Horus và Set: Phiên tòa tám mươi năm

Osiris đã chết, ngai vàng Ai Cập bỏ trống. Con trai ông là Horus đòi ngai vàng theo huyết thống; em trai ông là Set đòi bằng sức mạnh. Người Ai Cập đã nhắc đến cuộc tranh chấp này từ thời Văn tự Kim Tự Tháp, nhưng chỉ có một văn bản kể nó từ đầu đến cuối: một cuộn giấy cói viết ở Thebes cách đây hơn ba nghìn năm, biến cuộc tranh chấp thành một vụ kiện mà chính các vị thần cũng không xử xong.

1 Câu Chuyện

Phần kể dưới đây theo bản dịch tiếng Anh của Gardiner (1931), được Thư viện Chester Beatty đưa lên mạng, có đối chiếu với bản dịch của Miriam Lichtheim (1976) và Michal Čermák (2024).

1-1 Phiên Tòa Không Thể Phán Quyết

Một đứa trẻ ngồi trước Chúa tể Muôn loài, xin được nhận chức vị của cha là Osiris. Shu, con trai Ra, lên tiếng vì công lý: hãy trao chức vị cho Horus. Thoth tán thành, “đúng gấp triệu lần”, còn Isis reo lên mừng rỡ, bảo gió bắc mang tin vui sang phương tây cho Osiris. Nhưng vị chủ tọa, thần Mặt Trời Ra-Harakhti, lại muốn trao chức vị cho Set “sức mạnh vĩ đại”, và nổi giận với cả phiên tòa.

Set đề nghị ra ngoài để cho mọi người thấy tay hắn mạnh hơn. Các vị thần mời Banebdjedet, vị thần của thành Mendes, đến xử, nhưng ông không chịu phán quyết mà bảo họ viết thư hỏi Neith, nữ thần lớn của thành Sais, mẹ của thần Mặt Trời. Thoth viết thư. Neith trả lời: hãy trao chức vị của Osiris cho con trai ông là Horus, “nếu không ta sẽ nổi giận, và trời sẽ đổ sập xuống đất”; còn để Set yên lòng, hãy cho hắn gấp đôi tài sản và gả cho hắn hai con gái của Ra, hai nữ thần ngoại bang Anat và Astarte.

Phiên tòa đồng ý, nhưng Ra quay sang mắng Horus: “Tay chân ngươi yếu ớt”, một thằng nhóc hơi thở hôi hám. Một vị thần ít ai biết đến là Baba hét vào mặt Ra: “Điện thờ của ngài trống trơn!” Thần Mặt Trời nằm ngửa trong lều, một mình hờn dỗi, cho đến khi con gái ông là Hathor đến, vén áo trước mặt cha. Ông bật cười, đứng dậy và trở lại phiên tòa.

1-2 Người Lái Đò Và Người Góa Phụ

Set khoe rằng chỉ mình hắn, đứng ở mũi thuyền Mặt Trời, ngày ngày giết kẻ thù của Ra. Hắn dọa mỗi ngày sẽ dùng cây quyền trượng khổng lồ giết một vị thần, và thề không tranh tụng chừng nào Isis còn ở trong tòa. Vì thế Ra dời phiên xử ra Hòn Đảo Giữa Sông và dặn người lái đò Nemty không được chở người đàn bà nào trông giống Isis.

Isis đến bờ sông trong hình dạng một bà lão lưng còng, ngón tay đeo chiếc nhẫn vàng nhỏ, nói rằng mình mang hũ bột cho một cậu bé đã chăn bò trên đảo năm ngày nay. Nemty không nhận chiếc bánh nhưng nhận chiếc nhẫn. Sang đến đảo, Isis biến thành cô gái đẹp nhất xứ, và Set lẻn khỏi bữa ăn của các vị thần để đi theo nàng.

