Liễu Hạnh: Công chúa bị đày xuống trần và trở thành Thánh Mẫu

Mỗi năm, cứ đến tháng ba âm lịch, dòng người lại đổ về Phủ Dầy, giữa vùng đồng lúa phía nam thành phố Nam Định, nơi có lăng và các phủ thờ một vị nữ thần. Câu nói quen thuộc của người đồng bằng Bắc Bộ đặt bà bên cạnh Đức Thánh Trần: “Tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ”. Mẹ ở đây là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, nàng công chúa trên trời mà theo truyện kể đã sinh ra ở làng này năm 1557 và mất tại đây năm hai mươi mốt tuổi.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện theo lời kể của Đoàn Thị Điểm (1705–1748), một trong số rất ít nữ tác gia của văn học Việt Nam thời xưa, trong Vân Cát thần nữ truyện (Truyện nữ thần Vân Cát). Chúng tôi chưa tiếp cận được nguyên bản chữ Hán cũng như một bản dịch trọn vẹn. Vì vậy chúng tôi dựa vào bản tóm lược chi tiết của nhà sử học Olga Dror, người đã đọc cả nguyên bản lẫn bản dịch tiếng Việt năm 1962, và vào bản kể lại bằng quốc ngữ của Phan Kế Bính trong Nam Hải dị nhân liệt truyện (bản in năm 1930), vốn kể phần lớn câu chuyện ấy một cách vắn tắt hơn. Chỗ nào hai bản khác nhau, chúng tôi sẽ nói rõ.

1-1 Chén Ngọc

Ở thôn Vân Cát, huyện Thiên Bản (nay là Vụ Bản, Nam Định), có ông Lê Thái Công, người ngay thẳng, đã có một con trai. Năm ấy là năm 1557, đời vua Lê Anh Tông. Bà vợ mang thai lần thứ hai thì lâm bệnh, không ăn uống được, chỉ ưa mùi hương hoa; mời thầy phù thủy cúng bái mà bệnh càng nặng thêm.

Đêm Trung thu, có người lạ xin vào chữa bệnh. Người ấy cầm một chiếc búa ngọc, niệm câu thần chú rồi ném búa xuống đất, Thái Công lập tức ngã ra mê man. Hai lực sĩ dẫn ông qua chín lần cửa, đến một nơi nhà vàng cửa ngọc, có Ngọc Hoàng ngự giữa, văn võ hai bên chầu hầu. Một người con gái áo đỏ đang dâng rượu thọ thì lỡ tay đánh rơi chén ngọc, chén sứt mất một góc. Một viên quan mở sổ ghi mấy chữ, rồi sứ giả và các thị nữ dẫn nàng ra cửa nam. Lực sĩ nói: “Đây là bà tiên-chúa thứ hai tên là Quỳnh-hoa, chuyến này chắc là phải đầy xuống trần.” Thái Công tỉnh dậy thì bà vợ đã sinh một con gái. Ông đặt tên con là Giáng Tiên, nghĩa là tiên giáng xuống trần.

1-2 Hai Mươi Mốt Năm

Giáng Tiên lớn lên xinh đẹp, thông minh, giỏi thổi sáo, làm thơ; Phan Kế Bính còn chép lại bốn bài ca từ xuân, hạ, thu, đông của nàng. Nghe tiếng ca của con ngày một buồn, Thái Công hiểu con đã đến tuổi lấy chồng, bèn cho nàng làm con nuôi một vị quan về hưu trong làng. Ở đó nàng gặp Đào Lang, chàng trai thuở bé được nhặt dưới gốc cây đào. Hai nhà bằng lòng, hai người nên vợ nên chồng. Nàng hết lòng hiếu thuận với cha mẹ chồng. Ba năm sau, vào ngày mồng ba tháng ba, nàng tự nhiên không bệnh mà mất, mới hai mươi mốt tuổi. Theo Phan Kế Bính, nàng để lại một con trai; theo bản tóm lược của Dror, hai người con.

