Kelpie: Ngựa nước của Scotland

Một con ngựa lạ gặm cỏ bên hồ hay bên khúc sông cạn, lông mượt, hiền lành, đôi khi còn đeo sẵn yên cương, mà chẳng thấy chủ đâu. Ai trèo lên lưng nó sẽ bị nó phi thẳng xuống nước, và hôm sau, theo lời các câu chuyện, chỉ còn lá gan trôi dạt vào bờ. Trong tiếng Scots, con ngựa ấy là kelpie; trong tiếng Gael, nó là each-uisge, “ngựa nước”. Nó không có một thần thoại thống nhất, cũng không có tác giả. Nó sống trong một khổ thơ của Robert Burns và trong hàng chục câu chuyện ngắn mà các mục sư và nhà sưu tầm nghe được vào thế kỷ XIX, nhiều chuyện được kể như việc có thật.

1 Câu Chuyện

Không có một bản kể duy nhất. Những chuyện dưới đây lấy từ bốn tuyển tập, mỗi chuyện đều ghi rõ người sưu tầm và nơi chốn. Ở miền đông bắc của Walter Gregor, sinh vật này là kelpie; ở miền tây nói tiếng Gael của hai ông Campbell, nó thường là ngựa nước. Các trích dẫn được dịch từ tiếng Anh của chính các nhà sưu tầm.

1-1 Con Ngựa Ở Khúc Sông Cạn

Ở miền đông bắc, Gregor viết năm 1881, kelpie “sống ở những vực sâu của sông suối” và “thường mang hình một con ngựa đen”. Nó ra vào ban đêm, và khách bộ hành qua chỗ sông cạn hay qua những cây cầu cũ nghe thấy nó “lội bì bõm, bì bõm trong nước”. Đôi khi nó dụ được người lữ khách cưỡi lên lưng, rồi lao về vực của mình, mang người cưỡi đến chỗ chết.

Nhưng người ta cũng có thể bắt được nó, bằng cách chờ dịp quàng lên đầu nó một chiếc dây cương đã được làm dấu thánh giá. Khi ấy nó trở nên hiền lành, có thể bắt làm việc nặng, thường là chở đá xây cối xay nước hay trang trại. Khi được thả ra, nó vừa đi vừa nói: “Sehr back an sehr behns / Cairrit a’ 's stehns”, lưng đau, xương đau, khuân hết đá rồi.

Nó cũng có thể bị giết. Vợ con một người thợ rèn lên ở lều chăn thả trên đồng cỏ đồi suốt mùa hè, và trong lúc người thợ rèn bận ở lò, kelpie cứ đến quấy nhiễu họ. Người thợ rèn đặt hai cây xiên sắt dài vào lửa trong bếp, và khi kelpie đến, ông đâm chúng vào hai bên sườn nó. “Nó đổ xuống thành một đống như hồ bột, hay thứ gì tương tự.”

1-2 Con Ngựa Có Cái Lưng Dài Ra

John Gregorson Campbell, mục sư ở đảo Tiree từ năm 1861 đến 1891, ghi lại chuyện này ở Sunart. Một ngày Chủ nhật, mấy đứa trẻ đi chơi gần Loch na Dunach, “Hồ Tai Họa”. Chúng thấy một con ngựa, bắt lấy nó rồi vô tư trèo lên lưng. Lưng ngựa cứ dài ra cho đến khi tất cả đều ngồi lên được, chỉ trừ một cậu bé trong túi có cuốn Kinh Thánh. Cậu chạm ngón tay vào con ngựa, và phải chặt đứt ngón tay ấy mới thoát được. Con ngựa lao xuống hồ, và chín đứa trẻ không bao giờ trở về. Hôm sau, lá gan của một đứa dạt vào bờ.

Campbell viết thêm rằng chuyện này “lưu truyền rộng rãi, và rõ ràng là một lời dối ngoan đạo, để giữ trẻ con khỏi lang thang vào ngày Chủ nhật đến chơi ở những nơi vắng vẻ, và khỏi đụng đến bất cứ con ngựa nào chúng gặp”. J. F. Campbell cũng thấy những nét ấy trong nhiều chuyện: “Lưng nó dài ra cho vừa bao nhiêu người cũng được; tay người dính chặt vào da nó”.

