Thoth: Vị thần đầu cò quăm của chữ viết và Mặt Trăng

Thoth là người ghi chép của các vị thần. Ông mang đầu cò quăm hoặc hình con khỉ đầu chó, đếm thời gian theo Mặt Trăng, và các thư lại cầu xin ông cho họ giỏi nghề. Người Ai Cập gọi ông là Djehuti. Người Hy Lạp thấy ở ông thần Hermes của họ, và từ cuộc gặp gỡ ấy sinh ra Hermes Trismegistus, bậc thầy “ba lần vĩ đại” mà sách vở của ông vẫn còn bị tranh cãi đến tận thế kỷ XVII.

1 Câu Chuyện

Không văn bản Ai Cập nào kể cuộc đời Thoth từ đầu đến cuối. Dưới đây là bốn câu chuyện về ông, mỗi chuyện từ một văn bản và một thời đại khác nhau.

1-1 Thay Chỗ Của Ra

Trong Sách về con Bò trời, mà E. A. Wallis Budge dịch sang tiếng Anh năm 1912 từ các bức tường của một căn phòng nhỏ trong lăng mộ vua Seti I, thần Mặt Trời Ra đã mỏi mệt vì loài người nổi loạn. Phần đầu của sách, cơn giận của Ra và những gì xảy ra sau đó, được kể trong Con mắt của Ra. Sau đó Ra quyết định đi thật xa, để mang ánh sáng xuống Duat, thế giới bên dưới.

Ra cho gọi Thoth. Thoth phải ghi lại tên những kẻ ở đó và trừng phạt những kẻ đã nổi loạn. “Ngươi sẽ ở chỗ của ta,” Ra phán, và Thoth sẽ được gọi là “Asti của Ra”, người đứng thay chỗ Ra.

Rồi Ra ban cho Thoth các hình dạng của ông, mỗi hình dạng là một lối chơi chữ trong tiếng Ai Cập, mà Budge in âm đọc bên cạnh bản dịch. Ra ban cho ông quyền “sai đi” (hab), “liền sinh ra con chim cò quăm (habi) của Thoth”. Ra ban cho ông quyền “ôm lấy” (anh) hai bầu trời bằng ánh sáng của mình, và thế là sinh ra “thần Mặt Trăng (Aah) của Thoth”. Ra ban cho ông quyền “đẩy lui” (anan) các dân tộc phương bắc, và thế là sinh ra “con khỉ đầu chó (anan) của Thoth”. “Giờ đây ngươi đã ở chỗ của ta,” Ra kết lời, “trước mắt mọi kẻ nhìn thấy ngươi.”

1-2 Năm Ngày Thắng Được Trên Bàn Cờ

Plutarch kể một chuyện khác về Mặt Trăng trong Về Isis và Osiris (chương 12), và gọi Thoth bằng tên Hy Lạp là Hermes. Mặt Trời đã nguyền rủa nữ thần mà Plutarch gọi là Rhea, khiến bà không thể sinh con vào bất kỳ tháng nào, năm nào. Hermes, người yêu bà, chơi cờ với Mặt Trăng và thắng được của nàng “một phần bảy mươi của mỗi kỳ chiếu sáng”. Gom số được ấy lại, ông làm ra năm ngày và thêm vào 360 ngày của năm. Plutarch nói người Ai Cập giữ năm ngày ấy làm ngày sinh của các vị thần: vào những ngày đó, Osiris và các anh chị em ra đời, như Osiris đã kể.

1-3 Theuth Và Nhà Vua

Trong Phaedrus của Plato (274c–275b), Socrates kể một chuyện mà ông bảo là đã nghe được. Ở Naucratis bên Ai Cập có một vị thần cổ của xứ ấy, “vị thần có con chim thiêng gọi là cò quăm”, tên là Theuth. Ông phát minh ra con số và phép tính, hình học và thiên văn, cờ và xúc xắc, “và quan trọng hơn cả, là chữ viết”. Ông đem các phát minh đến trình Thamus, vua của toàn cõi Ai Cập, ngự ở Thebes; Socrates nói thêm rằng người Hy Lạp gọi vị thần ấy là Ammon.

Thamus khen một số môn, chê một số môn. Đến lượt chữ viết, Theuth hứa rằng nó sẽ làm người Ai Cập khôn ngoan hơn và nhớ tốt hơn: “điều ta tìm ra là một linh dược của trí nhớ và sự khôn ngoan”. Nhà vua đáp rằng người sáng tạo ra một môn nghệ thuật không phải là người phán xét nó. Chữ viết sẽ đem lại sự quên lãng, vì người ta sẽ tin vào những dấu hiệu bên ngoài thay vì trí nhớ của chính mình. “Thứ ngươi tạo ra là linh dược không phải của trí nhớ, mà của sự nhắc nhớ,” ông nói. Người đọc sẽ có vẻ biết nhiều mà thật ra biết ít.