Về trời rồi, nàng vẫn không nguôi nhớ cõi trần. Các tiên nữ khác thương tình xin giúp, Ngọc Hoàng cho nàng trở xuống, ban hiệu Liễu Hạnh công chúa. Đúng ngày giỗ thứ hai, nàng về nhà, bảo cả nhà đang khóc thương rằng mình là tiên đã mãn hạn đày, tên cha mẹ đã có trong sổ tiên, mai sau sẽ đoàn tụ. Sau đó nàng tìm đến Đào Lang, khi ấy đã đưa các con lên kinh. Nàng ở với chồng một phần đêm, khuyên chàng quay về việc học và bổn phận, rồi biến mất trước lúc trời sáng, chỉ còn lại mây trời. Từ đó nàng đi mây về gió, khi hóa bà già, khi hóa cô gái thổi sáo dưới trăng. Kẻ nào trêu ghẹo thì gặp tai họa, người nào cúng lễ thì được ban phúc; tiền bạc, lụa là người ta dâng, nàng đem về biếu cha mẹ.

1-3 Danh Sĩ Và Quán Rượu

Khi cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và chồng đều đã qua đời, các con cũng đã khôn lớn, nàng bắt đầu ngao du khắp nơi. Ở Lạng Sơn, nàng ngồi gảy đàn ca hát dưới gốc thông bên một ngôi chùa trên núi. Phùng Khắc Khoan đi sứ về qua, nghe tiếng, hai bên đối đáp với nhau. Chưa kịp hỏi lai lịch thì nàng đã biến mất, chỉ thấy gỗ nằm ngổn ngang cùng bốn chữ 卯口公主 (Mão khẩu công chúa): thêm chữ mộc 木 của đống gỗ thì thành 柳杏公主, Liễu Hạnh công chúa. Trên một cây gỗ dựng đứng có bốn chữ 水馬已走 (Thủy mã dĩ tẩu), ghép lại thành 馮起, ý bảo họ Phùng khởi công. Phùng Khắc Khoan hiểu ý, bỏ tiền ra cho dân sửa sang ngôi chùa.

Nhiều năm sau, khi đã về kinh làm quan và thấy chức vụ nặng nề, Phùng rủ hai người bạn trẻ họ Ngô và họ Lý đi dạo. Bên Hồ Tây, ba người gặp một quán rượu mà chủ quán chính là nàng. Họ uống rượu, xướng họa thơ với nàng, và thấy nàng giải nghĩa một bài thơ bí hiểm cho một ông chài khổng lồ chân đạp đất, đầu đội trời. Lần sau trở lại, chỗ ấy chỉ còn mặt nước.

1-4 Chàng Sinh

Ở Nghệ An, nàng gặp một thư sinh nghèo mồ côi tên Sinh và nhận ra đó là Đào Lang tái sinh. Không nói mình là ai, nàng xin ngủ nhờ một đêm, chàng từ chối. Ít hôm sau, chàng thấy một bài thơ viết trên giấy hoa treo ở cây đào, bèn họa lại ngay bên cạnh, rồi từ đó ngày đêm mong nhớ người viết. Một hôm sau cơn mưa dầm, nàng gọi chàng từ bên đường. Nàng không cần mối lái, cũng không cần lễ nghi, hai người kết duyên dưới trăng. Nàng khuyên chồng chăm chỉ đèn sách, không chỉ để thỏa chí riêng mà còn để ra giúp đời. Chưa đầy một năm, nàng sinh một con trai, còn chàng thi đỗ, được bổ làm quan ở Quốc Tử Giám. Rồi một hôm nàng khóc, nói thật rằng mình là tiên nữ đã làm vỡ chén ngọc, nay hạn đày đã hết. Nàng đi rồi, Sinh từ quan, một mình nuôi con và không lấy vợ nữa.

1-5 Phố Cát

Trở về trời, nàng xin Ngọc Hoàng cho xuống trần lần nữa, lần này cùng hai tiên nữ Quế và Thị. Họ giáng xuống Phố Cát, ở Thanh Hóa. Người lành được phúc, kẻ ác bị họa, dân sợ hãi lập đền thờ. Trong bản của Phan Kế Bính, nàng hiện thành cô gái đẹp bán nước ở đèo, và “những kẻ đùa bỡn chết hại rất nhiều”.

Đời Cảnh Trị, khoảng thập niên 1660, triều đình nghe tin có yêu quái ở Thanh Hóa, bèn sai quân lính cùng thầy pháp đến trừ. Đền bị đốt thành tro. Theo bản tóm lược của Dror, thứ thắng được nàng không phải quân lính mà là phép thuật của thầy pháp. Ít lâu sau, cả vùng nổi dịch, súc vật chết hết. Dân lập đàn cầu khấn, nàng hiện lên trên đàn, nói mình là tiên, bảo dân tâu xin triều đình dựng đền mới, nếu không thì cả vùng không ai sống sót.

