Befana: Bà lão mang quà đến trong Lễ Hiển Linh

Người Ý có câu l’Epifania tutte le feste porta via: Lễ Hiển Linh, ngày 6 tháng 1, mang đi hết mọi ngày lễ. Đêm cuối cùng của mùa lễ thuộc về một bà lão. Bà theo ống khói xuống nhà khi lũ trẻ đang ngủ và nhét đầy những chiếc tất chúng treo sẵn: kẹo cho đứa ngoan, than cho đứa hư. Không kinh sách nào kể chuyện bà, cũng không có tác giả nào được biết đã nghĩ ra bà. Befana là một phong tục, và phong tục ấy để lại dấu vết dài trên giấy mực.

1 Câu Chuyện

Không có một văn bản gốc nào để theo. Đây là phong tục như các từ điển, nhà văn Ý và thị trấn lễ hội Urbania mô tả, cùng truyền thuyết Kitô giáo được kể để giải thích nó.

1-1 Đêm Mồng 5 Tháng 1

Bà đến vào đêm từ mồng 5 sang mồng 6 tháng 1. Từ điển Treccani kể rằng bà theo chụp ống khói lò sưởi xuống, để quà và kẹo vào giày, mà thường là vào tất, của trẻ ngoan, còn trẻ hư thì nhận mấy cục than. Năm 1858, nhà văn Francesco Domenico Guerrazzi tả cảnh lũ trẻ quỳ dưới chụp ống khói tối mồng 5 tháng 1, cầu cho Befana xuống nhét đầy những chiếc tất treo sẵn “hạt dẻ phỉ, sung khô hay thứ gì ngon hơn nữa”. Năm 1890, Emma Perodi viết rằng ở phần lớn nước Ý, chính Befana nhét quà vào tất, và “đôi khi lại vui tay” bỏ tro với than vào cho những đứa hư.

Lũ trẻ cũng để phần cho bà. Theo lễ hội Urbania, đó là một quả quýt hay quả cam và một ly rượu vang đặt trên đĩa: sáng hôm sau đồ ăn đã bị ăn dở, và trên lớp tro rắc trong đĩa còn in dấu tay bà. Tục cho than vẫn còn, nhưng nay thường chẳng phải than thật: các tiệm bánh khắp nước Ý bán carbone, những cục đường nhuộm đen.

1-2 Cây Chổi, Tấm Khăn Choàng Và Chiếc Váy Vá

Lễ hội Urbania cho bà mặc váy rộng màu tối, tạp dề có túi, khăn choàng, đầu quấn khăn hay đội chiếc mũ cũ nát, chỗ nào cũng điểm những miếng vá sặc sỡ, và cầm cây chổi mà dân ở đó gọi là granata. Bài đồng dao nổi tiếng được lễ hội in lại như sau:

La Befana vien di notte / con le scarpe tutte rotte / col cappello alla romana / viva viva la Befana!

Befana đến lúc đêm về, / đôi giày rách tả tơi, / đội mũ kiểu La Mã: / hoan hô bà Befana!

1-3 Bà Lão Và Ba Vua

Còn có một truyền thuyết Kitô giáo, được kể theo nhiều dị bản. Trong bản do lễ hội Urbania in lại, vào một đêm đông giá buốt, Balthasar, Caspar và Melchior trên đường đến với Chúa Hài Đồng thì lạc lối, không tìm được đường tới Bethlehem, bèn hỏi một bà lão. Bà chỉ đường cho họ. Ba Vua mời bà cùng đi; dù họ nài nỉ thế nào bà cũng từ chối. Khi họ đi rồi, bà hối hận. Bà nhét đầy một bao kẹo và lên đường đuổi theo, nhưng không sao tìm thấy. Vì thế bà gõ cửa từng nhà, cho kẹo mọi đứa trẻ bà gặp, mong rằng một trong số chúng chính là Chúa Hài Đồng.

Phúc Âm không có bà lão nào. Trong sách Matthew (2:1–12), các nhà thông thái từ phương Đông hỏi đường ở Jerusalem, rồi ngôi sao đi trước dẫn họ đến ngôi nhà ở Bethlehem, nơi họ dâng vàng, nhũ hương và mộc dược. Chúng tôi chưa xác định được truyền thuyết về Befana và Ba Vua được ghi chép lần đầu khi nào.

