magnússon (1895) đọc askr Yggdrasils là “cây tần bì của con ngựa của Odin”, tức Sleipnir. Như vậy, Yggdrasil vốn không phải tên của cái cây.
  • Pettit (2023) cho rằng nghĩa gốc không chắc chắn. Có thể ban đầu nó nghĩa là “Cột Khổng Lồ Đáng Sợ”, về sau mới được hiểu là “tuấn mã của Yggr”, và cây tần bì là cái cột buộc con ngựa ấy.
• Cây tần bì hay cây thủy tùng? Các bài thơ gọi nó là askr, cây tần bì, vậy mà Völuspá khổ 19 nói cây “mãi” xanh tươi, trong khi cây tần bì rụng lá. Những con hươu của Snorri gặm barr của cây, một từ chỉ lá kim của cây lá kim. Cleasby và Vigfússon cho rằng Snorri dùng sai từ (“Iceland không có cây”); Faulkes gợi ý đó là để gieo vần đầu, hoặc người ta hình dung cái cây xanh quanh năm “mang bản chất của cây lá kim”. Cây thủy tùng (Taxus baccata) bước vào cuộc tranh luận qua Uppsala (mục 4). J. E. Thaasen (1856) cho rằng cái cây xanh quanh năm ở đó tượng trưng cho Yggdrasil và chắc chắn là cây tần bì. L. Fr. Läffler (1911) thì lập luận rằng nó chỉ có thể là cây thủy tùng, khi ấy đã hiếm đến mức người Thụy Điển quên cả tên. Cũng chính vì thế, ông bác bỏ ý cho rằng nó là bản sao trên mặt đất của cây tần bì Yggdrasil.
• Cái cây có đổ không? Völuspá và Snorri chỉ nói nó rung chuyển. Sau đó Surtr thiêu “cả thế gian”, và một số sách tra cứu, như mục từ do Taniguchi Yukio viết trong Bách khoa thư Thế giới (Heibonsha), nói cái cây cũng cháy theo. Các văn bản không nói rõ như vậy. Trong Völuspá khổ 57, khói cuộn lên táp vào aldrnari, “kẻ nuôi sự sống”, một từ thơ chỉ lửa; Pettit cho rằng ở đây nó có thể chỉ cây thế giới. Ngược lại, Fjölsvinnsmál nói lửa không quật ngã được Mímameiðr, và trong khu rừng của Hoddmímir, mà Bellows cho là “có lẽ” chính cái cây, hai con người sống sót.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cái cây ở Uppsala. Adam xứ Bremen hoàn thành bản đầu tiên của bộ sử về các tổng giám mục Hamburg vào khoảng năm 1076. Ông tả một ngôi đền ở Uppsala, và một lời ghi chú bên lề, scholion 138, thêm vào (chúng tôi dịch từ tiếng Latin): “Gần ngôi đền ấy có một cây rất lớn, cành vươn rộng, xanh quanh năm cả mùa đông lẫn mùa hè; không ai biết đó là loại cây gì. Ở đó cũng có một con suối, nơi những người ngoại giáo thường làm lễ hiến tế.” Từ R. Nyerup (1816), các học giả đã so sánh nó với Yggdrasil và giếng Urðr. Rudolf Simek chỉ ra rằng những lời ghi chú này có thể được thêm vào sau khi Adam mất, có khi muộn hơn nhiều. Ông tin Adam về việc Uppsala từng là một trung tâm thờ cúng, nhưng “không tin bất kỳ chi tiết nào về ngôi đền, hay về những cây xanh quanh năm”.
• Cây bạch dương dưới nhà thờ. Ở nhà thờ Frösö (Frösö kyrka), vùng Jämtland, Thụy Điển, cuộc khai quật năm 1984 tìm thấy dưới gian cung thánh một gốc cây bạch dương, xung quanh là xương gấu, lợn, nai sừng tấm, cừu, bò, hươu đỏ, sóc và ngựa. Định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy cây bị đốn vào khoảng năm 1060, xê dịch 75 năm. Giáo phận cho rằng cái cây có thể từng đứng trong một khu rừng hiến tế, và những mẩu xương rơi xuống từ các con vật được treo lên cây làm lễ vật.
• Một cái cây Kitô giáo? Vào thập niên 1880, Sophus Bugge lập luận rằng chuyện Odin bị treo và cây tần bì Yggdrasil đều bắt nguồn từ các truyền thuyết trung cổ về Thánh Giá. Ông dẫn một truyền thuyết Latin thế kỷ XIII, được Hagen, người đồng ý với ông, thuật lại: Seth nhìn vào Vườn Địa Đàng và thấy một cây lớn mọc trên dòng suối là nguồn của mọi dòng nước trên mặt đất, một con rắn quấn quanh, ngọn cây chạm trời và rễ cây xuống tận địa ngục. Taniguchi Yukio, người dịch Edda thơ sang tiếng Nhật, cho rằng các thi sĩ Bắc Âu đã dựng nên Yggdrasil từ nhiều hình ảnh khác nhau, và những ý niệm về cây vũ trụ như thế cũng có ở phương Đông (Orient) và ở châu Âu lục địa thời trung cổ.