Triều đình nhận nàng là bậc linh dị, phong làm Mã Hoàng công chúa và cho dựng đền mới trên núi Phố Cát. Về sau, khi quân triều đình đi đánh giặc, nàng âm phù giúp sức, nên được phong lên Chế Thắng Hòa Diệu Đại Vương. Dror lưu ý rằng đây là tước hiệu của một vị vua chứ không phải của một công chúa: triều đình vẫn dành nó cho những bậc anh hùng lớn nhất. Truyện kết rằng từ đó các đời vua đều tạc tượng, dựng đền thờ nàng.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Sắc phong. Các đạo sắc phong của triều đình là những chứng cứ có niên đại sớm nhất về tín ngưỡng thờ bà. Đạo sớm nhất được biết đến, năm Dương Hòa thứ 8 (1642), nay chỉ còn bản sao; đạo nguyên bản cổ nhất, năm Chính Hòa thứ 4 (1683), vẫn còn giữ ở Phủ Dầy, như nhà nghiên cứu Chu Xuân Giao đã khảo chứng. Nhóm sắc phong sớm nhất ấy đặt bà vào cõi trời Đao Lợi (Tam thập tam thiên) của Đế Thích trong vũ trụ quan Phật giáo, và trao cho bà cả ngôi công chúa lẫn đại vương.
• Ghi chép của giáo sĩ. Thập niên 1750, nhóm giáo sĩ châu Âu quanh Adriano di St. Thecla mô tả các tôn giáo ở Đàng Ngoài bằng tiếng Latinh trong Opusculum de sectis apud Sinenses et Tunkinenses và bằng chữ quốc ngữ trong Tam giáo chư vọng. Đó là những ghi chép trực tiếp đầu tiên của người phương Tây về “Bà Chúa Liễu Hạnh”.
• Vân Cát thần nữ truyện của Đoàn Thị Điểm, trong tập Truyền kỳ tân phả (傳奇新譜), viết bằng chữ Hán vào thập niên 1730, khi bà còn dạy học ở quê, trước khi lấy chồng. Theo Dror, phần lớn những gì người ta kể về nữ thần đều bắt nguồn từ truyện này. Bản dịch của Ngô Lập Chi và Trần Văn Giáp đã được in lại (Hà Nội: Văn học, 2001); chúng tôi chưa tiếp cận được.
• Văn bia, thần phả ở các đền phủ. Các văn bản Hán Nôm ở địa phương kể thêm những kiếp khác của bà. Bia Quảng Cung linh từ bi ký do Nguyễn Đình Việp soạn năm 1741 chép về kiếp trước của bà là Phạm Tiên Nga; năm 1781, Vũ Huy Trác soạn Quảng Cung linh từ phả ký; còn Cát thiên tam thế thực lục do một nhóm tác giả biên soạn. Trái lại, Đoàn Thị Điểm và Kiều Oánh Mậu chỉ nói đến hai nơi bà giáng trần.
• Các bản kể về sau. Contes et légendes annamites của A. Landes (Sài Gòn, 1886) in những truyện dân gian về “công chúa Liễu trên trời”. Tiên phả dịch lục của Kiều Oánh Mậu (đầu thế kỷ XX) và Nam Hải dị nhân liệt truyện của Phan Kế Bính (in lần đầu năm 1909; chúng tôi đọc bản in lần thứ năm, năm 1930) đều kể lại chuyện bà.