1-3 Con Ngựa Tốt Nhất Trang Trại

Trên đảo Mull, J. G. Campbell nghe kể về những người nông dân thấy một con ngựa lạ lẫn vào đàn ngựa nhà suốt mùa đông, đuổi mãi không đi. Sang xuân họ bắt nó làm việc, quàng một chiếc cùm bò quanh cổ, và nó là con ngựa tốt nhất trang trại, béo mập bóng mượt trong khi những con khác gầy guộc. Mùa hè, nó dẫn đầu một chuỗi ngựa thồ giỏ than bùn, con sau buộc vào đuôi con trước, người nông dân cưỡi trên lưng nó. Rồi chiếc cùm tuột ra, và nó phi thẳng về phía hồ. Người nông dân thoát thân bằng cách đạp mỗi chân vào một cột khi đi qua một cánh cổng hẹp, hoặc cắt dây dắt của con ngựa cuối cùng. Những con ngựa còn bị buộc bị lôi xuống nước, và hôm sau ruột gan chúng dạt vào bờ.

Nổi tiếng nhất trong số này, ông kể, là người thừa kế xứ Aros, một chàng trai tin rằng không có con ngựa nào mình không cưỡi được, bị mang xuống hồ Frisa giữa lúc đã đính hôn mà chưa kịp cưới. Khúc ai ca vị hôn thê của chàng làm ra “đến nay vẫn là một bài hát được ưa chuộng ở Mull, và đáng được như vậy”.

1-4 Cát Trong Tóc

Khi mang hình người, J. G. Campbell viết, ngựa nước “bị nhận ra nhờ bộ móng ngựa và nhờ rong nước xanh hay cát trong tóc”. Một cô gái chăn bò trên sườn đồi vắng gặp một chàng trai, chàng ngả đầu lên lòng cô rồi ngủ thiếp đi. Khi chàng vươn vai, cô thấy chàng có móng ngựa. Cô khẽ ru, nhẹ nhàng đặt đầu chàng xuống đất, lấy kéo cắt phần váy áo chàng đang nằm lên, rồi bỏ trốn. Khi tỉnh dậy không thấy cô, “nó gào lên một tiếng kinh hoàng”.

Campbell nói chuyện này được biết đến “khắp vùng Cao nguyên”. Có khi cô là một trong nhóm phụ nữ ở lều chăn thả mùa hè, những người kia bị giết, chỉ mình cô thoát; có khi chàng quay lại tìm cô vào một ngày Chủ nhật. Ở Durness, vùng Sutherland, chuyện được gắn với hồ Meudaidh: cô gái nhận ra hắn nhờ cát trong tóc, và khi chạy được một quãng xa ngoái lại, cô thấy hắn đang điên cuồng cào xới mặt đất. Con cháu cô gái, Campbell viết thêm, “đến nay vẫn được người ta chỉ cho nhau”. Trong bản của J. F. Campbell, một phụ nữ đang chải tóc cho người lạ nằm gối đầu lên đầu gối mình, và cô thốt lên: “Tha gainmheach ann”, “Có cát trong này”.

1-5 Dây Cương Của Kelpie

Năm 1823, W. Grant Stewart in một câu chuyện do ông Willox (ở đây viết là Wellox) kể lại, người đang giữ món di vật mà câu chuyện giải thích. Tổ tiên của Willox là James Macgrigor từng nghe về “một con kelpie nước cực kỳ tai quái sống ở hồ Ness”. Nó đeo bộ yên cương của ngựa cưỡi, đứng chờ bên đường, và ai cưỡi lên sẽ bị nó bay qua không trung đưa đến hồ Lochindorb, hồ Spynie hay hồ Ness. Macgrigor gặp nó ở Slochd Muichd, một con đèo trên đường từ Strathspey đi Inverness, và rút gươm chém vào mũi nó. Nhát chém làm đứt dây cương, một bên hàm thiếc rơi xuống, và Macgrigor bỏ nó vào túi.