Phaedrus chẳng tin chút nào: “Socrates, ông bịa chuyện Ai Cập hay chuyện của bất cứ xứ nào ông muốn cũng dễ dàng thật” (các câu trích dịch từ bản tiếng Anh của Fowler).

1-4 Cuốn Sách Dưới Lòng Nước

Truyện thứ nhất về Setne Khamwas là một truyện bằng chữ Demotic trên cuộn giấy cói thời Ptolemy, được kể ở đây theo bản dịch tiếng Anh năm 1900 của F. Ll. Griffith. Nhân vật chính là một người có thật đã thành huyền thoại: Khamwas, con trai vua Ramesses II và đại tư tế của thần Ptah ở Memphis, sống vào khoảng năm 1250 TCN.

Setne tìm thấy lăng mộ của một hoàng tử thời xa xưa tên là Naneferkaptah, và trong đó có một cuốn sách. Hồn ma của Ahwere, vợ hoàng tử, kể cho Setne nghe cuốn sách đã khiến cả nhà nàng mất những gì. Xưa kia, một lão tư tế đã chỉ cho Naneferkaptah nơi cất giữ “cuốn sách do chính tay Thoth viết”. Câu thần chú thứ nhất trong đó giúp người đọc mê hoặc trời, đất, cõi âm, núi non và biển cả, hiểu được chim chóc và loài bò sát nói gì. Câu thứ hai giúp người đọc, dù đã chết, trở lại hình dạng trên mặt đất, nhìn thấy Mặt Trời và Mặt Trăng mọc.

Cuốn sách nằm giữa lòng nước ở Coptos, trong một chiếc hộp sắt. Trong hộp sắt có hộp đồng, rồi một hộp gỗ, một hộp ngà và gỗ mun, một hộp bạc, và trong hộp vàng là cuốn sách. Quanh đó là rắn, bọ cạp và các loài bò sát trải dài hàng dặm, còn một con rắn bất tử quấn quanh chiếc hộp.

Naneferkaptah đi về phương nam cùng Ahwere và con trai là Merib. Ông nặn bằng sáp một chiếc thuyền cùng các tay chèo, đọc thần chú cho chúng sống, và họ chèo suốt ba ngày. Ông ném cát ra phía trước, nước liền rẽ đôi. Ông dùng thần chú trói các loài bò sát rồi giao chiến với con rắn bất tử: hai lần ông giết nó, hai lần nó sống lại, đến lần thứ ba ông chặt nó làm đôi và rải cát vào giữa hai khúc. Ông mở hết hộp này đến hộp khác và đọc cuốn sách. Rồi ông chép nó lên một tờ giấy cói mới, hòa bản chép vào bia và nước rồi uống cạn, và biết hết mọi điều trong sách.

Thoth biết chuyện và kêu với Ra: kẻ ấy đã đột nhập phòng của ông, lấy hộp của ông và giết người canh giữ. Một quyền năng thần thánh từ trời giáng xuống. Trên đường về, Merib rơi khỏi thuyền xuống sông chết đuối, rồi đến Ahwere, rồi đến Naneferkaptah, người đã buộc cuốn sách vào mình. Cuốn sách được chôn theo ông ở Memphis.