3 Những Dị Bản

• Bà sống vào thời nào? Theo Đoàn Thị Điểm và Phan Kế Bính, bà sinh năm 1557, niên hiệu Thiên Hựu đời Lê Anh Tông. Trong truyện của Landes, bà giáng trần dưới triều Lê Thái Tổ, vị vua mở đầu nhà Hậu Lê (1428–1433).
• Một kiếp hay ba kiếp? Trong truyện của Đoàn Thị Điểm, bà chỉ sinh ra một lần rồi trở lại trần gian trong hình hài tiên nữ. Một số văn bản Hán Nôm và truyền thống ở các đền phủ thì kể ba lần giáng sinh, gói gọn trong vế đối “Tam thế luân hồi, vu Vĩ Nhuế, vu Vân Cát, vu Nga Sơn”. Lần đầu là Phạm Tiên Nga (1434–1473; có tài liệu ghi sinh năm 1443), không lấy chồng, suốt đời làm việc thiện, được thờ ở Phủ Quảng Cung (Phủ Nấp), Ý Yên; lần thứ hai là Lê Thị Thắng ở Vân Cát (1557–1577), vợ Đào Lang; lần thứ ba là Hoàng Thị Trinh ở Tây Mỗ, Nga Sơn, Thanh Hóa (1650–1668), lấy một người họ Mai vốn là Đào Lang tái sinh. Dương Thị Thu Hà ghi tên người ấy là Mai Thanh Lâm.
• Mấy người con? Một con trai theo Phan Kế Bính; hai người con theo bản tóm lược của Dror; một trai một gái theo bản thần tích mà Dương Thị Thu Hà dẫn.
• Ai đã thắng bà? Trong truyện của Đoàn Thị Điểm là các thầy pháp của triều đình. Các bản về sau biến chuyện ấy thành cả một trận chiến, “Sòng Sơn đại chiến”: bị các ông Thánh phái Nội Đạo lừa mất phép, bà thua trận, được Đức Phật Thích Ca xuống cứu và từ đó quy y Phật pháp. Nhà nghiên cứu Phạm Quỳnh Phương lần ra đoạn này trong bản diễn Nôm của Chu Mạnh Trinh, trong Tiên phả dịch lục của Kiều Oánh Mậu và một số tác phẩm khác. Trong truyện của Landes, tám vị Kim Cang đánh nhau với bà ba ngày ở đèo Ngang, rồi nhà vua ban cho bà ba chuỗi hạt vàng để bà theo đạo Phật. Đoạn giới thiệu của UNESCO đến nay vẫn ghi rằng bà “trở thành một nữ tu Phật giáo”.
• Người đức hạnh hay không? Các giáo sĩ thập niên 1750 chép rằng bà là một người đàn bà ở Đàng Ngoài, vì sinh hoạt phóng túng mà bị giết, xác vứt xuống sông, rồi được dân lập đền thờ. Vân Cát Lê gia ngọc phả lại cho bà dòng dõi hoàng tộc, là cháu vua Lê, mất từ khi còn ít tuổi. Lời giới thiệu cuốn sách của Dror cũng nêu đúng câu hỏi ấy: bà là người phụ nữ đức hạnh hay là một kỹ nữ?
• Mã Hoàng hay mạ vàng? Trong các bản thần tích, hai chữ ấy được viết theo ba cách (鎷鐄, 禡黃, 禡鐄), và có người đề nghị đọc cách thứ nhất là “mạ vàng”; Phan Kế Bính cũng viết “Mã-vàng”. Thạc sĩ Lê Tùng Lâm thì cho rằng phải đọc là “mã hoàng”, chỉ lễ tế thần của quân đội ở nơi dừng chân khi hành quân, hợp với một vị thần từng âm phù quân triều đình. Văn bản Truyền kỳ tân phả ký hiệu A.48 chép là 禡黃.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một cuốn tiểu thuyết? Dror cho rằng truyện của Đoàn Thị Điểm là một tác phẩm hư cấu, phản ánh quan điểm, trải nghiệm và khát vọng của tác giả về sự tự do lớn hơn cho người phụ nữ, và chỉ ra tám điểm tương đồng giữa câu chuyện với cuộc đời chính nữ sĩ. Theo Phạm Quỳnh Phương, giới nghiên cứu khá đồng thuận rằng Đoàn Thị Điểm đã hư cấu dựa trên một tín ngưỡng thờ nữ thần đã thành hình từ thế kỷ XVI, XVII. Trần Đức Dũng và Nguyễn Thị Hạnh Chi thì đọc các nhân vật nữ ấy, kể cả Giáng Tiên, như những người vẫn nói bằng giọng của thiết chế nam quyền Nho giáo.

• Phủ Dầy. Ở xã Kim Thái, Vụ Bản, phủ Tiên Hương, phủ Vân Cát và lăng Mẫu đã được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1975; phần lớn công trình có từ thời Nguyễn. Năm 1915, Phan Kế Bính gọi hội phủ Dầy ngày mồng tám tháng ba là “ngày hội Bà cốt”: các đồng cốt trẩy về đông lắm và “tranh nhau múa mênh”.