Kelpie theo ông suốt đường về nhà, nài nỉ đòi lại dây cương. Nó nói dây cương là sắc lệnh bổ nhiệm của nó: mất nó thì phép thuật tiêu tan, và trong hai mươi bốn giờ nó sẽ chết. Ai nhìn qua những lỗ trên miếng hàm thiếc sẽ thấy “vô số kẻ vô hình, tiên, phù thủy và quỷ dữ”. Đến nhà, kelpie đứng chắn ngay cửa, nên Macgrigor ném miếng hàm thiếc qua cửa sổ sau vào lòng vợ. Trên cửa có treo cây thánh giá bằng gỗ thanh lương trà, kelpie không vào được, đành bỏ đi.

Năm 1881, Gregor ghi lại món di vật của cùng gia đình ấy dưới tên “Quả cầu và Dây cương Willox”. Ở đây dây cương là “một chiếc móc nhỏ bằng đồng thau”, chém rơi từ một con kelpie từng đưa người cưỡi lao xuống “chỗ sâu nhất của hồ Ness”. Một người Cao nguyên chém nó nhân danh Cha, Con và Thánh Thần, ôm chiếc móc chạy về nhà rồi ngã gục kiệt sức ngay trên ngưỡng cửa. Gia đình ấy làm nước chữa bệnh bằng cách thả quả cầu, rồi đến dây cương, vào nước, xoay ba vòng và đọc cùng lời ấy, và dây cương đã “nằm trong tay gia đình qua nhiều thế hệ”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Từ ngữ. Dictionary of the Scots Language (Từ điển tiếng Scots, DSL) định nghĩa kelpie là “con quỷ nước ám các dòng sông và chỗ sông cạn”, thường mang hình ngựa đen hay ngựa trắng. Từ điển cho rằng từ này có lẽ bắt nguồn từ tiếng Gael cailpeach hay colpach, “bò tơ, ngựa non”, và so với từ each uisce (“ngựa nước”) của tiếng Ireland. Từ điển ghi nhận từ này trong một địa danh, Kelpie hoall, ở Kirkcudbrightshire năm 1674, và trích dẫn đầu tiên là một câu thơ của William Collins mà từ điển xác định vào năm 1747: “Chết đuối vì cơn thịnh nộ của Kelpie”.
• Robert Burns, “Address to the Deil” (Gửi Quỷ sứ), trong Poems, Chiefly in the Scottish Dialect (Thơ, phần lớn bằng phương ngữ Scotland), in ở Kilmarnock năm 1786. Burns nói với Quỷ sứ rằng khi tiết tan băng làm tuyết chảy và băng trôi, “Thì kelpie nước ám chỗ sông cạn, / Theo lệnh của ngươi, / Và khách đi đêm bị dụ dỗ / Đến chỗ diệt vong” (tr. 59). Bảng từ vựng cuối sách giải thích chúng là “một loại tinh linh tinh quái, người ta nói hay ám những chỗ sông cạn”.
• W. Grant Stewart, The Popular Superstitions and Festive Amusements of the Highlanders of Scotland (Mê tín dân gian và thú vui lễ hội của người Cao nguyên Scotland, Edinburgh, 1823), xuất bản không đề tên tác giả. Phần IV, “Water-Kelpies”, mở đầu bằng khổ thơ của Burns và kể chuyện Macgrigor bằng giọng chế giễu ra mặt: ở chỗ khác, Stewart gọi ông Willox là “Hoàng đế của mọi thầy phù thủy”.
• J. F. Campbell, Popular Tales of the West Highlands (Truyện dân gian miền Tây Cao nguyên, bốn tập, 1860–62), sưu tầm qua lời kể bằng tiếng Gael. Ngựa nước xuất hiện trong lời giới thiệu tập 1, trong phần chú thích truyện “The Brollachan” ở tập 2, và trong tập 4, nơi Campbell được kể rằng hồ Ard na h-uamh “nổi tiếng vì ngựa nước. Người ta từng cưỡi chúng ra chợ”.
• Walter Gregor, Notes on the Folk-Lore of the North-East of Scotland (Ghi chép về văn hóa dân gian miền Đông Bắc Scotland, Hội Văn hóa Dân gian, 1881), chương XII, “Waterkelpie”; quả cầu và dây cương Willox ở tr. 38–39 và 187. Gregor nói ông thu thập cuốn sách “từ chính miệng người dân”.
• John Gregorson Campbell, Superstitions of the Highlands and Islands of Scotland (Mê tín ở vùng Cao nguyên và các đảo Scotland, Glasgow, 1900), “sưu tầm hoàn toàn từ nguồn truyền miệng” trong thời gian ông làm mục sư ở Tiree, xuất bản sau khi ông mất. Chương V, “The Water-Horse (Each Uisge)”, kết thúc bằng một đoạn ngắn về kelpie.