Nàng kể mình là vợ góa của một người chăn bò. Con trai nàng đã tiếp quản đàn bò của cha, cho đến khi một kẻ lạ đến dọa đánh cậu, cướp đàn bò và đuổi cậu đi. “Lẽ nào đem đàn bò cho kẻ lạ trong khi con trai của gia chủ còn sống?”, Set đáp. Isis liền hóa thành con diều hâu, bay lên ngọn cây và gọi xuống: “Hãy tự khóc cho mình đi; chính miệng ngươi đã nói ra điều ấy.” Gardiner giải thích rằng trong tiếng Ai Cập, chữ “đàn bò” chơi chữ với chữ “chức vị”. Set khóc lóc đến gặp Ra, và bị bảo rằng hắn đã tự xử mình. Người lái đò bị phạt vào gan bàn chân, và từ đó vàng trở thành “điều ghê tởm” đối với ông và thành của ông; còn theo lệnh Ra, các vị thần đội Vương miện Trắng lên đầu Horus.

1-3 Hai Con Hà Mã

Set không chịu. Hắn thách Horus cùng hóa thành hà mã lặn xuống biển: ai trồi lên trong vòng ba tháng thì thua. Isis khóc vì sợ Set giết con mình, bèn se sợi thành dây, đúc một deben đồng thành ngọn lao móc rồi ném xuống nước. Lao trúng Horus, Horus kêu lên, và bà gọi lao buông ra. Bà ném lần nữa, trúng Set; Set van xin bà vì hắn là anh em “cùng mẹ”, và bà cũng tha cho hắn. Horus từ dưới nước lên, mặt “hung tợn như con báo của Thượng Ai Cập”, dùng dao chặt đầu mẹ rồi ôm lên núi. Isis hóa thành một pho tượng đá lửa không đầu. Khi Ra hỏi cái hình không đầu kia là gì, Thoth đáp đó là Isis, bị chính con trai lấy mất đầu. Cuộn giấy cói không kể thêm bà được lành lại như thế nào; các văn bản khác giao việc chữa trị cho Thoth (xem Những Dị Bản).

1-4 Đôi Mắt Của Horus

Các vị thần lên núi để trừng phạt Horus. Nhưng Set tìm thấy trước: Horus đang ngủ dưới một gốc cây ở xứ ốc đảo. Hắn quật Horus ngã ngửa, móc cả hai mắt rồi chôn trên núi, nơi chúng hóa thành củ và mọc lên thành hoa sen. Rồi hắn nói với Ra là không tìm thấy Horus. Hathor, “bà chủ của cây sung phương nam”, tìm thấy Horus đang khóc giữa sa mạc. Bà bắt một con linh dương, vắt sữa và nhỏ vào mắt phải, rồi mắt trái của Horus. Horus mở mắt, và bà thấy chàng đã lành lặn.

1-5 Rau Diếp Và Thuyền Đá

Ra bảo hai người hãy ăn uống và thôi cãi nhau, và Set mời Horus đến nhà mình vui chơi một ngày. Đêm ấy Set định làm nhục Horus, nhưng Horus hứng lấy tinh dịch của Set trong tay; Isis chặt bàn tay ô uế, ném xuống sông, làm cho con một bàn tay mới, rồi rưới tinh dịch của Horus lên những cây rau diếp mà Set sáng nào cũng ăn. Ở tòa, Set khai rằng hắn đã làm nhục Horus, nhưng khi Thoth gọi hai thứ tinh dịch ra, thứ của Set đáp lại từ dưới nước đầm lầy, còn thứ của Horus hiện ra từ trán Set thành một vầng mặt trời bằng vàng, được Thoth đặt lên đầu mình. Các vị thần nói: “Horus đúng, Set sai.”

Set lại thề: hai bên sẽ đóng thuyền bằng đá mà đua, ai thắng sẽ làm vua. Horus đóng một chiếc thuyền gỗ tuyết tùng, trát thạch cao rồi hạ thủy lúc chạng vạng, khi không ai nhìn thấy. Set tưởng đó là đá, bèn chặt đỉnh một ngọn núi làm chiếc thuyền đá dài 138 cubit, và chiếc thuyền chìm nghỉm. Set hóa thành hà mã đánh chìm thuyền của Horus, và khi Horus vung lao móc đánh hắn, các vị thần bảo chàng dừng tay.