• Sòng Sơn và Tây Hồ. Phan Kế Bính kết truyện bằng ngôi đền “trên núi Sùng-sơn đến giờ vẫn còn”. Ở Thanh Hóa, nơi thờ lớn của bà là đền Sòng ở Sòng Sơn, chỗ các bản kể về sau đặt trận đại chiến; còn Phủ Tây Hồ bên Hồ Tây, Hà Nội, được cho là dựng nơi nàng từng mở quán rượu.

• Đạo Mẫu. Liễu Hạnh là vị thần chủ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ: trời, nước và rừng núi (Thiên, Thoải, Thượng Ngàn); Tứ phủ thêm Địa phủ. Trong Tam phủ, bà được đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên; trong Tứ phủ, với Mẫu Địa; các vị Mẫu khác được coi là hóa thân của bà. Trên bà chỉ có Ngọc Hoàng; dưới bà là cả một hệ thống Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu. GS Ngô Đức Thịnh gọi cả hệ thống ấy là Đạo Mẫu. Nghi lễ tiêu biểu là hầu đồng: theo tiếng hát văn, các vị thánh lần lượt nhập vào thanh đồng, và mỗi giá đồng lại thay một bộ khăn áo.

• Từ cấm đoán đến vinh danh. Tục đồng cốt vốn bị Nho giáo phê phán từ lâu, và năm 1915 Phan Kế Bính viết: “đạo phù thủy cùng là đạo đồng cốt còn thịnh hành ngày nào thì dân trí còn ngu xuẩn ngày ấy”. Theo Đỗ Duy Hưng và Trần Anh Châu, từ những năm 1960 đến trước Đổi mới (1986), việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu bị coi là mê tín dị đoan: nhiều nơi thờ tự bị phá bỏ hoặc bỏ hoang, lễ hội và hầu đồng bị cấm. Sau năm 1986, chính sách thay đổi. Nghi lễ chầu văn được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012, lễ hội Phủ Dầy năm 2013, và năm 2016 UNESCO ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”, trong đó gọi Liễu Hạnh là “Mẹ của thế gian”.

• Tứ bất tử. Tín ngưỡng dân gian Việt Nam tôn thờ bốn vị thánh bất tử. Theo Dương Thị Thu Hà, mỗi vị tượng trưng cho một khát vọng:

  • Đức Thánh Tản (Tản Viên Sơn Thánh, Sơn Tinh), đứng đầu Tứ bất tử: ước vọng chinh phục tự nhiên, chiến thắng thiên tai;
  • Đức Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương): tinh thần đoàn kết chống ngoại xâm;
  • Chử Đạo Tổ (Chử Đồng Tử), cùng vợ là Tiên Dung: tình yêu, hôn nhân và sự sung túc;
  • Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Mẫu Thượng Thiên): đời sống tinh thần, phúc đức, văn thơ, và khát vọng của người phụ nữ thoát khỏi ràng buộc của lễ giáo phong kiến.

  Từ thế kỷ XVIII, trong lời bình Việt điện u linh tập, Cao Huy Diệu đã xếp lễ tế thần Tản Viên “vào hàng đệ nhất trong bốn vị thần bất tử”, nhưng không nêu tên ba vị kia. Liễu Hạnh là vị nữ thần duy nhất trong Tứ bất tử, và cũng là vị duy nhất có truyện kể đặt vào thời đã có sử sách; ba vị kia đều thuộc thời các vua Hùng.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Sơn Tinh và Thủy Tinh: Thần núi, thần nước và những mùa lũ hằng năm: thần núi Tản Viên đứng đầu Tứ bất tử, còn Liễu Hạnh là vị đến sau cùng. Cả hai cứ trở lại mãi: thần núi năm nào cũng chống lũ, còn bà thì mỗi lần trời cho xuống trần.
• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: một vị khác trong Tứ bất tử, rời cõi trần bằng cách cưỡi ngựa bay lên trời. UNESCO đã ghi danh cả hội Gióng (2010) lẫn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu (2016).
• Chử Đồng Tử và Tiên Dung: Chàng trai nghèo nhất và nàng công chúa: vị thứ ba trong Tứ bất tử. Cũng như Liễu Hạnh với chàng Sinh, Tiên Dung tự chọn chồng mà không cần ai cho phép, và theo Lĩnh Nam chích quái, thành quách của hai người bay lên trời chỉ trong một đêm. Chúng tôi đặt hai truyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Từ Thức: Người trần lấy vợ tiên: lại một mối duyên giữa tiên và người, nhưng theo chiều ngược lại: ở đây người đàn ông theo nàng tiên rời bỏ cõi đời. Nga Sơn, nơi truyền thống đền phủ đặt kiếp cuối của Liễu Hạnh, có động mang tên Từ Thức.
• Ngọc Hoàng: Đấng cai quản thiên đình: người cha trên trời của Liễu Hạnh. Ở Trung Hoa, ngài chỉ lên đến ngôi cao nhất của chư thần khá muộn, và giáo lý Đạo giáo vẫn đặt Tam Thanh ở trên ngài.