• Chín thế giới được liệt kê. Phần chú thích trong bản dịch Snorri của Rasmus B. Anderson (bản in năm 1901) chia chúng thành ba nhóm, mỗi nhóm ba: Muspelheim, Ljosalfaheim và Asaheim ở trên mặt đất; Jotunheim, Midgard và Vanheim trên mặt đất; Svartalfaheim, Niflheim và Niflhel ở bên dưới. Bellows (1923) kể Asgarth, Vanaheim, Alfheim, Mithgarth, Jotunheim, Muspellsheim, Svartalfaheim, Niflheim, cộng thêm “có lẽ” là thế giới của người lùn, “nhưng thế giới thứ chín thì không chắc”. Theo Faulkes (2005), con số chín là truyền thống, “dù chúng không được liệt kê ở đâu và không được mô tả có hệ thống ở đâu cả”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ymir: Người khổng lồ băng giá có thân thể hóa thành thế giới: trong Völuspá, nữ pháp sư nhớ đến cái cây “dưới lòng đất” ở một khổ, và ở khổ tiếp theo nhớ đến thời của Ymir, khi chỉ có một khe hở há rộng. Snorri đặt một trong các rễ cây ở chính nơi khe hở ấy từng nằm.
• Odin: Vị thần đổi một con mắt lấy trí tuệ: con mắt để lại trong giếng Mímir dưới một cái rễ, và chín đêm trên cây lộng gió, có lẽ là nguồn gốc của cái tên Yggdrasil.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: cây tần bì rung chuyển khi người khổng lồ thoát xiềng, và trong khu rừng của Hoddmímir, hai con người chờ cho qua ngày tận thế.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: thần Hoàn Hùng từ trời giáng xuống một đỉnh núi, dưới gốc Thần Đàn Thụ, cây thiêng bên đàn tế, rồi cai trị từ đó. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai cái cây này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề một cái cây nơi trời gặp đất.

6 Nguồn Tham Khảo

• Völuspá, Grímnismál, Hávamál, Vafþrúðnismál và Fjölsvinnsmál, văn bản tiếng Bắc Âu cổ do Guðni Jónsson hiệu đính: heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no
• Henry Adams Bellows (dịch), The Poetic Edda (American-Scandinavian Foundation, 1923), kèm chú thích của dịch giả: Project Gutenberg
• Edward Pettit (hiệu đính và dịch), The Poetic Edda (Open Book Publishers, 2023), các bài Völuspá, Hávamál, Vafþrúðnismál, Grímnismál và Svipdagsmál, kèm chú thích: Open Book Publishers
• Snorri Sturluson, Gylfaginning, văn bản tiếng Bắc Âu cổ do Guðni Jónsson hiệu đính: heimskringla.no; bản dịch của Arthur Gilchrist Brodeur, The Prose Edda (American-Scandinavian Foundation, 1916), các chương 3, 15–16, 34 và 51: Internet Archive
• Anthony Faulkes (hiệu đính), Snorri Sturluson, Edda: Prologue and Gylfaginning, tái bản lần 2 (Viking Society for Northern Research, 2005), phần dẫn nhập, chú thích và bảng từ vựng: Viking Society
• Rasmus B. Anderson (dịch), The Younger Edda (Scott, Foresman, bản in năm 1901): Project Gutenberg
• Sivert N. Hagen, “The Origin and Meaning of the Name Yggdrasill”, Modern Philology 1 (1903): 57–69: Internet Archive
• Richard Cleasby và Gudbrand Vigfússon, An Icelandic-English Dictionary (1874), các mục “barr”, “drasill”, “hestr”: Internet Archive
• Rudolf Simek, “The Sanctuaries in Uppsala and Lejre and their Literary Antecedents”, Religionsvidenskabeligt Tidsskrift 74 (2022): 217–230, kèm nguyên văn Latin lời ghi chú của Adam xứ Bremen: tidsskrift.dk
• L. Fr. Läffler, “Det evigt grönskande trädet vid Uppsala hednatämpel”, Svenska landsmål och svenskt folkliv (1911): 617–696: Internet Archive
• Giáo hội Thụy Điển, Giáo phận Härnösand, “Frösö medeltida kyrka”: svenskakyrkan.se
• Taniguchi Yukio, “イグドラシル”, Nipponica và Bách khoa thư Thế giới (Heibonsha): Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.