3 Những Dị Bản

• Nó sống ở đâu? Ở vực sông và chỗ sông cạn theo Gregor, Burns và DSL; ở “hồ và vực” theo Stewart. J. G. Campbell giao hồ cho ngựa nước, còn “suối và thác lũ” cho kelpie, loài “làm nước lũ dâng lên và ăn thịt đàn bà, trẻ con”. Một người bạn ở Shetland kể với ông rằng kelpie ở đó té nước trong các con suối và giữ chặt bánh xe cối xay cho đứng im.
• Nó trông thế nào? Với Gregor, đó là một con ngựa đen; có lần một con ngựa xám lẫn trong đàn ngựa bên hồ vắng, “chỉ trong nháy mắt” hóa thành một ông lão râu dài bạc xám. Trên đảo Skye, ngựa nước có “cái mỏ nhọn”, và có thể màu xám, màu đen, hay đen có đốm trắng. Nó hiện ra thành một chàng trai, một cậu bé, một chiếc nhẫn, “thậm chí một túm len” (J. G. Campbell).
• Làm sao chế ngự nó? Một dây cương làm dấu thánh giá (Gregor); một chiếc cùm bò quàng cổ hay một chiếc mũ chụp lên đầu (J. G. Campbell); một cây thánh giá gỗ thanh lương trà trên cửa (Stewart). Một người lính đào ngũ tên Macphie, sống trên hòn đảo nhỏ giữa hồ Cuaich, kể rằng súng bắn không làm con ngựa nước mang hình người đứng ở cửa nhà ông nhúc nhích, cho đến khi ông nạp một đồng bạc vào súng.
• Khi chết nó còn lại gì? Người thợ rèn của Gregor thấy “một đống như hồ bột”. Trên đảo Raasay, một người thợ rèn nướng cừu để dụ ngựa nước vào lều rồi giết nó bằng sắt nung trong lửa; hóa ra nó “chỉ là những tảng cỏ xám”, hoặc một khối mềm như sứa. Ở Sutherland, người cộng tác của J. F. Campbell kể về “con kelpie” của một cối xay nước, một fuath (tinh linh) cái bị bắt và trói trên lưng ngựa, rồi rơi xuống đất thành “một cục thạch nhỏ”.
• Chuyện gì đã xảy ra ở hồ Frisa? J. G. Campbell đưa ra năm bản kể về người thừa kế xứ Aros: một con ngựa cái xám lẫn trong đàn ngựa của cha chàng, một con ngựa cái tìm thấy trên đồi, một con ngựa nước mà người ta lơ là không giữ cùm, một con ngựa non bắt về để kéo bừa, một chiếc mũ bị bỏ quên. Ông cho rằng sự thật “chỉ có chừng này”: chàng trai bị một con ngựa cái mà chàng đang cố thuần hóa kéo xuống hồ và chết đuối.
• Vì sao người ta kể những chuyện này? J. G. Campbell gọi chuyện ở Sunart là “lời dối ngoan đạo” để giữ trẻ con ở nhà ngày Chủ nhật. J. F. Campbell cho rằng các truyền thuyết này “chỉ về một vị thần sông nào đó bị hạ xuống thành yêu tinh hay ma quỷ”, và người Celt xưa “hẳn đã có một vị thần nước hủy diệt, coi ngựa là con vật thiêng”. Đó là phỏng đoán của ông; không câu chuyện nào nêu tên một vị thần.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một niềm tin đã phai nhạt. Năm 1813, một bản khảo sát nông nghiệp vùng Angus, được DSL trích dẫn, viết rằng kelpie nước “đã rơi vào quên lãng, từ khi cầu được bắc ở mọi chỗ thuận tiện”. J. G. Campbell mở đầu chương sách của mình: “Niềm tin vào sự tồn tại của ngựa nước nay ở vùng Cao nguyên nói chung đã là chuyện quá khứ”. Vậy mà chính chú thích của ông kể rằng vài năm trước, tin đồn ngựa nước ở hồ Meudaidh xuất hiện trở lại khiến người dân không dám chèo thuyền chở than bùn đã cắt ở cuối hồ về nhà, và chỗ chất đốt ấy đành bỏ phí.
• Những người tận mắt thấy. Năm 1860, J. F. Campbell viết rằng ở Sutherland và những nơi khác, “nhiều người tin rằng họ đã thấy những con vật tưởng tượng ấy”, và ông được nghe kể về những tay săn người Anh đã đi lùng chúng.
