MỤC LỤC CHUYỆN KỂ
Kho thần thoại và truyền thuyết đang lớn dần, cùng khởi nguồn, dị bản và nguồn tư liệu của từng câu chuyện.
Đêm khuya, bên một dòng sông hay một con kênh, người ta nghe tiếng một người đàn bà gào khóc gọi con, và ai gặp bà có thể không sống nổi. Những văn bản cổ nhất mà chúng tôi tìm thấy gọi bà là La Llorona là các bài thơ Mexico thế kỷ XIX, nhưng trong Florentine Codex, hoàn thành năm 1577, các bô lão Nahua đã kể về một người đàn bà khóc trong đêm trước khi người Tây Ban Nha đến.
Đọc câu chuyện 14 phút đọcMẹ của Huitzilopochtli vẫn đợi trên một ngọn đồi cát người con trai không bao giờ trở về, và một vị vua Mexica đã sai sáu mươi thầy phù thủy đi tìm bà. Pho tượng khổng lồ của bà được đào lên năm 1790, rồi bị chôn lại hơn một lần, và đến nay giới học giả vẫn chưa thống nhất tượng ấy là ai.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcTheo thần dẫn đường, người Mexica đi bộ qua nhiều thế hệ từ Aztlan, cho đến khi thấy một con đại bàng đậu trên cây xương rồng mọc từ tảng đá giữa hồ, và dựng nên Tenochtitlan, nay là Thành phố Mexico. Thế nhưng con rắn trong mỏ đại bàng trên quốc kỳ Mexico lại không có trong những hình vẽ cổ nhất về cảnh ấy.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcPhần lớn người chết của người Mexica lên đường bốn năm, vượt qua những ngọn núi va vào nhau và cơn gió lưỡi đá vỏ chai, cưỡi lưng một con chó vàng qua sông, để đến trước chúa tể Mictlan. Sahagún viết rằng con đường kết thúc ở "chín tầng địa ngục", nhưng bản danh sách chín tầng nổi tiếng lại chỉ đến từ một cuốn sách vẽ thời thuộc địa.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcMột nắm lông vũ rơi xuống người Coatlicue khi bà đang quét trên đỉnh đồi, và cô con gái Coyolxauhqui dẫn bốn trăm người anh em lên đồi để giết mẹ. Vị thần vừa chào đời đã cầm vũ khí hạ gục người chị, và người Mexica xây ngôi đền lớn của họ theo hình ngọn đồi nơi chuyện ấy xảy ra.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcVị thần xuống cõi chết lấy xương về làm nên những con người đầu tiên, là gió, là sao Mai, và là vị vua thành Tollan đã ôm nỗi nhục mà rời bỏ kinh đô. Con rắn lông vũ có từ rất lâu trước người Mexica, còn chuyện họ lầm Cortés với vị thần này thì ra đời muộn hơn cuộc chinh phục.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcNgười Mexica gọi ông là Titlacauan, "chúng ta là nô lệ của ngài": vị thần vô hình của bóng đêm và số phận, ban của cải rồi lại lấy đi, và mỗi năm có một tù binh trẻ làm hình bóng sống của ông, được tôn kính suốt một năm rồi bị hiến tế. Ông không phải ác quỷ như các tu sĩ mô tả, cũng không đơn giản là người anh em song sinh độc ác của Quetzalcoatl, vị thần đã cùng ông xé đôi nữ thần đất để tạo nên thế giới.
Đọc câu chuyện 14 phút đọcTrước thế giới của chúng ta đã có bốn thế giới, lần lượt bị hủy diệt bởi báo đốm, bởi gió, bởi mưa lửa và bởi lũ lụt, dù các văn bản cổ không thống nhất về thứ tự. Rồi ở Teotihuacan, một vị thần mình đầy mụn lở lao vào lửa để thành Mặt Trời thứ Năm, Mặt Trời mà theo lời các bô lão sẽ kết thúc trong động đất.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcMột con ngựa đẹp gặm cỏ bên mép nước, và ai trèo lên lưng nó sẽ bị mang xuống chỗ nước sâu. Người nói tiếng Scots gọi nó là kelpie, người nói tiếng Gael gọi là each-uisge, và chính những người chép lại các câu chuyện cũng không thống nhất được đó là một loài hay hai.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcMột bộ sử tiếng Latinh viết năm 829 hoặc 830 kể rằng dưới một ngọn đồi ở Snowdonia, một con rồng đỏ và một con rồng trắng giao chiến cho đến khi rồng đỏ đuổi được rồng trắng, và một cậu bé giải thích rằng đó là người Briton và người Anh. Về sau con rồng trở thành cờ hiệu của một vị vua, huy hiệu hoàng gia, và mãi đến năm 1959 mới chính thức là lá cờ của xứ Wales.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcỞ một số dòng họ Ireland, trước khi có người qua đời, người ta nghe thấy tiếng một người đàn bà khóc than bên ngoài nhà. Đó là bean sí, người đàn bà của gò tiên, và trong những truyện cổ nhất, bà đứng giữa chỗ cạn của một dòng sông, giặt bộ yên cương của một vị vua sắp chết.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcMột người con gái cưỡi ngựa trắng đưa Oisín vượt biển đến Xứ sở tuổi trẻ, và khi chàng trở về sau ba trăm năm, chân vừa chạm đất là đã thành một ông già mù lòa. Bài thơ kể chuyến đi ấy được viết ở hạt Clare khoảng năm 1750, nhưng hình ảnh ông già kể chuyện cho Thánh Patrick thì đã có từ nhiều thế kỷ trước.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcMột lãnh chúa sống một năm trong hình dạng của vị vua khác, một người khổng lồ nằm xuống làm cầu, một vương quốc bị phép thuật làm cho trống rỗng và một người phụ nữ được tạo ra từ hoa: bốn truyện xứ Wales thời Trung cổ, truyện nào cũng kết bằng câu "thế là hết nhánh này của Mabinogi". Chưa từng có cuốn sách trung cổ nào tên là Mabinogion; cái tên ấy sinh ra từ một lỗi chép tay và một bản dịch thời Victoria.