1-4 Đêm Cuối Cùng Của Mùa Lễ

Năm 1930, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Raffaele Corso tóm lược những tín ngưỡng quanh bà. Với dân chúng, bà là “một nhân vật thần thoại mang hình một bà lão gớm ghiếc” đi ngang qua mặt đất. Vào đêm cuối cùng bà lưu lại, thế gian đầy điều kỳ diệu: cây trổ quả, thú vật biết nói, nước sông nước suối hóa thành vàng. Các cô gái đặt lá ô liu lên tro nóng trong bếp để bói chuyện chồng con, còn từng toán trai trẻ và người lớn đi khắp làng hát xin quà hoặc đốt lửa. Ở Toscana, bài hát ấy gọi là befanata, hát từ nhà này sang nhà khác vào chiều tối mồng 5 tháng 1, theo tiếng đàn accordion hay vĩ cầm, và một người trong toán đóng vai Befana; ở vùng Marche nó được gọi là Pasquella.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Cái tên. Treccani cho rằng befana bắt nguồn từ một dạng Latin *epiphanĭa, với trọng âm lùi về trước, thay cho epiphanīa, tức Lễ Hiển Linh. Viện Hàn lâm Crusca truy epifania về tiếng Hy Lạp epipháneia, ghép từ epi- “ở trên” và phaínō “tôi hiện ra”. Từ điển lịch sử tiếng Ý cổ (TLIO) ghi befanìa, bifania, befane, befani là “giống như epifania”. Ví dụ đầu tiên của nó là một điều lệ ở Firenze từ trước năm 1284, quy định canh thức cầm nến “vào lễ Giáng Sinh, vào Befanie, vào lễ Phục Sinh”. Trong văn bản Latin, TLIO ghi nhận dạng Bitfanie trong một văn tự ở Siena năm 1048, và befanias, “quà tặng nhân Lễ Hiển Linh”, trong một văn bản ở Arezzo năm 1211.
• Con ngáo ộp. Trong trường ca hài hước Morgante của Luigi Pulci (khúc 5, đoạn 42), các hiệp sĩ gặp một con quái vật cầm chùy, và Ulivieri nói: “Ta lại nghĩ đó là Befania, hoặc Beelzebub.” Theo Treccani, Pulci bắt đầu viết năm 1461, bản hoàn chỉnh ra đời năm 1483. Chú thích trong ấn bản Le Monnier năm 1855 giải thích rằng ở Firenze, befana là con hình nộm giẻ rách đặt bên cửa sổ ngày Lễ Hiển Linh, là một người đàn bà xấu xí, hoặc là “một sinh vật tưởng tượng” dùng để dọa trẻ con.
• Hình nộm bên cửa sổ. Francesco Berni (mất năm 1535) viết một bài sonnet giễu cô hầu xấu xí của mình: “Ngày Lễ Hiển Linh / ta sẽ đặt ả làm befana bên cửa sổ, / để ai đó lấy nỏ mà bắn ả.”
• Cuốn từ điển đầu tiên. Từ điển của Viện Hàn lâm Crusca năm 1612 viết rằng từ befania “ta gọi befana là con hình nộm giẻ rách mà vào ngày ấy trẻ con và đàn bà đặt bên cửa sổ cho vui”, và cũng gọi như thế một người đàn bà xấu xí, dị dạng. Ở mục orco (quỷ ăn thịt người), từ điển xếp befana cạnh biliorsa như một “con thú tưởng tượng”. Ấn bản thứ tư (1729–1738) bổ sung rằng hình nộm được rước đi khắp nơi trong đêm Lễ Hiển Linh.
• Người mang quà. Bà lão mang quà được ghi chép rõ vào thế kỷ XIX: Guerrazzi năm 1858, Perodi năm 1890, và Từ điển hiện đại của Alfredo Panzini năm 1905, nơi Befana là “bà lão đêm ấy theo ống khói xuống mang đồ chơi và kẹo cho trẻ ngoan”.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian. Hai mục “Befana” và “Befanata” của Corso trong Bách khoa toàn thư Ý (1930) tổng hợp phong tục từ các bộ sưu tập của Giuseppe Pitrè (Sicilia, 1881), Antonio De Nino (Abruzzo, 1890), Luigi Mannocchi (Marche, 1921) và những người khác, rồi đặt chúng cạnh phong tục Lễ Hiển Linh ở Pháp, Đức và Anh.
• Bài thơ của Pascoli. Bài “La Befana” của Giovanni Pascoli ghi “Castelvecchio, 1900”, nằm trong Poesie varie (Thơ tạp), tập thơ mà em gái ông là Maria biên soạn sau khi ông mất; chúng tôi đọc theo ấn bản thứ hai năm 1914. “Kìa Befana đến, Befana đến, / từ núi xuống giữa đêm khuya.” Bà nhìn vào một biệt thự, nơi ba đứa trẻ đang ngủ và ba chiếc tất dài, mịn treo bên giá củi, rồi thấy người mẹ mang quà đi xuống. Rồi bà nhìn vào một túp lều, nơi ba chiếc guốc mòn vẹt nằm giữa tro than, và người mẹ vừa xe sợi vừa khóc. Befana “thấy và nghe”, rồi trở về núi lúc rạng đông: “kẻ thì khóc, người thì cười.” Befana của Pascoli không mang đến thứ gì cả.