6 Nguồn Tham Khảo

• Đoàn Thị Điểm, Vân Cát thần nữ truyện, trong Truyền kỳ tân phả (thập niên 1730), theo bản tóm lược trong Olga Dror, “Đoàn Thị Điểm’s ‘Story of the Vân Cát Goddess’ as a Story of Emancipation”, Journal of Southeast Asian Studies 33.1 (2002): 63–76: Cambridge Core; đọc qua bản dịch tiếng Việt của Lê Thị Huệ: Văn hóa Nghệ An
• Phan Kế Bính, Nam Hải dị nhân liệt truyện, truyện 45, “Liễu-Hạnh tiên-chúa”, in lần thứ năm (Hà Nội, 1930): Wikisource tiếng Việt; và Việt Nam phong tục (1915), phần III, chương XXVII, “Đồng cốt”: Wikisource tiếng Việt
• A. Landes, Contes et légendes annamites (Sài Gòn, 1886), truyện XXVIII: archive.org
• Lĩnh Nam chích quái, “Nhất Dạ Trạch truyện”: Wikisource (Hán văn); Lý Tế Xuyên, Việt điện u linh tập, kèm lời bình của Cao Huy Diệu, bản dịch của Lê Hữu Mục theo bản chép tay A.751: bản PDF lưu trữ
• Olga Dror, Cult, Culture, and Authority: Princess Liễu Hạnh in Vietnamese History (Honolulu: University of Hawai’i Press, 2007): Project MUSE
• Phạm Quỳnh Phương, “Mẫu Liễu Hạnh”, mục từ tham khảo: cổng thông tin Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
• Chu Xuân Giao, “Căn cước lịch sử của Thánh Mẫu… đạo sắc phong cổ nhất mang niên đại 1683…”, Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (153) (2019): VJOL; “Vũ trụ quan Phật giáo Mật tông… trong nhóm sắc phong sớm nhất cho Liễu Hạnh công chúa”, Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (2020): VJOL; “Mẫu Liễu trong các tác phẩm thời kỳ đầu tiên của người Phương Tây”, Nghiên cứu Tôn giáo, tập 146, số 8 (2015): 48–77: VJOL
• Lê Tuấn Dương, “Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo lên sắc phong Công chúa Liễu Hạnh”, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, tháng 11/2024, dẫn nghiên cứu của Lê Tùng Lâm: tapchinghiencuuphathoc.vn
• Dương Thị Thu Hà, “Tín ngưỡng thờ Tứ bất tử trong văn hóa người Việt Nam”, Khoa học xã hội Việt Nam, số 4 (2020): 50–57: VJOL
• Dương Thị Hải Vân, “Vân Hương Thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ nữ thần ở Thừa Thiên Huế”, Tạp chí Khoa học Đại học Huế, tập 132, số 6D (2023): 17–27: jos.hueuni.edu.vn
• Đỗ Duy Hưng, “Một số kết quả nghiên cứu nổi bật về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay”, Nghiên cứu Tôn giáo, số 11 (2021): 53–69: VJOL; Đỗ Duy Hưng và Trần Anh Châu, “Sự hình thành và phát triển của bản hội trong tín ngưỡng thờ Mẫu”, Nghiên cứu Tôn giáo, số 11 (2022): 84–99: VJOL
• Trần Đức Dũng và Nguyễn Thị Hạnh Chi, “Sự ‘ghi đè’ của thiết chế nam quyền lên giới nữ… qua trường hợp Hải khẩu linh từ, Vân Cát thần nữ truyện, An Ấp liệt nữ lục của Đoàn Thị Điểm”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, số 101 (2025): 5–13: VJOL
• UNESCO, Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms (2016)
• “Công nhận Lễ hội Phủ Dầy là Di sản văn hóa quốc gia”, Nhân Dân, ngày 23/11/2013: nhandan.vn; “Lại chuyện biển tên di tích ở Phủ Dầy”, Báo Văn hóa, ngày 27/10/2021: baovanhoa.vn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.