• The Kelpies ở Falkirk. Hai chiếc đầu ngựa bằng thép, cao 30 mét, mỗi chiếc nặng khoảng 300 tấn, đứng bên kênh đào Forth và Clyde gần Falkirk. Đó là tác phẩm của nhà điêu khắc Andy Scott, được dựng năm 2013 và mở cửa đón công chúng vào tháng 4 năm 2014. Cái tên có trước: khi công trình hoàn thành, Scott nói “tên gọi và chủ đề The Kelpies, những sinh vật hình ngựa huyền bí sống dưới nước, là thứ được thừa hưởng ngay từ đầu dự án”, và “tinh thần lẫn chức năng đã chuyển dịch so với ý tưởng ban đầu”. Thứ mà tác phẩm khắc họa là những con ngựa lao động. Chúng được lấy mẫu từ hai con ngựa Clydesdale tên Duke và Baron, làm việc cho Hội đồng thành phố Glasgow, chở khách và hàng hóa quanh một công viên, và Scott mô tả tác phẩm “lấy cảm hứng từ di sản văn hóa của ngựa Clydesdale, những con ngựa kéo đã làm việc vất vả giúp con người dọc các con kênh và trên đồng ruộng”.
• Con thú ở sông Ness. Trong Cuộc đời Thánh Columba, hoàn thành trong khoảng năm 697 đến 704, Adomnán, viện phụ tu viện Iona, kể rằng khi Columba qua sông Ness ở xứ người Pict, ngài gặp người ta đang chôn một người bị “một con thú nước” (aquatilis bestia) cắn, và ngài làm dấu thánh giá xua con thú khỏi một thầy tu đang bơi qua sông (quyển II, chương 27; chương 28 trong bản dịch của Reeves). Jacqueline Borsje chỉ ra rằng con thú ở dưới sông chứ không phải trong hồ, và gợi ý một khuôn mẫu có thể có: trong Đối thoại của Sulpicius Severus (khoảng năm 404), Thánh Martin ra lệnh cho một con rắn dưới sông quay lại.
• “Quái vật” năm 1933. Ngày 14 tháng 4 năm 1933, một cặp vợ chồng lái xe dọc bờ bắc hồ Ness thấy một vật gì đó lăn lộn, quẫy đạp trên mặt nước, “thân hình giống một con cá voi”, và đến tháng 5 tờ Inverness Courier đưa tin. Gary Campbell, người giữ Sổ ghi chép chính thức về Quái vật hồ Ness, nói với tờ báo rằng bài báo của Courier là bài đầu tiên nói đến một “quái vật”: trước đó “lúc nào cũng chỉ là con Kelpie”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: trong một câu chuyện từ đảo Islay gửi cho J. F. Campbell với nhan đề “The Water Horse” (Ngựa nước), một người phụ nữ ở một mình trong lều nói với một sinh vật lông lá rằng tên mình là Mise mi Fhin, “chính tôi”, rồi dội nước sôi vào nó; bên ngoài, đồng bọn của nó cười ồ khi nghe nó nói “Chính tôi” đã làm nó bỏng. Người gửi, mục sư Thomas Pattieson, chỉ ra sự giống nhau với cái tên “Không Ai” của Odysseus, và Campbell kết luận rằng gã Cyclops “cũng là một sinh vật dưới nước như Fuath và ngựa nước trong truyện Gael, và như kelpie”.
• Oisín và Tír na nÓg: Xứ sở tuổi trẻ: lại một con ngựa mang người cưỡi đi trên mặt nước, ra khỏi thế giới loài người, chỉ khác là ngựa của Niamh là một món quà chứ không phải cái bẫy. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Banshee: Người đàn bà khóc than trước một cái chết: trong ghi chép của J. F. Campbell ở Sutherland, hồ Migdal, nơi có con suối chảy ngang cối xay nước của con kelpie đã thành cục thạch, được nói là có một “Banshee (tức là nàng tiên nữ)” mặc váy lụa xanh lục, tóc “vàng như lúa chín”. Campbell chỉ giải thích từ này là tiên nữ; nàng banshee này không báo trước cái chết nào.
• Kappa: Yêu quái nhỏ dưới sông: kappa của Nhật Bản được cho là kéo ngựa xuống sông. Trong công trình về tín ngưỡng ấy (1948; bản tiếng Anh 1950), nhà dân tộc học Ishida Eiichirō nhắc đến “những hồ nước u ám” của Scotland và loài kelpie “kéo người xuống nước”.