Setne vẫn muốn có nó. Ông chơi cờ với hồn ma để giành cuốn sách và thua ba ván; sau mỗi ván ông lún xuống nền, đến chân, đến thắt lưng, đến tai. Người anh em mang bùa hộ mệnh của thần Ptah đến, Setne vụt đứng dậy, chộp lấy cuốn sách và rời khỏi lăng mộ. Rồi xuất hiện một người đàn bà đẹp tên Tabubu, vì nàng mà Setne ký nhượng hết tài sản, thậm chí để mặc các con mình bị giết, cho đến khi tỉnh ra thấy mình trần truồng giữa đường. Các con ông vẫn sống: Griffith cho rằng đó là ảo ảnh do phép thuật của Naneferkaptah. Theo lệnh pharaoh, Setne đem trả cuốn sách, “tay cầm chạc và gậy, đầu đội lư hương có lửa”, và đưa Ahwere cùng Merib từ Coptos về an táng bên cạnh hoàng tử.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Văn tự Kim Tự Tháp, khắc bên trong các kim tự tháp hoàng gia từ vua Unas trở đi. Budge ghi nhận năm 1904 rằng trong đó Thoth chỉ xuất hiện như “người giúp đỡ các vị vua đã khuất”, chứ không có mô tả nào về chức phận của ông.
• Sách về con Bò trời, vẽ trong các lăng mộ hoàng gia thời Tân Vương quốc. Budge dịch bản chép trong lăng mộ Seti I, ở bờ tây Thebes.
• Quyển sách của cái chết. Trong cuộc phán xét ở chương 125, Thoth đứng bên cán cân, tay cầm bút sậy và bảng mực, ghi lại phán quyết (Cân trái tim kể chuyện này). Chương 94 là chương “cầu xin lọ mực và bảng mực”. Trong giấy cói Nu (Bảo tàng Anh, EA 10477), người chết nói: “Ta đã mang lọ mực và bảng mực đến, những vật nằm trong tay Thoth … Hãy nhìn ta trong dáng một người ghi chép!”
• Lời cầu của các thư lại, còn lại dưới dạng bài tập ở trường học thời Tân Vương quốc. Giấy cói Anastasi V mở đầu: “Hãy đến với ta, hỡi Thoth, hỡi cò quăm cao quý, vị thần mà Hermopolis mong nhớ. Người viết thư cho Cửu thần”. Trong giấy cói Sallier I, Thoth là “giếng nước ngọt” giữa sa mạc, “đóng lại với kẻ tìm được lời để nói” và “mở ra cho kẻ giữ im lặng” (trong tuyển tập của Adolf Erman, bản dịch của Aylward M. Blackman, 1927).
• Truyện thứ nhất về Setne Khamwas, giấy cói Cairo CG 30646, viết bằng chữ Demotic. Hai trang đầu đã mất. Griffith xếp nét chữ vào thế kỷ cuối của triều Ptolemy hoặc thế kỷ đầu của đế quốc La Mã. Ông đọc tên hoàng tử là Neneferkaptah; bài này theo bản dịch về sau của Miriam Lichtheim, Naneferkaptah.
• Các tác giả Hy Lạp và La-tinh. Ngoài Plato và Plutarch, Diodorus xứ Sicily (thế kỷ I TCN, 1.16) coi Hermes là người tạo ra bảng chữ cái và là “thư lại tư tế” của Osiris, còn Cicero ghi tên Ai Cập của ông là Theuth (Về bản chất của các vị thần 3.56).
• Hermetica, những luận văn tiếng Hy Lạp trong đó Hermes Trismegistus giảng dạy cho học trò. Walter Scott, người hiệu đính chúng năm 1924, xếp phần lớn vào thế kỷ III, một số vào thế kỷ II.
• Một “Sách của Thoth” bằng chữ Demotic: cuộc đối thoại giữa Thoth và “người yêu tri thức”, được ghép lại từ nhiều mảnh giấy cói thế kỷ I và II, do Richard Jasnow và Karl-Theodor Zauzich công bố lần đầu năm 2005. Được hỏi chữ viết là gì, Thoth đáp: “Chữ viết là biển cả. Những cây sậy của nó là bờ” (theo lời trích của người điểm sách Kevin van Bladel). Chúng tôi chỉ biết bản hiệu đính này qua bài điểm sách của van Bladel trên Bryn Mawr Classical Review.