3 Những Dị Bản

• Hiền hay đáng sợ? Befana của Treccani hiền hậu. Befana của Pulci là quái vật, được nhắc liền với Beelzebub, còn từ điển năm 1612 xếp bà vào loài thú tưởng tượng. Corso gọi bà là bà lão “gớm ghiếc”.
• Người đàn bà hay hình nộm? Trong các văn bản cổ nhất, befana phần lớn là hình nộm giẻ rách. Corso kể thêm rằng dân Firenze xưa bày hình nộm bên cửa sổ, một tục “dường như Berni có nhắc tới”, và những người bán hàng rong ở Roma cũng vậy; ở vùng Romagna thuộc Toscana, nông dân chở nó trên xe, la hét và huýt sáo, đến quảng trường làng rồi đốt.
• Ai mang quà? Perodi năm 1890: ở phần lớn nước Ý là Befana, nhưng ở Bologna và Lombardia là thánh Lucia vào ngày 13 tháng 12, còn ở Sicilia là người đã khuất, vào ngày 2 tháng 11. Trong thơ Pascoli là người mẹ.
• Lễ Hiển Linh hay giữa Mùa Chay? Theo Panzini, ở Romagna, segavecchia, tức “Befana”, là một hình nộm nhồi trái cây khô, được rước đi vào giữa Mùa Chay rồi đập ra chia cho đám đông.
• Bà tên là gì? Panzini ghi tên gọi ở vùng Veneto là la Vecieta, “bà lão nhỏ”; còn Corso gọi hình nộm bị đốt là “Bà Lão, Befana, Phù Thủy”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Ngày lễ. Lễ Hiển Linh (Epifania, “sự tỏ hiện”) là lễ Kitô giáo ngày 6 tháng 1. Bách khoa toàn thư Ý (1932) giải thích rằng phụng vụ kỷ niệm ba lần Chúa Kitô tỏ hiện (Ba Vua đến thờ lạy, phép rửa ở sông Jordan và tiệc cưới Cana), nhưng với dân chúng phương Tây, ngày lễ đã trở thành ngày Ba Vua đến. Chứng tích đầu tiên về lễ này có ở Clement thành Alexandria, và vào thế kỷ IV phương Tây tiếp nhận Lễ Hiển Linh từ các giáo hội phương Đông, còn phương Đông nhận ngày 25 tháng 12 từ phương Tây. Theo Bách khoa toàn thư thế giới Heibonsha, nay nhiều giáo hội, trong đó có ở Nhật Bản, cử hành lễ vào Chủ nhật đầu tiên sau ngày 2 tháng 1; ở Ý lễ vẫn là ngày mồng 6.
• Các giả thuyết về nguồn gốc. Mỗi giả thuyết nối các phong tục với nhau, chứ không phải các văn bản:
  • Quà năm mới của người La Mã. Một thuyết phổ biến gắn bà với strenae, quà năm mới của người La Mã (tiếng Ý là strenna, theo Treccani), và với nữ thần Strenia, có miếu thờ mà Varro nhắc đến ở đầu Đường Thánh (De lingua Latina 5.47).
  • Mười hai đêm. Cổng du lịch của Ý viết rằng trong mười hai đêm sau đông chí, người ta tin có những người đàn bà bí ẩn bay trên đồng ruộng; cổng không dẫn nguồn. James George Frazer gọi “quãng mười hai ngày giữa Giáng Sinh và Lễ Hiển Linh” là “mùa phù thủy” và gom phong tục Đêm Thứ Mười Hai từ nhiều nước, nhưng Cành vàng của ông (bản rút gọn, 1922) không hề nhắc đến Befana.
  • Những người đàn bà cưỡi đi trong đêm. Một điều luật trong tuyển tập giáo luật do Regino xứ Prüm (mất năm 915) biên soạn lên án những người đàn bà tin rằng mình cưỡi đi trong đêm “cùng Diana, nữ thần của dân ngoại”. Điều luật nói “những đêm nhất định”, không nói Lễ Hiển Linh, và không nhắc gì đến quà.
  • Năm cũ. Corso kể rằng các học giả xem việc đốt hình nộm là một nghi lễ thấy khắp châu Âu và truy Befana về “các truyền thống ma thuật tiền Kitô giáo”; lễ hội Urbania nói ban đầu bà là biểu tượng của năm vừa qua. Cũng trong bộ bách khoa ấy, Bruno Vignola cho rằng Berchta của người Đức nhiều khả năng sinh ra từ tên gọi thời Trung Cổ của đêm Lễ Hiển Linh, “giống như Befana”.
• Đống lửa vùng đông bắc. Đêm trước Lễ Hiển Linh, tỉnh Treviso rực sáng những đống panevin, “bánh mì và rượu vang”, chất bằng củi và rơm cao đến mười mét, và ở vài nơi người ta đốt một “Bà Lão” đặt trên đỉnh. Tia lửa báo trước cả năm: bay về phía buổi sáng thì hãy vác bao đi xin bột; bay về phía buổi chiều thì nồi sẽ đầy polenta. Ở Tarcento, vùng Friuli, “Cụ Già Đáng Kính” châm lửa Pignarûl Grant ngày 6 tháng 1 và đọc mười hai tháng tới trong làn khói. Verona đốt một hình nộm lớn trong lễ rogo della vecia.