1-6 Những Lá Thư Gửi Vị Vua Đã Chết

Horus xuôi dòng đến Sais, than với Neith rằng sau tám mươi năm vẫn không ai biết xử hai người thế nào. Cuối cùng Thoth viết thư gửi Osiris ở cõi âm. Osiris trả lời: sao con trai ta lại bị lừa gạt, khi chính ta làm ra lúa mạch và lúa mì emmer nuôi các vị thần? Ra vặn lại: không có ngươi thì lúa mạch và lúa mì emmer vẫn cứ có. Lá thư thứ hai của Osiris là một lời đe dọa. Xứ của ông “đầy những sứ giả mặt mày hung tợn”, không sợ thần nào hay nữ thần nào, có thể đi lấy tim của mọi kẻ làm điều ác; và các vì sao, các vị thần, mọi người rốt cuộc đều về nghỉ ở phương Tây.

Các vị thần công nhận ông nói đúng. Set đòi đấu thêm một lần trên đảo và thua; Atum sai Isis trói Set dẫn đến, và Set chịu thua: hãy trao chức vị của Osiris cho Horus. Họ đội Vương miện Trắng lên đầu Horus, đặt chàng vào chỗ của cha, và Isis reo mừng. Ptah hỏi phải làm gì với Set, Ra đáp: để hắn ở với ta như con trai ta, “hắn sẽ gầm sấm trên trời, và người đời sẽ sợ hắn”. Cuộn giấy cói kết thúc: “Truyện đã đến hồi kết tốt đẹp ở Thebes.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Giấy cói Chester Beatty I, nay ở Thư viện Chester Beatty, Dublin. Câu chuyện chiếm mười sáu trang đầu ở mặt trước một cuộn giấy dài khoảng năm mét, tiếp theo là những bài tình ca; một bài ca ngợi Ramesses V ở mặt sau cho biết bản chép thuộc triều đại ngắn ngủi của ông. Lời cuối sách ghi tên Thebes. Một chủ nhân về sau, viên thư lại Nakhtsobek, viết tên mình đè lên chỗ đã bị cạo xóa, “một sự chiếm đoạt trơ tráo” theo lời Gardiner. Čermák, theo Pieter Pestman, xếp cuộn giấy vào tủ sách của một gia đình thư lại ở Deir el-Medina, làng của những người thợ xây lăng mộ hoàng gia.
• Văn tự Kim Tự Tháp đã biết đến cuộc giao tranh, dù chỉ nhắc qua: “Horus khóc vì con mắt, Set khóc vì tinh hoàn” (câu thần chú 359, theo trích dẫn của Čermák).
• Một cuộn giấy cói ở Lahun, thuộc Vương triều thứ 12, được Francis Griffith công bố năm 1898, còn giữ một mảnh kể việc Set ve vãn Horus và lời Isis khuyên con. Gardiner không chắc nó có thuộc cùng một loại truyện hay không.
• Giấy cói Sallier IV, một cuốn lịch ngày lành ngày dữ, ghi cảnh hai con hà mã dưới một ngày của mùa nước lũ: “Đó là ngày Horus giao chiến với Set”. Gardiner thấy lời văn giống bản Chester Beatty đến mức cả hai phải dựa vào cùng một nguồn viết, và cho rằng gốc gác câu chuyện, ít nhất một phần, có từ thời Trung Vương quốc.
• Phiến đá Shabaka (khoảng năm 710 TCN) giao việc phán xử cho Geb, thần đất.
• Đền thờ Horus ở Edfu, xây dưới thời các vua Ptolemy, khắc trên tường hai dị bản: truyền thuyết Horus của Behdet săn đuổi bè lũ của Set khi chúng hóa thành cá sấu và hà mã, và một vở kịch thiêng về Horus phóng lao móc vào con hà mã.
• Plutarch, Về Isis và Osiris chương 19, khoảng năm 100, kể một dị bản ngắn bằng tiếng Hy Lạp, đã thuật trong Osiris: các vị thần, với Thoth đứng ra bênh vực Horus, tuyên bố chàng là người thừa kế chính đáng.