3 Những Dị Bản

• Con của ai? Trong Sách về con Bò trời, Ra cho gọi Thoth đến và đặt ông làm người thay mình. Budge cho biết các bia khắc đời sau gọi ông là đấng “tự sinh, không ai sinh ra”. Trong Plutarch, Hermes là người tình của nữ thần đã sinh ra Osiris, và Plutarch nói “nhiều tác giả” coi Isis là con gái của Hermes (chương 3 và 12).
• Ai phát minh ra chữ viết, và ở đâu? Theuth của Plato sống ở Naucratis. Theo Diodorus, Hermes còn căng cho cây đàn lia ba dây, mỗi dây ứng với một mùa. Cicero lại kể ngược: vị Mercurius thứ năm của ông giết Argus rồi “trốn sang Ai Cập, trao cho người Ai Cập luật pháp và chữ viết”, và người Ai Cập gọi vị ấy là Theuth. Plutarch thì coi Hermes là “người sáng tạo ra ngữ pháp và âm nhạc” (chương 3).
• Cò quăm hay khỉ đầu chó? Cả hai, và cả Mặt Trăng nữa: trong Sách về con Bò trời, cả ba đều sinh ra từ lời của Ra. Trong các tranh minh họa cuộc phán xét, Budge tả con khỉ đầu chó ngồi trên đỉnh cột cán cân canh kim chỉ, còn Thoth đầu cò quăm thì ghi chép. Plutarch nói thêm rằng bộ lông đen trắng xen nhau của cò quăm “vẽ nên vầng trăng thượng huyền” (chương 75).
• Những việc Thoth làm. Trong số danh hiệu của Thoth, Budge kể đến “quan tòa của hai vị thần giao tranh”, tức Horus và Set, còn Hermes của Plutarch đứng ra bênh vực Horus; phiên tòa của họ được kể trong Horus và Set. Trong Thần thoại Con mắt Mặt Trời bằng chữ Demotic (thế kỷ II), một con “khỉ đầu chó” nhỏ, đôi khi được coi là con trai của Thoth, dùng truyện ngụ ngôn dỗ nữ thần đang giận dữ trở về (Con mắt của Ra).
• Bao nhiêu cuốn sách? Clement thành Alexandria, một thầy giáo Kitô giáo mất khoảng năm 215, đếm “bốn mươi hai cuốn sách của Hermes” mà các tư tế học thuộc và mang theo trong đám rước: ba mươi sáu cuốn chứa “toàn bộ triết học của người Ai Cập” và sáu cuốn về y học. Iamblichus kể rằng Seleucus đếm được hai vạn cuốn sách của Hermes, còn Manetho đếm được 36.525 cuốn (Về các bí nghi 8.1).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Hermopolis. Thành chính của Thoth là Khemenu, người Hy Lạp gọi là Hermopolis, nay là el-Ashmunein. Budge giải thích tên ấy nghĩa là “thành của Tám vị thần”, theo tám vị thần trong chuyện sáng thế của thành này; Atum so sánh chuyện ấy với các chuyện sáng thế khác. Bách khoa thư Heibonsha ghi lại di tích một ngôi đền do Ramesses II xây, và ở Tuna el-Gebel, nghĩa địa của thành, những hầm mộ chứa xác ướp cò quăm và khỉ đầu chó.
• Hàng triệu con cò quăm. Tuna el-Gebel chứa khoảng bốn triệu xác ướp cò quăm thiêng, nghĩa địa động vật ở Saqqara khoảng 1,75 triệu, mỗi năm được đặt vào chừng một vạn (Sally Wasef và cộng sự, 2019). Phần lớn là lễ vật dâng Thoth, bị giết và quấn vải cho khách hành hương, từ Vương triều thứ 26 (664–525 TCN) cho đến khoảng năm 250, nhiều nhất trong khoảng 450–250 TCN. Một tư tế là Hor xứ Sebennytos viết vào thế kỷ II TCN rằng ông cho khoảng 60.000 con cò quăm ăn “cỏ ba lá và bánh mì”. Thế nhưng ADN của các xác ướp đa dạng chẳng kém những đàn cò quăm hoang dã ở châu Phi ngày nay, nên các tác giả cho rằng phần lớn là chim hoang được thuần hóa trong thời gian ngắn, chứ không phải nuôi ở những trại lớn.
• Người bạn đồng hành của thư lại. Một bức tượng nhỏ bằng đá granodiorite ở Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (29.2.16, khoảng 1300–1080 TCN) tạc một thư lại ngồi xếp bằng, cuộn giấy cói mở trên đùi, và con khỉ đầu chó của Thoth thu mình trên vai ông, sau đầu.
• Tháng của Thoth. Cicero đã biết Theuth cũng là “tên của tháng đầu tiên trong năm theo lịch Ai Cập”. Plutarch viết rằng vào ngày mười chín của tháng ấy, người ta mừng lễ của Hermes, vừa ăn mật ong và quả sung vừa nói “Chân lý thật ngọt ngào” (chương 68). Lịch của Giáo hội Copt ngày nay vẫn mở đầu bằng tháng Thout, mà theo trang St-Takla của Chính thống giáo Copt, tên gọi bắt nguồn từ Thoth.