• Urbania. Thị trấn vùng Marche này tổ chức Lễ hội Befana Toàn quốc, được báo chí cả nước đưa tin từ năm 1997. Thị trưởng trao chìa khóa thành phố cho Befana, bà bay xuống từ tháp chuông, hơn 4.000 chiếc tất được treo khắp phố, và từ năm 2016 bà có cả một ngôi nhà riêng ở đó.
• Quảng trường Navona. Theo văn phòng du lịch thành phố Roma, chợ Befana ở Roma đã có hơn 200 năm: ban đầu ở quảng trường Sant’Eustachio, sau khi nước Ý thống nhất thì ở quảng trường Navona. Năm 1905, Panzini ghi rằng Roma mừng đêm Befana “với tiếng kèn ầm ĩ”; đến nay, ngày 6 tháng 1 Befana vẫn xuống quảng trường.
• Befana phát xít. Ngày 6 tháng 1 năm 1928, Đảng Phát xít Quốc gia, dưới quyền tổng bí thư Augusto Turati, phát động “Befana phát xít” trên toàn quốc, phát những gói quà cho trẻ em nghèo; việc quyên góp và phân phát do tổ chức phụ nữ Fasci Femminili và tổ chức Dopolavoro đảm nhiệm; năm 1931 đã có hơn một triệu gói quà (hãng tin AGI). Theo sáng kiến của Achille Starace, tổng bí thư đảng từ năm 1931, nó được đổi tên thành “Befana của Duce”, nhưng cái tên cũ vẫn bám rễ. Năm 1938, Bách khoa toàn thư Ý liệt “Befana phát xít” vào nhiệm vụ của các ban cứu trợ (Enti Opere Assistenziali). Việc làm từ thiện vào ngày này có từ trước: năm 1892, một ủy ban ở Roma đã phát quần áo, đồ chơi và kẹo cho phụ nữ và trẻ em nghèo (Perodi).
• Ngày lễ mất đi rồi trở lại. Luật số 54 ngày 5 tháng 3 năm 1977 thôi coi Lễ Hiển Linh là ngày nghỉ dân sự. Sắc lệnh Tổng thống ngày 28 tháng 12 năm 1985, theo thỏa thuận năm 1984 giữa Ý và Tòa Thánh, đưa “ngày 6 tháng 1, Lễ Chúa Hiển Linh” trở lại thành ngày nghỉ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Janus: Vị thần hai mặt của những cánh cửa: quà năm mới của người La Mã, strenae, được kể ở đó. Các bài viết phổ thông gắn chúng với Befana; chúng tôi không tìm thấy nguồn cổ nào làm vậy.
• Freyja: Nữ thần khóc ra vàng và chọn một nửa số người tử trận: năm 1930, Bruno Vignola nhắc đến quan điểm cho rằng Berchta, nhân vật Đức mà ông so với Befana, vốn là vợ của Odin, “có lẽ là một hóa thân của Freyja”. Nhưng ông cho rằng nguồn gốc Trung Cổ từ tên gọi đêm Lễ Hiển Linh khả dĩ hơn.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: Befana vào nhà qua bếp lửa, vốn là địa hạt của Vesta. Chúng tôi không tìm thấy nguồn nào liên hệ hai nhân vật; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Luigi Pulci, Morgante, khúc 5, đoạn 42, kèm chú thích của người hiệu đính (Le Monnier, Firenze, 1855): Wikisource tiếng Ý; Francesco Berni, Rime số 67, “Sonetto della massara”: Wikisource tiếng Ý