6 Nguồn Tham Khảo

• John Gregorson Campbell, Superstitions of the Highlands and Islands of Scotland (James MacLehose and Sons, Glasgow, 1900), chương V, tr. 203–215: archive.org
• J. F. Campbell, Popular Tales of the West Highlands, Orally Collected (Edmonston and Douglas, Edinburgh, 1860–62), tập 1, lời giới thiệu, tr. lxxxvi–lxxxvii; tập 2, chú thích truyện “The Brollachan”, tr. 190–194; tập 4, tr. 330–331, 337: tập 1, tập 2, tập 4
• Walter Gregor, Notes on the Folk-Lore of the North-East of Scotland (Folk-Lore Society, London, 1881), tr. 38–39, 66–67, 187: archive.org
• [W. Grant Stewart], The Popular Superstitions and Festive Amusements of the Highlanders of Scotland (Archibald Constable, Edinburgh, 1823), tr. 147–157, 216–219: archive.org
• Robert Burns, “Address to the Deil”, trong Poems, Chiefly in the Scottish Dialect (John Wilson, Kilmarnock, 1786), tr. 59 và bảng từ vựng: archive.org
• Dictionary of the Scots Language, mục “Kelpie” (Scottish National Dictionary): dsl.ac.uk
• Adomnán, Life of Saint Columba, William Reeves hiệu đính và dịch sang tiếng Anh (Edmonston and Douglas, Edinburgh, 1874), quyển II, chương 28, bản tiếng Anh và nguyên văn tiếng Latinh: CELT, CELT
• Jacqueline Borsje, “The monster in the river Ness in Vita Sancti Columbae: a study of a miracle”, Peritia 8 (1994), tr. 27–34: UvA-DARE
• Val Sweeney, “Explained: What sparked the Loch Ness Monster mystery 90 years ago?”, Inverness Courier, 9/4/2023: inverness-courier.co.uk
• Andy Scott, “The Kelpies”: andyscottsculptor.com; “Kelpies construction work completed”, 27/11/2013, e-architect: e-architect.com; PBS NewsHour, “100-foot-tall steel horses pay tribute to Scotland’s equine past”, 21/4/2014: pbs.org; Undiscovered Scotland, “The Kelpies”: undiscoveredscotland.co.uk; Gazetteer for Scotland, “The Kelpies”: scottish-places.info

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.