• Hermes Trismegistus. Budge truy danh hiệu “ba lần vĩ đại” về các tước hiệu Ai Cập của Thoth, và theo người điểm sách van Bladel, “Sách của Thoth” bằng chữ Demotic gọi ông là wr wr wr, “ba lần vĩ đại”. Bản dịch La-tinh Corpus Hermeticum tiếng Hy Lạp của Marsilio Ficino, in ở Treviso năm 1471, biến Hermes thành một hiền nhân thời Moses, xưa hơn cả Plato. Năm 1614, Isaac Casaubon chỉ ra rằng các luận văn ấy mượn danh người khác, được viết, theo ông, vào khoảng cuối thế kỷ I, một phần lấy từ Plato và một phần từ Kinh Thánh Kitô giáo. Trong đó có bao nhiêu phần Ai Cập thì đến nay vẫn còn tranh luận: A.-J. Festugière không thấy gì, còn Jean-Pierre Mahé và Garth Fowden thì tìm thấy nhiều hơn.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Cân trái tim: Cuộc phán xét người chết: cuộc phán xét trong đó Thoth, tay cầm bút sậy, ghi lại phán quyết trong khi trái tim được đem cân.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: lại là Hermes của Plutarch. Ông thắng được năm ngày mà Osiris ra đời, và bênh vực Horus trước các vị thần.
• Odin: Vị thần đổi một con mắt lấy trí tuệ: các tác giả La Mã gọi hai vị thần bằng cùng một tên. Vị Mercurius thứ năm của Cicero là Thoth, còn Paul the Deacon viết rằng Wotan “chính là vị mà người La Mã gọi là Mercurius”. Odin giành được chữ rune; Thoth ghi chép cho các thần. Ngoài cái tên La Mã chung ấy, chúng tôi đặt hai câu chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi: thêm một vị thần biết viết. Trong một đoạn của Mahābhārata, Ganesha chép lại thiên sử thi theo lời đọc của Vyāsa. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai vị thần; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Sách về con Bò trời (“Truyền thuyết về sự hủy diệt loài người”), chương IV, bản dịch tiếng Anh của E. A. Wallis Budge, Legends of the Gods (1912): Project Gutenberg
• Plutarch, Về Isis và Osiris, các chương 3, 12, 19, 68 và 75, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius, LacusCurtius
• Plato, Phaedrus 274c–275b, bản dịch của Harold N. Fowler (Loeb, 1925): Perseus
• Truyện thứ nhất về Setne Khamwas (giấy cói Cairo CG 30646), bản dịch của F. Ll. Griffith, Stories of the High Priests of Memphis: The Sethon of Herodotus and the Demotic Tales of Khamuas (Oxford: Clarendon Press, 1900), tr. 13–41, và bản dịch của Miriam Lichtheim: archive.org, attalus.org
• Quyển sách của cái chết, chương 94 và 125, bản dịch của E. A. Wallis Budge (1901): archive.org, tập 1, archive.org, tập 2
• Các lời cầu Thoth (giấy cói Anastasi V 9.2 trở đi, giấy cói Sallier I 8.2 trở đi), trong Adolf Erman, The Literature of the Ancient Egyptians, bản dịch của Aylward M. Blackman (1927), tr. 305–306: archive.org
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 1.16, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, 1933), và Cicero, Về bản chất của các vị thần 3.56, bản dịch của H. Rackham (Loeb, 1933): LacusCurtius, LacusCurtius
• Clement thành Alexandria, Stromata 6.4, bản dịch của William Wilson (Ante-Nicene Fathers 2, 1885): New Advent; Iamblichus, Về các bí nghi 8.1, bản dịch của Thomas Taylor (1821, in lại 1895): archive.org; Thần thoại Con mắt Mặt Trời (giấy cói Leiden I 384): attalus.org
• E. A. Wallis Budge, The Gods of the Egyptians (1904), tập 1, tr. 400–404: archive.org; Walter Scott, Hermetica, tập 1 (1924), tr. 31–32 và 41–42: archive.org
• Kevin van Bladel, bài điểm sách The Ancient Egyptian Book of Thoth của Richard Jasnow và Karl-Theodor Zauzich (2005), Bryn Mawr Classical Review 2006.05.19: bmcr.brynmawr.edu
• Sally Wasef và cộng sự, “Mitogenomic diversity in Sacred Ibis Mummies sheds light on early Egyptian practices”, PLOS ONE 14 (2019): journals.plos.org
• Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, “Tượng thư lại với con khỉ đầu chó” (29.2.16): metmuseum.org
• Antoine Court de Gébelin, Monde primitif, tập 8 (1781): archive.org; Aleister Crowley, The Book of Thoth (1944; in lại 1991): archive.org
• Paul the Deacon, Historia Langobardorum 1.9, nguyên văn La-tinh: The Latin Library; “Tháng Tout”, lịch các thánh của Giáo hội Copt: St-Takla.org
• “トート”: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.