3 Những Dị Bản

• Ai phán xử? Trong cuộn giấy cói là tòa án của thần Mặt Trời, tám mươi năm không phán quyết được. Trên phiến đá Shabaka, Geb trước tiên chia đất, cho Set làm vua Thượng Ai Cập và Horus làm vua Hạ Ai Cập, rồi thấy hai phần ngang nhau là không phải, nên trao hết cho Horus, “vì chàng là con của con trai trưởng của ông” (theo bản dịch của Lichtheim). Trong Plutarch là các vị thần, với Hermes, tức Thoth theo cách gọi của Plutarch, làm người bênh vực.
• Anh em, hay cậu cháu? Ở tòa, Banebdjedet hỏi có nên trao chức vị cho “thằng nhóc này trong khi Set, anh của nó, còn sống”, và Set gọi Horus là “em trai bé của ta”; ở chỗ khác Set lại là anh em của Isis. Gardiner cho rằng hai truyền thống được dùng song song: một truyền thống cũ, trong đó Horus và Set là hai anh em kình địch, và một truyền thống muộn hơn, trong đó Set là con của nữ thần bầu trời Nut, tức là cậu của Horus.
• Isis được chữa lành thế nào? Cuộn giấy cói không nói. Trong giấy cói Sallier IV, Thoth hóa thành Heka, tức phép thuật, và gắn lại đầu cho bà thành một cái đầu bò cái; trong Plutarch, Hermes đội cho bà một chiếc mũ trụ hình đầu bò. Gardiner cho rằng tình tiết này nhằm giải thích hình Hathor đầu bò, và tác giả bản Chester Beatty, vốn không có mục đích ấy, đã bỏ qua đoạn chữa trị.
• Một mắt hay hai mắt? Theo Gardiner, trong truyền thuyết cũ hơn, Set móc một mắt của Horus và Thoth chữa lành nó; ở đây cả hai mắt bị móc, và người chữa là Hathor. Plutarch hiểu con mắt ấy là mặt trăng: Typhon, tức Set theo cách gọi của ông, lúc thì đánh vào mắt Horus, lúc thì nuốt nó rồi sau trả lại cho Mặt Trời (chương 55).
• Cái gì hiện ra từ trán Set? Gardiner cho thấy trong các văn bản cũ hơn, đó chính là Thoth: một bài Văn tự Quan tài để Thoth tự xưng là “vị thần đã phân xử hai anh em”, và một pho tượng thời Hậu kỳ gọi ông là con của hai vị thần, “đấng đi ra từ vầng trán”.
• Set ra sao? Ở đây Ra nhận hắn làm con nuôi và hắn gầm sấm trên trời. Trong truyền thuyết ở Edfu, theo bản dịch của Budge, Horus con của Isis chặt đầu Set và bè lũ. Trong Plutarch, Isis thả Set đi, và hắn còn thua thêm hai trận nữa.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Nhà vua là Horus. Từ Vương triều thứ 1, nhà vua được xem là Horus trên mặt đất, và tên đầu tiên trong các tên của vua, gọi là “tên Horus”, được viết trong một khung hình mặt tiền cung điện có con chim ưng đậu bên trên. Tấm bia của vua Djet từ lăng mộ ông ở Abydos, mà bảo tàng Louvre gọi là “Bia của vua Rắn” (E 11007, khoảng năm 3100–2900 TCN), chính là cái khung ấy được khắc cao hơn một mét. Trong cuộn giấy cói, Thoth mở đầu lá thư của thần Mặt Trời gửi Osiris bằng năm tên hiệu của một pharaoh, như Gardiner lưu ý.
• Edfu. Theo chính các bia ký xây dựng của đền, đền thờ Horus của Behdet ở Edfu được đặt móng năm 237 TCN và khánh thành năm 70 TCN. Ở mặt trong bức tường bao, một vở kịch thiêng được khắc bằng phù điêu và chữ: Horus trên thuyền phóng mười ngọn lao móc vào con hà mã, trong khi đội hợp xướng hô “Giữ chặt, Horus, giữ chặt!” Một lời chỉ dẫn sân khấu cho biết một con hà mã làm bằng bánh được mang vào và bị người đồ tể xẻ ra, và vị trưởng tư tế đọc kinh tụng cuốn sách này vào ngày 21 tháng thứ hai của mùa Peret.
• Con mắt lành lặn. Con mắt của Horus trở thành bùa wedjat, biểu tượng của sức khỏe và sự toàn vẹn. Nó có phải là Con mắt của Ra hay không là một chuyện khác: xem Con mắt của Ra.
• Set ở mũi thuyền. Lời Set khoe trước tòa, rằng ngày nào hắn cũng giết kẻ thù của Ra, là gương mặt kia của hắn, được kể trong Ra và Apophis. Gardiner viết rằng tiếng sấm Ra hứa cho Set rõ ràng hơn mọi chỗ nhắc đến Set như thần sấm trước đó.
• Một phát hiện khó xử. Năm 1931, Gardiner công bố cuộn giấy cói trong một ấn bản rất hạn chế, có thể, theo Čermák, là vì nội dung của nó. Ông dịch tránh đúng một từ thành “nakedness” (sự lõa lồ), gọi câu chuyện là thần thoại “theo tinh thần Offenbach”, và kết luận rằng đoạn thô tục nhất của nó “quá man rợ để thật sự gây khó chịu”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: vụ sát hại khiến ngai vàng bỏ trống, và dị bản ngắn của Plutarch về phiên tòa này, trong đó Thoth bênh vực Horus.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: công việc mà Set khoe trước tòa, đâm giáo vào con rắn từ mũi thuyền Mặt Trời.
• Isis: Nữ thần phép thuật đã qua mặt thần Mặt Trời: những câu chuyện riêng của nữ thần đã lừa được người lái đò và Set ở đây, trong đó có chuyện Horus thuở nhỏ được giấu trong đầm lầy.
• Thoth: Vị thần đầu cò quăm của chữ viết và Mặt Trăng: viên thư lại của các vị thần, người viết thư cho tòa ở đây và gọi bằng chứng quyết định ra trước tòa.