Đọc câu chuyện 15 phút đọcVì ghen tuông, người mẹ kế biến bốn đứa con của Lir thành thiên nga suốt chín trăm năm, và chỉ tiếng chuông của một tu sĩ mới giải thoát được họ, khi họ đã là những người già sắp chết. Câu chuyện thường được gọi là một thần thoại ngoại giáo cổ xưa, nhưng dấu vết sớm nhất được biết đến chỉ là một nhan đề trong danh mục sách năm 1526, và nó kết thúc bằng một lễ rửa tội.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcMột cậu bé lớn lên trong ẩn náu bị bỏng ngón tay cái vì con cá hồi tri thức, rồi trở thành thủ lĩnh Fianna, những đoàn chiến binh sống bằng săn bắn và chiến trận. Truyện dân gian những thế kỷ sau biến ông thành gã khổng lồ xây Con đường Người khổng lồ; các văn bản thời trung cổ thì không bao giờ nói vậy.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcBà gặp thần Dagda giữa dòng sông vào dịp Samhain, hóa thành lươn, sói và bò cái tơ để giao chiến với Cú Chulainn, rồi sau đại chiến của các vị thần thì tiên tri trước là hòa bình, sau là ngày tận thế. Ngay cả những người chép lại chuyện về bà cũng không thống nhất tên bà nghĩa là nữ hoàng vĩ đại hay nữ hoàng bóng ma.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcBảy tuổi, cậu giết con chó săn của một người thợ rèn và nhận làm chó thay nó; mười bảy tuổi, chàng một mình giữ các chỗ lội của Ulster trước quân đội bốn xứ. Hai dị bản trung cổ của thiên anh hùng ca về chàng khác nhau ở nhiều điểm, và Ireland hiện đại đã biến chàng thành biểu tượng cho cả hai phía của một sự chia rẽ.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcHọ đến Ireland trong những đám mây đen, giành lấy hòn đảo qua hai trận chiến ở Mag Tuired, rồi để mất nó vào tay các con trai của Míl, những người chỉ để lại cho họ nửa hòn đảo nằm dưới lòng đất. Các học giả Kitô giáo chép lại câu chuyện không sao quyết được họ từng là thần, là quỷ hay là người.
Đọc câu chuyện 13 phút đọcMột viên tri huyện cởi áo chuộc tội cho người con gái làm gãy cành mẫu đơn, rồi lạc vào ngọn núi giữa biển và lấy nàng tiên làm vợ. Một năm sau trở về, chàng thấy dưới trần đã qua hơn tám mươi năm, hay hơn sáu mươi năm nếu tính theo chính những niên đại câu chuyện đưa ra.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcMột người tiều phu tìm được cây có lá làm người chết sống lại, rồi bị chính cây ấy mang lên cung trăng. Nhưng bản ghi chép cổ nhất, năm 1886, không hề gọi nhân vật là Cuội, còn chú Cuội cổ nhất mà chúng tôi tìm được, trong một cuốn từ điển năm 1651, lại là một tay nói dối chẳng dính gì đến mặt trăng.
Đọc câu chuyện 9 phút đọcCon gái Ngọc Hoàng lỡ tay đánh rơi chén ngọc, bị đày xuống trần, sinh ra ở một làng quê Nam Định và mất năm hai mươi mốt tuổi, rồi cứ trở lại mãi cho đến khi chính triều đình từng sai quân trừ bà phải dựng đền và phong cho bà tước vương. Bản kể đầy đủ nhất do một nữ sĩ viết vào thập niên 1730, và giới nghiên cứu khá đồng thuận rằng bà đã viết lại một tín ngưỡng vốn có từ trước.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcBị mẹ con dì ghẻ hại chết, Tấm hóa thành chim, thành cây, thành khung cửi, thành quả thị, cho đến khi gặp lại nhà vua. Truyện thường bị coi là bản sao của Lọ Lem, nhưng văn bản cổ nhất, in năm 1886, gọi người con gái hiền là Cám, và cả nửa sau của truyện không hề có trong Perrault hay Grimm.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcNgười đánh cá kéo lưới được lưỡi gươm, chủ tướng nghĩa quân tìm thấy chuôi gươm trên ngọn cây đa, và khi giặc tan, Rùa Vàng lên đòi lại gươm giữa một hồ nước ở Hà Nội. Nhưng bộ sách thế kỷ XV chỉ kể chuyện được gươm, còn những bản kể sớm nhất về hồ, vào khoảng năm 1800, lại kết thúc bằng cảnh mất gươm và nhà vua sai tát cạn hồ để tìm.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcVua Hùng hứa truyền ngôi cho người con dâng được lễ vật ngon nhất để cúng Tiên vương, và người con nghèo nhất đã thắng nhờ hai thứ bánh làm từ gạo nếp, một vuông, một tròn. Trong văn bản cổ nhất, chính thần nhân trong giấc mộng dạy cách làm cả hai thứ bánh, và chiếc bánh vuông không chỉ tượng trưng cho Đất.
Đọc câu chuyện 8 phút đọc