• Vocabolario degli Accademici della Crusca, ấn bản 1 (1612), tr. 116 và 575; ấn bản 4 (1729–1738), quyển 1, tr. 408: Lessicografia della Crusca in rete, Lessicografia della Crusca in rete
• Tesoro della Lingua Italiana delle Origini (OVI-CNR), mục “befanìa”, Raffaella Pelosini biên soạn (2000): bản lưu trữ; Luca Lo Re, “Epifanizzare: un altro modo d’apparire?”, Viện Hàn lâm Crusca (2017): accademiadellacrusca.it
• Treccani, Vocabolario: befana, strenna; Enciclopedia on line: Pulci, Berni, Pascoli, Turati, Starace, Regino xứ Prüm
• Enciclopedia Italiana: Raffaele Corso, “Befana” và “Befanata” (1930); Bruno Vignola, “Berchta” (1930); U. Fracassini, G. De Luca và G. Soave, “Epifania” (1932); “Beneficenza e assistenza”, Phụ lục I (1938): Treccani, Treccani, Treccani, Treccani, Treccani
• F. D. Guerrazzi, L’asino (1858), phần 2; Emma Perodi, I bambini delle diverse nazioni (Bemporad, Firenze, 1890) và Roma italiana, 1870–1895 (1896); Alfredo Panzini, Dizionario moderno (1905), mục “Befàna” và “Segavecchia”: Wikisource tiếng Ý, Wikisource tiếng Ý, Wikisource tiếng Ý, Wikisource tiếng Ý
• Giovanni Pascoli, “La Befana”, trong Poesie varie, Maria Pascoli biên soạn, ấn bản 2 (Zanichelli, Bologna, 1914), tr. 119–121: Wikisource tiếng Ý
• Phúc Âm Matthew 2:1–12, bản King James: Wikisource tiếng Anh; Varro, De lingua Latina 5.47: The Latin Library; Regino xứ Prüm, De ecclesiasticis disciplinis 2.364, Migne, Patrologia Latina 132, cột 352: Wikisource tiếng Latin
• J. G. Frazer, The Golden Bough (Cành vàng), bản rút gọn (1922), chương 56: Project Gutenberg
• Lễ hội Befana Toàn quốc, Urbania (Pro Loco Casteldurante): lịch sử, lễ hội, ngôi nhà, lần thứ 29
• Turismo Roma, “Mercatino di Natale e Festa della Befana a Piazza Navona” (2024–2025): bản lưu trữ; Italia.it (ENIT và Bộ Du lịch Ý), “Epiphany in Italy: Befana meaning and traditions”: italia.it
• Sky TG24, “Il Panevin: l’Epifania nella cultura veneta”, ngày 4/1/2025, và ANSA, “Torna pubblico al falò epifanico Friuli dopo stop per Covid”, ngày 4/1/2023: tg24.sky.it, tg24.sky.it
• AGI, “La Befana fascista compie 90 anni (ma l’idea non fu di Mussolini)”, ngày 4/1/2018: agi.it; SBS Food, “Eve of the Epiphany”, ngày 5/1/2012: sbs.com.au
• Luật số 54 ngày 5/3/1977 và Sắc lệnh Tổng thống số 792 ngày 28/12/1985: Normattiva, Normattiva
• “公現祭”, Bách khoa toàn thư thế giới Heibonsha và Nihon Kokugo Daijiten: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.