6 Nguồn Tham Khảo

• Cuộc tranh chấp giữa Horus và Set, giấy cói Chester Beatty I, Alan H. Gardiner hiệu đính và dịch, The Library of A. Chester Beatty: Description of a Hieratic Papyrus with a Mythological Story, Love-Songs, and Other Miscellaneous Texts (1931), tr. 1–26: Thư viện Chester Beatty
• Cùng văn bản ấy, bản dịch của Miriam Lichtheim, Ancient Egyptian Literature, tập II (University of California Press, 1976), tr. 214–223, đọc qua bản xem trước của nhà phát hành: Biblia
• Michal Čermák, The Way of Horus: Kingship and Transition in the Contendings of Horus and Seth (luận án tiến sĩ, Đại học Charles, 2024), tr. 13–17, 101–102, 146, 149, 166–167, bản dịch tr. 360–370: Đại học Charles
• Jenny Cromwell, “‘My heart, don’t act so stupidly!’: An Ancient Egyptian Love Song”, Papyrus Stories (2023), về giấy cói Chester Beatty I ở Dublin: papyrus-stories.com
• Plutarch, Về Isis và Osiris, chương 12, 19, 54–55, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius, LacusCurtius; bản dịch tiếng Nhật của Yaginuma Shigetake (Iwanami Bunko, 1996)
• Phiến đá Shabaka (Bảo tàng Anh, EA 498), bản dịch của Miriam Lichtheim: attalus.org
• “Vở kịch thiêng về Horus ở Edfu”, bản dịch của A. M. Blackman và H. W. Fairman (Journal of Egyptian Archaeology, 1943 và 1944), và các bia ký xây dựng của đền, bản dịch của Dieter Kurth: attalus.org, attalus.org
• “Truyền thuyết về Horus của Behutet và Vầng Mặt Trời có cánh”, bản dịch của E. A. Wallis Budge, Legends of the Gods (1912): Project Gutenberg
• F. Ll. Griffith, Hieratic Papyri from Kahun and Gurob (1898), tập hình, “Fragment of a Legend of Horus and Set”: archive.org
• Bảo tàng Louvre, “Stèle du roi Serpent” (E 11007): collections.louvre.fr
• Bản dịch tiếng Nhật của Cuộc tranh chấp giữa Horus và Set trong Sugi Isamu và Yakata Teisuke (dịch), Ejiputo shinwa shūsei (Ai Cập thần thoại tập thành, エジプト神話集成; Chikuma Gakugei Bunko, 2016): Chikuma Shobō
• “ホルス”: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.